بَرَهْمَنِ لاهوری ، چَنْدَربَهان (چَنْدَرابَهان ) شاعر و نویسندة فارسی گوی شبه قاره در قرن یازدهم ، متخلص به برهمن . در لاهور در خانواده ای برهمن به دنیا آمد (عبدالرشید، ص ٧٢ـ٧٤). پدرش ، دَهْرَم داس ، اهل کشمیر (همان ، ص ٧٢) و از دیوانیان و صاحبْمنصبان لاهور بود (همان ، ص ٧٤؛ صفا، ج ٥، بخش ٢، ص ١٢٣٧). برهمن زبان هندی را می دانست و احتمالاً سانسکریت هم خوانده بود ( ایرانیکا ، ذیل «چندر بهان برهمن »). ابتدا شاگرد و ملازم میر عبدالکریم ، «میرعمارتِ» لاهور، بود و سپس از ملازمان افضل خان * ملاشکرالله شیرازی ، حاکم آن شهر، شد (کنبو، ج ٣، ص ٣٣٧، ٣٤٣؛ صفا، همانجا). به گفتة خودش ، شاگرد ملا عبدالحکیم سیالکوتی نیز بوده است (عبدالرشید، ص ٧٥). افضل خان ، وزیر شاهجهان (حک : ١٠٣٨ـ١٠٦٩)، برهمن را به پادشاه معرفی کرد، شاهجهان به سبب تبحّر برهمن در ادب فارسی ، او را هندوی فارسی دان لقب داد (علی ابراهیم خلیل ، ج ١، ص ١٣١؛ ظهورالدین احمد، ص ٩٦). پس از مرگ افضل خان ، گویا با معرفی شاهزاده داراشکوه ، در سلک ملازمان شاهجهان در آمد و منشی خاص و وقایع نگار وی شد (صفا، همانجا). دارا شکوه که همواره گروهی از عالمان هندو را برای ترجمة آثار حکمی و عرفانی هند در خدمت داشت ، برهمن را نزد خود خواند و او تا ١٠٦٦ ملازم وی بود، اما در این سال دوباره به دربار شاهجهان فرا خوانده شد و پادشاه به او لقب رای (راجه ) داد (همان ، ج ٥، بخش ٢، ص ١٢٣٨(

برهمن در خدمت امیران و وزیرانی چون آصف خان (متوفی ١٠٢١)، اسلام خان (متوفی ١٠٥٧)، علاّ می سعدالله خان (متوفی ١٠٦٧؛ عبدالرشید، ص ٧٣) و عنایت خان و معظم خان (آفتاب اصغر، ص ٣٨٤) بود. در خوشنویسی مهارت داشت و نستعلیق و شکسته را نزد استادانی چون آقا عبدالرشید و کفایت خان (هفت قلمی دهلوی ، ص ٥٥) و افضل خان شیرازی آموخته بود (ظهورالدین احمد، ص ٩٥). پس از مرگ داراشکوه (١٠٦٩)، برهمن باقی عمر را در عزلت گذراند تا اینکه در بنارس در گذشت (صفا، همانجا). سال وفات او را ١٠٧٣ (لودی ، ص ١٤٠؛ گوپاموی ، ص ١٠٧؛ میرحسین دوست سنبهلی ، ص ٧٤) یا ١٠٧٧ (علی ابراهیم خلیل ، ج ١، ص ١٣٢) گفته اند. به نوشتة ظهورالدین احمد (ص ٩٩) وی تا ١٠٧٥ زنده بوده است .

اعتبار برهمن بیشتر به سبب نثر ساده ، فصیح ، و موجز اوست (سید محمد عبدالله ، ص ٧٥) و بر خلاف نظر کنبو (ج ٣، ص ٣٣٧) و اخلاص (ص ٤٢) از پیچیدگیها و تکلفهای انشای ابوالفضل علاّ می پیروی نکرده است (ظهورالدین احمد؛ ص ١١٨، سید محمد عبدالله ، ص ٧٤). انشای موزون و مسجّع وی یادآور گلستان سعدی است (سید محمد عبدالله ، ص ٧٥)، تا حدی که منشآت و چهارچمن او را در مدارس شبه قاره تدریس می کردند (عبدالرشید، ص ٧٥). شعرش نیز ساده و با تشبیهات و استعارات زیبا همراه است (ظهورالدین احمد، ص ١٠٨ـ ١٠٩) چنانکه ملا منیرلاهوری ، وی را «سَحبان » و «حَسّان » و ملک الشعرای روزگار شاهجهان خوانده است ( ایرانیکا ، همانجا). غزلهای برهمن که غالباً پنج بیت اند (ظهورالدین احمد، ص ١٠٧)، اندیشه هایی باریک و لحنی عرفانی دارند. گزیده ای از غزلهای او در بیاض عبدالقادر بیدل دهلوی (در کتابخانة موزة بریتانیا، ش Add. ١٦, ٨٠٣, Add. ١٦, ٨٠٢ ) نقل شده (صفا، ج ٥، بخش ٢، ص ١٢٣٨) و صائب تبریزی نیز ابیاتی از او در بیاض خود آورده است ( د. اردو ، ذیل «برهمن »).

آثار فارسی برهمن : ١) دیوان فارسی که در چاپ فاروقی ، ٣٤٢ غزل و ٣٦ رباعی دارد؛ ٢)چند مثنوی کوتاه اخلاقی وعرفانی (ظهورالدین احمد، ص ١١١). به گفتة ظهورالدین احمد (ص ١١٤)، او بر مثنویهایش نامی ننهاده ، اما در پایان نسخه ای خطی ، مورخ ١٠٩٣، این مثنویها هفت بحر نامیده شده است . در یک مجموعه رسائل (چاپ لکهنو ١٨٨٥ ؛ نیز رجوع کنید به مشار، ج ٤، ستون ٤٥٦٧)، مثنوی او به نام مثنوی رای چندربهان برهمن چاپ شده است ؛ ٣) چهارچمن ، اثری ادبی و تاریخی در چهار بخش است که هر بخش «چمن » نام دارد و پیش از ١٠٥٧ به نام شاهجهان تألیف شده است . در دو چمن اول ، برهمن از وقایع نگاری خود در خدمت شاهجهان ، کارهای بزرگ وزیران و جشنهای دولتی آن پادشاه ، کارهای روزانة پادشاه و پایتخت تازة او ـ شاهجهان آباد ـ و شهرهای ممتاز و هفده استان از استانهای معروفِ قلمرو فرمانروایی وی سخن گفته است . چمن سوم شامل شرح حال مؤلف و نامه هایی به شاهجهان و وزیران اوست ، و چمن چهارم اندیشه های مؤلف دربارة دین و اخلاق و تصوف را دربر دارد (صفا، ج ٥، بخش ٣، ص ١٧٧٧). این کتاب که به سبب اطلاعات تاریخی بسیار با ارزش است ، از مستندترین منابع تاریخی عهد شاهجهان به شمار می آید (آفتاب اصغر، ص ٣٨٢ـ٣٨٤) و در ١٢٧٠ در بمبئی چاپ سنگی شده است (مشار، ج ٢، ستون ١٦٨٢)؛
٤) گلدستة چهارچمن ، گزیده ای از چهارچمن ؛
٥) منشآت ، در پنج بخش ، مشتمل برنامه های برهمن به شاهان ، دولتمردان ، دوستان و شاعران معاصرش (ظهورالدین احمد، ص ١١٥)، که به ترتیبِ طبقات و مراتب امرا و رجال ، تنظیم شده است (صفا، ج ٥، بخش ٣، ص ١٧٧٦؛
برای اطلاع از نسخة خطی آن رجوع کنید به ریو، ج ١، ص ٣٩٧ـ٣٩٨)؛
٦) تُحْفَةُالوزراء یا تحفة الانوار ؛
٧) کارنامه ؛
منزوی (ج ٥، ص ١٣٥) از آثاری به نام نگارنامه و گلدستة عشق نیز نام برده و احتمال داده است که همان کارنامه و گلدستة چهارچمن او باشد؛
٨) مَجْمَعُ الفقراء یا مجموعة الفقراء ؛
٩) رقعات ؛
١٠) طغرای شاهجهان پادشاه ؛
١١) انشای هفت گلشن ؛
١٢) مکالمات داراشکوه و بابالال داس که به نادر النِّکات یا مخزن نِکات نیز مشهور است ؛
١٣) رساله ، تذکره ای است دربارة شاعران عهد اکبر تا معاصران مؤلف که نسخه ای از آن در کتابخانة استاد آذر لاهوری است (گلچین معانی ، ج ١، ص ٦٣١ـ٦٣٢) ظهورالدین احمد (ص ١٢١) از کتابی به نام تحفة الفصحا ، و منزوی (ج ٥، ص ١٣٥) از بهار فصاحت نام برده ، که احتمالاً نامهای دیگر همین رساله اند.

منابع :
(١) ظهورالدین احمد، پاکستان مین فارسی ادب کی تاریخ ، لاهور ١٩٧٤؛
(٢) کشن چند اخلاص ، همیشه بهار ، چاپ وحید قریشی ، کراچی ١٩٧٣؛
(٣) اردو دائرة معارفِ اسلامیّه ، ج ٤، لاهور ١٣٨٩/١٩٦٩، ذیل «برهمن »؛
(٤) آفتاب اصغر، تاریخ نویسی فارسی در هند و پاکستان ، لاهور ١٣٦٤ ش ؛
(٥) چندربهان برهمن لاهوری ، احوال و آثار چندربهان برهمن و دیوان پارسی ، چاپ محمد عبدالحمید فاروقی ، احمدآباد ١٣٨٧/١٩٦٧؛
(٦) علی ابراهیم خلیل ، تذکرة صحف ابراهیم ، نسخة عکسی از نسخة خطی موجود در کتابخانة مرکزی دانشگاه تهران ، ش ٦٦٣؛
(٧) ذبیح الله صفا، تاریخ ادبیات ایران ، تهران ، ج ٥، بخش ٢، ١٣٦٤ ش ، بخش ٣، ١٣٧٠ ش ؛
(٨) عبدالرشید، تذکرة شعرای پنجاب ، لاهور ١٩٨١؛
(٩) سیّدمحمد عبدالله ، ادبیات فارسی مین هندوؤن کا حِصّه ، لاهور ١٩٦٧؛
(١٠) محمد صالح کنبو، عمل صالح ، الموسوم به شاه جهان نامه ، ترتیب و تحشیة غلام یزدانی ، چاپ وحید قریشی ، لاهور ١٩٦٧ـ١٩٧٢؛
(١١) احمد گلچین معانی ، تاریخ تذکره های فارسی ، تهران ١٣٦٣ ش ؛
(١٢) محمد قدرت الله گوپاموی ، کتاب تذکرة نتائج الافکار ، بمبئی ١٣٣٦ ش ؛
(١٣) شیر علیخان بن علی امجدخان لودی ، تذکرة مراة الخیال ، چاپ محمد ملک الکتاب شیرازی ، بمبئی ١٣٢٤؛
(١٤) خانبابا مشار، فهرست کتابهای چاپی فارسی ، تهران ١٣٥٠ـ١٣٥٥ ش ؛
(١٥) احمد منزوی ، فهرست مشترک نسخه های خطی فارسی پاکستان ، اسلام آباد ١٣٦٢ـ١٣٧٠ ش ؛
(١٦) میرحسین دوست سنبهلی ، تذکرة حسینی ، لکهنو ١٢٩٢؛
(١٧) غلام محمد هفت قلمی دهلوی ، تذکرة خوشنویسان ، چاپ محمد هدایت حسین ، کلکته ١٣٢٨/١٩١٠؛

(١٨) Encyclopaedia Iranica , s.v. "C § andra Bha ¦ n Barahman" (by Sharif Husain Qa ¦ sem ¦  );
(١٩) Charles Rieu, Catalogue of the Persian manuscripts in the British Museum , Oxford ١٩٦٦.

/ صفورا هوشیار /