پیرزاده نائینی ، حاج میرزا محمدعلی ، جهانگرد صوفی مشرب دورة قاجار. نیای دوم وی از تاجران تبریز بود که به یزد مهاجرت کرد و فرزند او محمدحسن (متوفی ١٢٥٠)، پدر بزرگ پیرزاده ، در نائین به سلک مریدان عبدالوهاب بن عبدالقیوم نائینی ، از مشایخ نوربخشیه و مشهور به پیر (متوفی ١٢١٢)، پیوست و با نوة او ازدواج کرد. ازینرو، چون فرزندان و نوادگان محمدحسن از احفاد دختری عبدالوهاب بودند به پیرزاده شهرت یافتند (اعتمادالسلطنه ، ص ٢٧٤؛ بلاغی ، ١٣٦٩ الف ، ص ٨ ـ٩؛ همو، ١٣٦٩ ب ، ج ١، ص ١٩١). همچنین گفته می شود که این شهرت لقبی بوده که رضاقلی سوادکوهی مشهور به میرزا صفا (متوفی ١٢٩١) به پیرزاده داده بوده است (معصوم علیشاه ، ج ٣، ص ٧٤٤).

پیرزاده در نائین و احتمالاً در ١٢٥١ زاده شد. وی پس از وفات پدرش در ١٢٧٢ به تهران آمد و دست ارادت به استاد غفّار نجّار (متوفی ١٣٠٦) داد و حدود سه سال در خدمت وی بود (همانجا؛ پیرزادة نائینی ، مقدمة افشار، ص پنج ؛ برای شرح احوال استاد غفّار نجّار رجوع کنید به معصوم علیشاه ، ج ٣، ص ٢٣٤).

اهمیت پیرزاده به جهت گزارشهایی است که از سفرهایش به کشورهای اسلامی و اروپایی در عهد ناصرالدین شاه قاجار ــ اواخر سدة سیزدهم و اوایل سدة چهاردهم ــ فراهم آورده است . وی نخستین سفر خود را در ١٢٧٥ آغاز کرد که تا ١٢٨٥ به طول انجامید. در این سفر از طریق استانبول به سیر و سیاحت در فرانسه ، انگلیس ، اتریش و سایر کشورهای اروپایی پرداخت . پیرزاده در استانبول با میرزا صفا آشنا شد. دانسته های ما دربارة این سفر براساس گزارشهای پراکنده ای است که در شرح سفر دوم نگاشته است ( رجوع کنید به پیرزاده نائینی ، ص ٥١، ٩٨، ١٤٥، ٢٦٢، ٢٩٠ـ٢٩١، مقدمة افشار، ص بیست وچهار). وی پس از بازگشت به ایران نزد میرزا حسین سپهسالار تقرب یافت و از مشوقان اصلی سپهسالار در بنای مدرسه و مسجد سپهسالار بود (معصوم علیشاه ، ج ٣، ص ٧٤٤؛ پیرزادة نائینی ، مقدمة افشار، ص چهارده ).

بعداز وفات میرزا صفا، ناصرالدین شاه (حک :١٢٦٤ـ١٣١٣) به درخواست سپهسالار، مزار میرزا صفا را به نام «صفائیه » در شهر ری ، به ملکیت پیرزاده درآورد و او باغ صفائیه را در این مکان ایجاد کرد و در همانجا ساکن شد (معصوم علیشاه ، ج ٣، ص ٧٤٤؛ پیرزادة نائینی ، مقدمة افشار، همانجا).

پیرزاده سفر دوم خود را به خواهش احمدخان مؤیدالمُلک ، وزیر مختار استانبول (متوفی ١٣٠٢ ش )، و در معیت او در ١٣٠٣ آغاز کرد. در این سفر که در دو مرحلة داخلی و خارجی صورت گرفت ، او ابتدا به برخی از شهرهای ایران و سپس بسیاری از شهرهای هند و ممالک عثمانی ، مصر و اروپا سفر کرد (پیرزادة نائینی ، ص ١ به بعد). در این سفر با بسیاری از بزرگان آن عصر از جمله میرزا محمدباقر بواناتی * ، میرزا حبیب اصفهانی (متوفی ١٣١١)، شیخ محمد عبده * (متوفی ١٣٢٣ ش ) و ادوارد براون * ملاقات کرد. ملاقات او با ادوارد براون ، خاورشناس انگلیسی ، آغاز دوستی و ارادت براون و برخی مکاتبات میان آنان شد. پیرزاده به براون لقب «مظهر علی » داد، و براون نیز در نامه های خود او را «راهنمای طریقت »، «پیر سالکان طریقت » و «مخزن الاسرار حقیقت » می خواند (افشار، ص ١٧٦؛ برای اطلاع از نامه های براون رجوع کنید به براون ، مقدمة حکمت ، ص ز، کد؛ پیرزادة نائینی ، مقدمة افشار، ص بیست وچهار، چهل وهفت ). او سرانجام در ٢٤ ذیحجة ١٣٢١ در تهران درگذشت و در باغ صفائیه ، جنب مزار میرزا صفا به خاک سپرده شد (بلاغی ، ١٣٦٩ ب ، ج ١، ص ١٩٢؛ پیرزادة نائینی ، مقدمة افشار، ص چهارده ).

پیرزاده خطی خوش داشت و شعر می سرود و به جهت حُسن سلوک مورد توجه ناصرالدین شاه و مظفرالدین شاه و بسیاری از دولتمردان و همچنین برخی از عالمان آن روزگار از جمله میرزا ابوالحسن جلوه (متوفی ١٣١٤) بود (بلاغی ، ١٣٦٩ ب ، همانجا؛ معصوم علیشاه ، ج ٣، ص ٧٤٤ـ ٧٤٥؛ پیرزادة نائینی ، مقدمة افشار، ص ده ، بیست ).

از پیرزاده سفرنامه ای با نثر ساده و مُرسَل برجای مانده که شرح سفر دوم اوست و نسخه ای از آن به شمارة ٦٩٥ در کتابخانة مجلس موجود است (اعتصامی ، ج ٢، ص ٤٤٢). ظاهراً نسخه ای نیز به خط خود پیرزاده در اختیار خانوادة او بوده که مفقود شده است (پیرزادة نائینی ، مقدمة فرمانفرمائیان ، ص ٣). این سفرنامه به کوشش حافظ فرمانفرمائیان نخست در ١٣٤٢ و ١٣٤٣ ش در دو جلد و سپس همراه با مقدمة ایرج افشار در یک جلد در ١٣٦٠ ش منتشر شد. اشعار پراکنده ای نیز از او در طرائق الحقایق (ج ٣، ص ٧٤٥ـ٧٤٦) درج شده است .

منابع :
(١) یوسف اعتصامی ، فهرست کتابخانة مجلس شورای ملی ، ج ٢، تهران ١٣١١ ش ؛
(٢) محمدحسن بن علی اعتمادالسلطنه ، المآثر و الا´ثار ، در چهل سال تاریخ ایران ، چاپ ایرج افشار، ج ١، تهران ١٣٦٣ ش ؛
(٣) ایرج افشار، «براون و ایران »، جهان نو ، سال ٤، ش ٧ (نیمه اول مرداد ١٣٢٨)؛
(٤) ادوارد گرانویل براون ، تاریخ ادبی ایران ، ج ٣: از سعدی تا جامی ، ترجمه و حواشی بقلم علی اصغر حکمت ، تهران ١٣٢٧ ش ؛
(٥) عبدالحجه بلاغی ، کتاب انساب خاندانهای مردم نائین ، تهران ١٣٦٩ الف ؛
(٦) همو، کتاب تاریخ نائین ، تهران ١٣٦٩ ب ؛
(٧) محمدعلی بن محمداسماعیل پیرزادة نائینی ، سفرنامة حاجی پیرزاده ،چاپ حافظ فرمانفرمائیان ، با شرح احوال حاجی پیرزاده و توضیحات از ایرج افشار، تهران ١٣٦٠ ش ؛
(٨) محمد معصوم بن زین العابدین معصوم علیشاه ، طرائق الحقایق ، چاپ محمدجعفر محجوب ، تهران ١٣٣٩ـ١٣٤٥ ش .

/ محمدجواد شمس /