جمال‌الدین ابوالقاسم‌بن‌محفوظ‌ ، ستاره ‌شناس ‌قرن ‌هفتم‌. اطلاعات ‌بسیار كمی‌ درباره ‌زندگی ‌او وجود دارد. بخشی ‌از داده‌های ‌نجومی ‌در زیج‌ جمال ‌الدین (در باره ‌این ‌كتاب‌ رجوع کنید به ادامه ‌مقاله‌) برای‌سال‌٦٨٤ محاسبه‌ شده ‌است‌(سزگین‌، ج‌٦، ص‌١٧٨؛ روزنفلد و احسان‌اوغلو، ص‌)؛ اما، بر اساس‌ نوشته‌ حاجی ‌خلیفه‌(ج‌٢، ستون‌٩٦٦)، كه‌ جمال ‌الدین ‌را منجم‌ عصر مقتدر عباسی‌(حك : ٢٩٥ـ٣٢٠)، دانسته‌است‌، مدتها او را ستاره‌ شناس‌ قرن ‌چهارم‌ و متوفی ‌در سال‌٣١٠ می ‌دانستند ( رجوع کنید به بروكلمان‌ ، ج‌١، ص‌٢٥٢؛ كحّاله‌، ج‌٨، ص‌١١٣). بنا بر همان‌ زیج‌، در می‌یابیم‌ كه ‌وی ‌در زمان‌ خلافت ‌مستعصم ‌عباسی‌(حك : ٦٤٠ـ٦٥٦)، در بغداد می ‌زیسته‌ و به ‌ستاره‌ شناسی‌ مشغول ‌بوده ‌است ( رجوع کنید به سلان‌، ص‌ـ٤٤١؛ روزنفلد و احسان‌اوغلو، همانجا). از میان‌كسانی‌ كه ‌به ‌زندگی ‌او پرداخته‌اند، تنها حاجی ‌خلیفه‌(همانجا) او را منجم ‌بغدادی ‌معرفی‌ كرده‌ است‌.

از تألیفات ‌جمال‌الدین ‌تاكنون ‌سه ‌كتاب ‌شناخته ‌شده‌ است‌. مهم ‌ترین ‌آنها، زیج‌ اوست ‌كه ‌آن ‌را زیج‌ بغدادی‌ (رجوع کنید به روزنفلد و احسان‌ اوغلو، همانجا؛ كینگ‌ ، ج‌٢، بخش‌١، ص‌١١١)، زیج‌الاستاذ ( رجوع کنید به حاجی‌خلیفه‌، همانجا) و زیج‌ وَقَبیه‌ ( رجوع کنید به سلان‌؛ روزنفلد و احسان‌اوغلو، همانجاها؛ كندی‌ ، ص‌٩) نیز معرفی ‌كرده‌اند. اگرچه ‌در نسخه ‌خطی‌ این ‌كتاب‌، كه‌ در مصر موجود است‌( رجوع کنید به كینگ‌، همانجا)، عنوان‌ زیج‌ وقبیه‌ برای‌ این‌ كتاب ‌ذكر شده‌، در نسخه ‌خطی ‌موجود آن ‌در پاریس‌( رجوع کنید به سلان‌، همانجا) عنوان ‌خاصی ‌برای‌كتاب‌ نیامده‌ و زیج‌ به‌ صورتِ «زیج‌الاستاد جمال‌الدین‌» معرفی‌ شده ‌است‌. احتمالاً همین‌نسخه‌خطی‌موردنظر حاجی‌ خلیفه‌ بوده ‌كه ‌كتاب ‌را زیج‌الاستاذ معرفی‌ كرده‌ است‌. به‌ نوشته‌ كندی‌(همانجا)، زیج‌ وقبیه‌ نامی‌ ساختگی ‌برای ‌كتاب‌ بوده ‌و كینگ‌(همانجا) نیز، به‌رغم ‌تصریح ‌نسخه ‌خطی‌ محفوظ ‌در مصر، آن‌را زیج‌ بغدادی‌ معرفی‌ كرده ‌است‌. جدولهای‌ این ‌زیج بر اساس ‌مختصات‌ جغرافیایی‌ شهر بغداد تنظیم ‌شده‌(سلان‌، ص‌٤٤١) و جمال‌الدین ‌ابوالقاسم ‌در نگارش‌ این‌ اثر از آرای ‌چند تن ‌از ستاره ‌شناسان ‌دوره‌اسلامی‌، از جمله‌ حبش ‌حاسب‌*، ابوالوفای‌بوزجانی‌*، ابوسعید سجزی‌* و ابن‌اعلم‌*، بهره‌ برده‌ است‌(سزگین‌، همانجا). از این‌ كتاب ‌تاكنون‌ دو نسخه ‌خطی ‌شناخته ‌شده ‌است‌( رجوع کنید به سلان‌؛ كینگ‌؛ روزنفلد و احسان‌اوغلو، همانجاها) و ینسن‌ (ص‌٣٢١ـ ٣٢٨) بخش ‌راجع‌ به ‌ماه‌ این‌ زیج‌ را بررسی ‌كرده ‌است‌.

دیگر كتاب‌جمال‌الدین‌ الرسالة ‌الكامکة‌ فی ‌عمل‌ الاصطرلاب‌ یا كتاب ‌فی ‌علم ‌الاصطرلاب‌ (كینگ‌، ج‌٢، بخش‌١، ص‌٤٠١) است‌. این‌ كتاب ‌در ٦٦ باب‌، در باره‌ چگونگی ‌كار با اسطرلاب ‌و انواع ‌فعالیتهای‌علمی ‌با استفاده‌ از آن‌، نوشته ‌شده‌است‌. جمال‌ الدین ‌سبب ‌تألیف‌ این ‌كتاب‌ را پاسخ ‌به ‌سؤالات ‌بعضی ‌از مشتاقان ‌درباره ‌كار با اسطرلاب‌ ذكر كرده‌است ( رجوع کنید به همانجا). از این‌ كتاب ‌تاكنون‌ چند نسخه‌ خطی‌ شناسایی‌ شده ‌است‌( رجوع کنید به الیس‌ و ادواردز ، ص‌٣٩؛ كینگ‌، ج‌٢، بخش‌١، ص‌٤٠١ـ ٤٠٢؛ روزنفلد و احسان ‌اوغلو، همانجا؛ زوتر ، ص‌١٩٧).

دیگر كتاب‌ جمال‌الدین‌، شرح‌ تلخیص ‌الاصطرلاب‌ نام‌ دارد كه ‌ممكن ‌است ‌شرح‌او بر الرسالة الكاملة ‌فی‌عمل‌الاصطرلاب‌ باشد. از این ‌كتاب‌ تاكنون‌ یك ‌نسخه‌ شناسایی ‌شده ‌است‌(رجوع کنید به روزنفلد و احسان ‌اوغلو، همانجا).

منابع‌:
(١) حاجی‌ خلیفه‌؛
(٢) عمررضا كحّاله‌، معجم‌المؤلفین‌، دمشق‌١٩٥٧ـ١٩٦١، چاپ‌افست‌بیروت‌ [ بی‌تا. ] ؛
(٣) ادوارد استوارت‌كندی‌، پژوهشی‌ در زیجهای ‌دوره‌اسلامی‌، ترجمه‌محمد باقری‌، تهران‌١٣٧٤ ش‌؛
(٤) دیوید ا. كینگ‌، فهرس‌ المخطوطات ‌العلمیة‌المحفوظة ‌بدار الكتب ‌المصریة‌، قاهره‌١٩٨١ـ١٩٨٦؛

(٥) Carl Brockelmann, Geschichte der arabischen Litteratur , Leiden ١٩٤٣-١٩٤٩;
(٦) A. G. Ellis and Edward Edwards , A descriptive list of the arabic manuscripts: acquired by the trustees of the British museum since ١٨٩٤ , London ١٩١٢;
(٧) Claus Jensen, "The lunar theories of al-Baghdadi", Archive for history of exact sciences , vol.٨, no. ٤, (Jan. ١٩٧٢);
(٨) Boris Abramovich Rozenfeld and Ekmeleddin Ihsanoglu, Mathematicians, astronomers and other scholars of Islamic civilization and their works ( ٧ th -١٩ th c.) , Istanbul ٢٠٠٣;
(٩) Fuat Sezgin , Geschichte des arabischen Schrifttums , Leiden ١٩٦٧- ;
(١٠) M. Le Baron de Slane , Catalogue des manuscrits arabes , Paris ١٨٨٣-١٨٩٥;
(١١) Heinrich Suter , Die Mathematiker und Astronomen der Araber und ihre Werke , Amsterdam ١٩٨١.

/ فرید قاسملو /