خِرْسان ، خِرْسان، كوهى در استان كهگيلويه و بويراحمد و رودى در استانهاى فارس، كهگيلويه و بويراحمد و چهارمحال و بختيارى.

كوه خرسان/ خَرسون (بلندترين قله ح ٧٤٥ ،١متر)، با جهت شمالى ـ جنوبى، در هفده كيلومترى شمال لُردگان* واقع شده (فرهنگ جغرافيايى كوههاى ايران، ج ٢، ص ٤٢٥) و يكى از قله‌هاى مهم دينار/ دِنا از كوهستان زاگرس است (جعفرى، ج ١، ص ٢٦٨).

رود دائمى خِرسان (به طول ح ٢٢٠ كيلومتر)، يكى از شاخه‌هاى پرآب و مهم رود كارون و از حوضه خليج‌فارس و درياى عمان است (گوبه، ص١٥٦؛ افشين، ج ١، ص ٢٦٩ـ ٢٧٠؛ جعفرى، ج ٢، ص ٢٠٥؛ قس فرهنگ جغرافيايى رودهاى كشور، ج ٤، ص ١١٩؛ كه طول رود را ١٥٠ كيلومتر ذكر كرده است).

رود خرسان از كوههاى كِنهِ دودِه سِه (بلندترين قله ح ٦٨٣، ٣ متر) حدود هجده كيلومترى شمال‌غربى اردكان (استان فارس) و ٤٣ كيلومترى جنوب‌شرقى ياسوج، سرچشمه مى‌گيرد (جعفرى، ج١، ص٤٥١، ج٢، ص ٢٠٥). پس‌از دريافت رودهاى ماربُر و سميرُم/ حنا در دامنه‌هاى شمالى ارتفاعات دنا به روستاى خرسان مى‌رسد و در نزديكى روستاى دوراه، شاخه بِشار، يكى از مهم‌ترين و پرآب‌ترين شاخه‌هاى خود را دريافت مى‌كند (افشين، ج ١، ص ٢٦٩، ٢٧١؛ جعفرى، ج ١، ص ٢٦٨، ج ٢، ص ٢٠٥ـ٢٠٧) و در حدود ٤٤ كيلومترى مغرب لردگان (استان چهارمحال و بختيارى)، در ارتفاع حدود ٧٩٠ مترى به رود كارون مى‌پيوندد (جعفرى، ج ٢، ص ٢٠٥، ٢٠٧).

طول رود خرسان، از محل تلاقى دو شاخه ماربر و سميرم تا محل تلاقى آن با رودخانه كارون، حدود ١٦٠ كيلومتر است (افشين، ج ١، ص ٢٦٩ـ٢٧٠). ميانگين آبدهى ساليانه آن، حدود ٢٠٠ ،١ميليون مترمكعب است (همان، ج ١، ص ٢٧٠، قس جعفرى، ج ٢، ص ٢٠٥، كه ميانگين آبدهى ساليانه را حدود سه هزار ميليون مترمكعب ذكر كرده است).

نام رود خَرسان (ماربُر) ذكر شده است (فرهنگ جغرافيايى رودهاى كشور، همانجا). به نظر گوبه (ص ٢٣)، رودهاى خرسان، طاب/ تاب، و زيدون/ هنديجان به‌اشتباه، يك رود شناخته شده است.

احتمالا در اواخر دوره ساسانى، رود خرسان، مرز طبيعى شمالى كوره اَرَّجان و منطقه عشاير زَم‌گيلويه به‌شمار مى‌رفت (همان، ص٢٤؛ نيز رجوع کنید به اقتدارى، ص ٢٤٦). مقدسى (ص ٣٩٠) از رودى در نزديكىِ زيز/ ريز نام برده است كه به نظر شوارتس (ج ٣، ص ١٩٩)، احتمال دارد همان خرسان باشد. به نظر گوبه، براساس نوشته ابن‌بلخى (ص ١٤٨)، خرسان مرز شمالى كوه گيلويه را تشكيل مى‌داد (ص٨٠ـ٨١).

فسائى (ج ٢، ص ١٦٠٢، ١٦٠٥)، خرسان را از رودهاى فارس به‌شمار آورده، نام آن را رودخانه خرسانِ كوه‌گيلويه ضبط كرده و عبور از آن را دشوار دانسته است. او (ج ٢، ص ١٦٠٣ـ١٦٠٥) اشاره مى‌كند كه رود بشار از ناحيه رستم ممسنى سرچشمه مى‌گيرد و پس از پيوستن به آب چشمه سرتابه، تل‌خسروى نام مى‌گيرد و در آبادى دورود، به رود فلارد مى‌پيوندد و خرسان ناميده مى‌شود. سپس با پيوستن چندين رود به آن، به رودخانه رودبار بختيارى مى‌پيوندد و رودخانه شوشتر نام مى‌گيرد و در نزديكى بندر قير به رودخانه دزفول و سپس به شط كاران (كارون) مى‌پيوندد (نيز رجوع کنید به گوبه، ص ١٥٦).

به گفته امام شوشترى (ص ٣٤ـ٣٥)، خرسان‌رود از حدود اردكان فارس سرچشمه مى‌گيرد و در دامنه شرقى كوه دينار جريان دارد. در جانكى سردسير، آبهاى لردگان و فلارد به آن مى‌پيوندد و آب كارون با ريختن آب سرخون و خرسان و بازفت به آن، دو برابر مى‌شود (رجوع کنید به كيهان، ج ١، ص ٧٧).

رود خرسان از ميان شهر ياسوج، مركز استان كهگيلويه و بويراحمد، و جنوب لردگان مى‌گذرد وچندين شهرستان را سيراب مى‌كند. راههاى اصلى بوشهر ـ ياسوج ـ شهرضا ـ اصفهان و ياسوج ـ شهركرد از روى رود خرسان مى‌گذرد (رجوع کنید به اطلس راههاى ايران، ص ٧٠؛ نقشه جمهورى اسلامى ايران؛ نيز رجوع کنید به كارون).

منابع :
(١)ابن‌بلخى؛
(٢) اطلس راههاى ايران، تهران: گيتاشناسى، ١٣٨٥ش؛
(٣) يداللّه افشين، رودخانه‌هاى ايران، تهران ١٣٧٣ش؛
(٤) احمد اقتدارى، خوزستان و كهگيلويه و ممسنى: جغرافياى تاريخى و آثار باستانى، تهران ١٣٥٩ش؛
(٥) محمدعلى امام شوشترى، تاريخ جغرافيائى خوزستان، تهران ١٣٣١ش؛
(٦) عباس جعفرى، گيتاشناسى ايران، تهران ١٣٦٨ـ ١٣٧٩ش؛
(٧) فرهنگ جغرافيايى رودهاى كشور، ج :٤ حوضه آبريز خليج‌فارس و درياى عمان، تهران: سازمان جغرافيايى نيروهاى مسلح، ١٣٨٤ش؛
(٨) فرهنگ جغرافيايى كوههاى كشور، تهران: سازمان جغرافيايى نيروهاى مسلح، ١٣٧٩ش؛
(٩) حسن‌بن حسن فسائى، فارسنامه ناصرى، چاپ رستگار فسائى، تهران ١٣٦٧ش؛
(١٠) مسعود كيهان، جغرافياى مفصل ايران، تهران ١٣١٠ـ١٣١١ش؛
(١١) مقدسى؛
(١٢) نقشه جمهورى اسلامى ايران: براساس تقسيمات كشورى، مقياس ٦٠٠،٠٠٠، ١:١، تهران: گيتاشناسى ١٣٨٣ش؛
(١٣) Heinz Gaube, Die sudpersische provinz Arragan/ kuh-Gluyeh von der arabischen Eroberung bis zur Safawidenzeit, Wein ١٩٧٣.
(١٤) Paul Schwarz, Iran im Mittelater nach den arabischen Geographen, Hildesheim ١٩٦٩-١٩٧٠.
/ محسن رنجبر/