دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٢٣٤٥
بیّانی ، ابومحمد ، قاسم بن اصبغ ، عالم ، حافظ و محدث مالکی اندلسی قرن سوم و چهارم . در ٢٤٧، در بیّانه * زاده شد. در قرطبه از بقی بن مَخلَد * ، محمدبن وضاح و مطرف بن قیس و دیگران استماع حدیث کرد. در ٢٧٤، همراه با چندنفر دیگر، از جمله محمدبن عبدالملک بن ایمن ، برای شنیدن حدیث و آموختن علم رهسپار شهرهای مختلف شد. در مکه از محمدبن اسماعیل صائغ و علی بن عبدالعزیز، در کوفه از قاضی ابراهیم بن ابی العنس و ابراهیم بن عبدالله القصار و در بغداد از قاضی القضات اسماعیل بن اسحاق و عبداللّه بن احمدبن حنبل و محمدبن اسماعیل ترمذی و دیگران حدیث شنید. در ادبیات ، از ابن قتیبه ، مبرد، ثعلب و ابن جهم بسیار آموخت . از استادان مصری و قیروانی نیز استفاده ها برد و به اندلس بازگشت و در قرطبه ساکن شد. در آنجا مردم به او روی آوردند و در حدیث ، رجال ، عربیت ، نحو و شعر از وی بهره بردند. بیانی آشنایی بسیاری با حدیث و رجال داشت و قرطبی در تفسیر خود، در تصحیح یک روایت ، به او استناد کرده است . وی در سه سال آخر عمر به علت کهولت دچار نسیان و به قولی اختلال حواس شد و به همین دلیل از نقل روایت دست کشید. او در ٣٤٠ در قرطبه درگذشت (مقَّری ، ج ٢، ص ٤٧ـ٤٩؛ سیوطی ، ج ٢، ص ٢٥١؛ ابن حجر عسقلانی ، ج ٤، ص ٤٥٨؛ حمیدی ، ص ٣٣٠ـ ٣٣١؛ ضبّی ، ص ٤٣٤؛ ذهبی ، ج ٣، ٨٥٤). علمای بزرگ قرطبه ، از جمله عبدالوارث بن سفیان ، احمدبن محمدبن سعید معروف به ابن حَسور، سعیدبن نصر، احمدبن قاسم بن عبدالرحمان و نوه اش قاسم بن محمدبن قاسم بن اصبغ ، و دیگران از او روایت کرده اند (حمیدی ؛ سیوطی ؛ ذهبی ، همانجاها؛ ضبّی ، ص ٤٣٢، ٤٣٤).
از جمله آثار اوست : سُنَن که پس از رسیدن به عراق در ٢٧٦، در حالی که چند ماه از وفات ابوداود گذشته بود، به جبران محرومیّت از درک حضور وی ، طبق ابواب سنن او نوشته است ؛ المجتنی ' (یا المجتبی ' )، مختصر کتاب مذکور که در ٣٢٤ آغاز به نگارش آن کرد. این کتاب را او براساس ابواب المُنتَقی ' تألیف ابن جارود (محدث قرن دوم و سوم ، متوفی ٣٠٧) نوشت و دارای ٤٩٠ ، ٢ حدیث در هفت جزء است ؛ فضائل قریش ؛ الناسخ و المنسوخ ؛ غرائبُ حدیثِ مالکِبن انس در خصوص آنچه در کتاب مُوَطّا مالک نیامده است ؛ الانساب ؛ احکام القرآن ؛ برالوالدین ؛ کتاب الخمر ؛ کتاب الصحیح که مانند صحیح مسلم نگاشته شده است (حمیدی ، ص ٣٣١ـ ٣٣٢؛ ضبّی ، ص ٤٣٣ـ ٤٣٤؛ مقَّری ، ج ٢، ص ٤٨؛ ذهبی ، همانجا؛ بغدادی ، ج ١، ستون ٨٢٦؛ زرکلی ، ج ٥، ص ١٧٣؛ سیوطی ، همانجا).
منابع :
(١) ابن حجر عسقلانی ، لسان المیزان ، بیروت ١٣٩٠/١٩٧١؛
(٢) اسماعیل بغدادی ، هدیة العارفین ، ج ١، در حاجی خلیفه ، کشف الظنون ، ج ٥، بیروت ١٤١٠/١٩٩٠؛
(٣) محمدبن فتوح حُمَیْدی ، جذوة المقتبس فی ذکر ولاة الاندلس ، مصر ١٩٦٦؛
(٤) محمدبن احمد ذهبی ، تذکرة الحفاظ ، حیدرآباد دکن ١٣٧٦ـ ١٣٧٨/ ١٩٥٦ـ ١٩٥٨، چاپ افست بیروت ( بی تا. ) ؛
(٥) خیرالدین زرکلی ، الاعلام ، بیروت ١٩٨٦؛
(٦) عبدالرحمان بن ابی بکر سیوطی ، بغیة الوُعاة فی طبقات اللّغویین والنّحاة ، چاپ محمد ابوالفضل ابراهیم ، مصر ١٣٨٤/ ١٩٦٤ـ ١٩٦٥؛
(٧) احمدبن یحیی ضبّی ، کتاب بغیة الملتمس فی تاریخ رجال اهل الاندلس ، مادرید ١٨٨٤؛
(٨) احمدبن محمد مقّری ، نفح الطّیب ، چاپ احسان عباس ، بیروت ١٣٨٨/١٩٦٨.
/ محمدباقر کریمیان /