بختاورخان ، محمد ، محرم و ندیم خاص اورنگ زیب عالمگیر (حک : ١٠٦٨ـ ١١١٨). از آنجا که هنگام تألیف ریاض الاولیاء (١٠٩٠) شصت ساله بود ( ریاض الاولیا ، گ ٢٢٩)، باید در حدود ١٠٣٠ متولد شده باشد. در ١٠٦٥، وقایع نویس شاهزاده اورنگ زیب شد و در کشمکش فرزندان شاهجهان (حک : ١٠٣٧ـ ١٠٦٨) بر سرسلطنت ، از اورنگ زیب حمایت کرد (بختاورخان ، ١٩٧٩، ج ١، ص ٦٢) و او نیز پس از پیروزی و جلوس بر تخت ، به بختاور لقب «خان » داد (همان ، ج ١، ص ١٦٥). بختاورخان در ١٠٧٦، به سرکردگی هزار پیاده و صدوپنجاه سواره نایل آمد (همان ، ج ١، ص ٣٣٨) و در ١٠٨٠، به سمت «داروغه خاصّان » منصوب شد (مستعد خان ، ص ٩٨؛ اردو دائرة معارف اسلامیّه ، ذیل «بختاور خان »). در ١٠٨٥، مأموریت یافت ، با استناد به موازین شرعی ، منجمان درباری را از تهیة تقویمهای نجومی و طالع بینی باز دارد (همانجا). بختاور خان در پی بیماری کوتاهی ، در ١٥ ربیع الاول ١٠٩٦، در احمد نگر درگذشت و همانجا به خاک سپرده شد. اورنگ زیب شخصاً امامت نماز میت را برعهده گرفت و چند قدم تابوت بختاورخان را به دوش کشید و مراسم سوگواری برپاکرد. پس از مدتی ، جسد او را به محلة بختاور پور دهلی ، «بستی بنی کریم » امروزی ، منتقل و در مکانی که خود تعیین کرده بود، دفن کردند.

آثار: بختاور خان در مرآة العالم (ج ٢، ص ٥١٦ ـ٥١٩) تألیفات زیر را به خود نسبت داده است : ١) چار آینه یا «آیینة بخت » (سال تألیف : ١٠٦٨)، در بیان وقایع چهار نبرد اورنگ زیب با برادرانش که او را به پادشاهی رسانید. مؤلف قبل از پرداختن به وقایع ، مجملی از احوال پیامبران ، خلفا، عارفان ، پادشاهان ، حکیمان ، بزرگان و شاعران را، مشتمل بر ٤٠ «معاینه »، آورده است . از این اثر یک نسخة خطی به شمارة ٣٥ ê در گنجینه کرزن در کتابخانة انجمن آسیایی بنگال و نسخة خطی دیگری در کتابخانة خصوصی عالمگیر شجاع در لاهور موجود است (ایوانف ، ج ٢، ش ٧؛ منزوی ، ج ١٠، ص ١٢٤ـ١٢٥). ٢) مرآة العالم (١٠٧٨)، تاریخ عمومی طبقات سلاطین اسلام و هندوستان ، که در آن وقایع تا سال ١٠٩٤ نیز دیده می شود و مشتمل است بر یک مقدمه و هفت «آرایش » . «آرایش » هفتم شرح تاریخ سیاسی و اجتماعی و ادبی دورة ده سالة اول سلطنت اورنگ زیب است و چون مؤلف شاهد عینی این دوره بوده ، اطلاعات او دارای ارزش خاصی است . بخشی از این باب ، شرح حال مشایخ ، علما، خوشنویسان و شاعران متقدم و معاصر و کارنامة مؤلف را در بر دارد که نشان دهندة فعالیتهای فرهنگی آن دوره است . چندین نسخة خطی از مرآة العالم در کتابخانه های جهان موجود است ؛ از جمله نسخه ای که هفت سال پس از مرگ بختاورخان کتابت شده و درجامعة رشیدیه ، ساهی وال ، پاکستان نگهداری می شود (برای مشخصات نسخه های خطی رجوع کنید به منزوی ، ج ١٠، ص ١٢٦ـ١٢٧؛ بختاورخان ، ١٩٧٩، مقدمة ساجده س . علوی ، ج ١٠، ص ٢٣-٢٠ ). ٣) سواداعظم (١٠٨٢)، بیاض گونه ای است مشتمل بر منتخب انواع شعرونثر، تذکره های شعرا، ساقی نامه ها، دواوین متقدمان و متأخران ، تألیفات مشایخ و صوفیان ، منشآت و اندرزنامه های باستانی که در زمان حیات مؤلف ، خوشنویسان برجسته ای آن را خوشنویسی کرده اند. ٤) ریاض الاولیاء، در مناقب بزرگان و مشتمل بر چهار «چمن » است : مناقب خلفای راشدین ، و ائمه معصومین و فرزندان مشهور آنان ، بزرگان غیرهندیِ، گزیده از تذکرة الاولیاءِ عطار، نفحات الانس جامی و رشحات عین الحیاتِ کاشفی و بزرگان هندی منتخب از اخبارالاخیارِ دهلوی و سایر کتب . نسخة خطی آن در کتابخانة موزة بریتانیا (ش ١٧٤٥. OR ) موجود است (ریو، ج ٣، ص ٩٧٤ـ٩٧٥). ٥) تاریخ هندی ، در تاریخ هندوستان از بابر تا اورنگ زیب ( اردو دائرة معارف اسلامیّه ، ذیل «بختاورخان »).

بختاورخان منتخباتی از حدیقة الحقیقه سنایی و کلیات عطار و مثنوی مولوی را در ١٠٨٤ گردآورده است .

محمدرضا و محمد شفیع ، بترتیب ، برادر و خواهرزادة محمد بقا نقشبندی سهارنپوری * (متوفی ١٠٩٤)، هنگام تدوین مرآة جهان نمای بقا که تحریر مفصل مرآة العالم است ، مدعی شدند که مرآة العالم و سایر تألیفات منسوب به بختاورخان را محمد بقا نوشته و به او تقدیم کرده است . خود بختاورخان در مرآة العالم (ج ٢، ص ٥٥٤) نوشته است که بقا ( و مستعدخان مؤلف مآثر عالمگیری ) در تسوید اوراق و اهتمام مرآة العالم شریک بوده اند (برای اختلاف مبحث رجوع کنید به آفتاب اصغر، ص ٤٤٩ـ٤٥٠؛ بختاورخان ١٩٧٩، مقدمة ساجده .س .علوی ، ج ١، ص ١٥-١٤ . هر دو نویسنده معتقدند که مرآة العالم از تألیفات بختاورخان است ).

بختاورخان از حامیان علم و هنر بود، در پرتو مساعی او عده ای چون شیخ رضی الدین بهاگلپوری ، یکی از مؤلفان فتاوی عالمگیریه و محمد ساقی مستعدخان ، حسابدار و منشی مخصوص به دربار راه یافتند. بختاورخان از آغاز جوانی در مسایل تاریخی محققی پرشور بود و نثری زیبا داشت . همچنین حامی شاعرانی چون عبدالرسول استغنا کشمیری (بختاورخان ، ١٩٧٩، ج ٢، ص ٥٤٣)؛ تحسین (همان ، ج ٢، ص ٥٥٨)؛ عرشی (همان ، ج ٢، ص ٦٢٨)؛ سیدکبیر علوی (همان ، ج ٢، ص ٦٢٩). عبداللطیف قیصر تتوی (همان ، ج ٢، ص ٦٤٩) و دیگران بود. به دستور و تشویق او ابوبکر اکبرآبادی مجموعة فتاوی را به عربی تألیف کرد که به گفتة آفتاب ، اصغر بختاورخان آن را به فارسی برگرداند. همچنین به دستور و تشویق او ملامحمد نافع خلاصة الخانیة رابه فارسی تألیف کرد که متضمن مسایل فقه حنفی است . حکیم عبدالله نیز در ١٠٩١ رسالة همدم بخت را به فارسی در بلاغت و انشاء به نام او پرداخت (همان ، ج ٢، ص ٥١٨ ـ٥١٩).

از ابنیة خیریه ای که بختاورخان ایجادکرده ، خود او از پلی بر نهر شاهجهان آباد (١٠٧٣)، و چند مسجد (١٠٧٧) و کاروانسرا ـ از جمله کاروانسرای بختاور نگر در راه فریدآباد شاهجهان آباد یا دهلی کنونی (١٠٨١ـ١٠٨٩)، کاروانسرای شهر بختاورپور (١٠٨٦) ـ و چند حجره برای طلاب نام برده است . وی باغهایی نیز احداث کرده که یکی از آنها در نزدیکی شالیمار (باغ فیض بخش ) درلاهور (١٠٧٨) و دیگری در اَغَر آباد، در پنج کیلومتری شاه جهان آباد، (١٠٩٢) واقع است .

منابع :
(١) اردو دائرة معارف اسلامیّه ، ج ٤، لاهور ١٣٨٩/١٩٦٩، ذیل «بختاورخان » (از بزمی انصاری ( و یارمحمدخان ) )؛
(٢) آفتاب اصغر، تاریخ نویسی فارسی در هند و پاکستان ، لاهور ١٣٦٤ش ؛
(٣) محمد بختاورخان ، ریاض الاولیا ، نسخه خطی کتابخانه موزة بریتانیا، ش ١٧؛
٤- . Or ؛
(٥) همو، مرآة العالم : تاریخ اورنگ زیب ، چاپ ساجده س . علوی ، لاهور، ١٩٧٩؛
(٦) محمد ساقی مستعد خان ، مآثر عالمگیری ، کلکته ١٨٧١؛
(٧) احمد منزوی ، فهرست مشترک نسخه های خطّی فارسی پاکستان ، ج ١٠، اسلام آباد ١٣٦٧ ش ؛

(٨) Vladimir Ivanov, Concise descriptive catalogue of the Persian manuscripts in the Curzon Collection, Asiatic Society of Bengal , Calcutta ١٩٢٤-١٩٢٧;
Charles Rieu,

(٩) Catalogue of the Persian manuscripts in the British Museum , London ١٩٦٦.

/ عارف نوشاهی /