دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٧٠٩٠
خصائصالنبى ، خصائصالنبى، ويژگيهاى خاص تكوينى و تشريعى پيامبر اكرم صلىاللّهعليهوآلهوسلم، بهويژه احكام خاص مقرر شده براى او و درباره او. واژه خصائص، جمع خصيصه، بهمعناى ويژگيها و اوصاف متمايز است (جوهرى؛ ابنمنظور؛ معجمالنفائس الوسيط، ذيل «خصص»). مراد از تعبير خصائصالنبى در اصطلاح متون دينى، ويژگيهاى منحصر به فرد شخص حضرت محمد صلىاللّهعليهوآلهوسلم و نيز آيين اوست كه او را از ديگران، اعم از مسلمانان و پيامبران ديگر، متمايز مىسازد. اين ويژگيها، اعم از اوصاف ذاتى و تكوينى او (چه ويژگيهاى ظاهرى و چه باطنى) است كه طيف وسيعى از اوصاف و شمايل و اخلاق و كردار آن حضرت، وقايع و رويدادهاى زمان ايشان، كرامات و معجزات نبوى، تشريعات خاص مربوط به او و حتى ويژگيهاى امت و آيين او را دربر مىگيرد (اهدل، ص ١٥؛ صادقبن محمدبن ابراهيم، ص ٢٤). البته مراد از خصائصالنبى (خصائصالرسول) به معناى اخصّ كه محور اصلى بحث در اين مقاله است، مفهوم مورد نظرِ فقها يعنى احكام اختصاصى پيامبر و نيز احكامى است كه درباره آن حضرت تشريع شده است (رجوع کنید به ادامه مقاله).
از مهمترين آثار درباره خصائصالنبى، كتاب كفايةالطالب اللَبيب فى خصائصالحبيب معروف به الخصائصالكبرى اثر جلالالدين سيوطى (متوفى ٩١١) است. اين كتاب مشتمل بر حدود پانصد و هفتاد باب درباره خصايص پيامبر به معناى عام آن است. سيوطى خود اين كتاب را با نام اُنموذَج اللبيب فى خصائص الحبيب تلخيص كرده است. عبدالمجيدبن محرّم سيواسى حنفى (متوفى ١٠٤٩)، عبدالوهاب شعرانى (متوفى ٩٧٢) و محمدبن عبدالقادر خطيب دمشقى نيز آن را تلخيص كردهاند. عبدالرئوف مُناوى دو شرح بزرگ و كوچك بر أنموذج اللبيب نوشته و محمدبن احمد اهدل هم شرحى با عنوان فتحالكريم القريب نگاشته است (رجوع کنید به حاجىخليفه، ج ١، ستون ٧٠٥ـ٧٠٦؛ بغدادى، هديه، ج ١، ستون٦٢٠).
برخى از آثار مهم ديگر در اين باره كه عمدتآ عالمان اهل سنّت نگاشتهاند، عبارتاند از: الدُّرُالثَّمين من خصائص النَّبى الأمين، اثر عبدالرحمان ابنجوزى (متوفى ٥٩٧)؛ نهايةالسّؤل فى خصائص الرسول عمربن حسن ابندحية كلبى (متوفى ٦٣٣)، غايةالسّؤل فى خصائص الرسول عمربن على ابنملقِّن شافعى (متوفى ٨٠٤)، حُسنُالاِقتِصاص لِما يتعلّق بالاختصاص بدرالدين محمد ابندمامينى (متوفى ٨٢٨)؛ الأنوار بِخَصائص النَّبى المُختار تأليف ابنحجر عسقلانى (متوفى ٨٥٢)؛ الخصائص النبوية، محمدبن محمد قاهرى شافعى (متوفى ٨٧٤)، اللفظ المكرم بخصائص النبى المحترم محمدبن محمد ابنخَيْضِرى (متوفى ٨٩٤)؛ المواهب اللدنية بالمِنَح المحمدية احمدبن محمد قسطلانى (متوفى ٩٢٣)؛ بداية السّؤل فى تفصيل الرسول و نيز اللفظ المكرم فى خصائص النبى هر دو اثر احمد ابنعبدالسلام شافعى (متوفى ٩٣١)؛ شفاءالصدور فى أعلام نبوةالرسول و خصائصه تأليف ابنسَبُع سليمانبن داود (حاجىخليفه، ج ١، ستون ٧٠٥ـ٧٠٦، ج ٢، ستون ١١٩٢، ١٥٦٠؛ بغدادى، ايضاح، ج ٢، ستون ٦٩١؛ همو، هديه، ج ١، ستون١٤٠ـ١٤١، ٥٢٠ـ٥٢١، ج ٢، ستون ٢٠٦).
برخى از عالمان پيشين اهل سنّت از جمله محمدبن محمد شامى، عبدالواحدبن عبدالكريم زَملَكانى (متوفى ٦٥١)، تاجالدين سُبْكى و محمدبن يوسف اندلسى معروف به ابنمُسَدى (متوفى ٦٦٣) و نيز شمارى از علماى متأخرتر، آثارى درباره خصائصالنبى تأليف كردهاند. همچنين كسانى چون يوسفبن موسى رندى (متوفى ح ٧٦٧)، احمدبن قاسم بونى (متوفى ١١٣٩)، محمدبن موسى عُسَيلى (متوفى ١٠٣١)، يحيىبن موسى عَسّاسى (متوفى ٨٤٢) و بدرالدين غَزّى عامرى، درباره خصائصالنبى آثارى منظوم پديد آوردهاند (رجوع کنید به بغدادى، هديه، ج ٢، ستون ١٢٨، ٣٩٩؛ همو، ايضاح، ج ٢، ستون ٥٠٨؛ زركلى، ج ١، ص ١٩٩، ج ٤، ص ١٧٦، ج ٧، ص ١١٩، ٢٧٥، ج ٨، ص ٢٥٤؛ كحّاله، ج ١٣، ص ٢٣٤).
آثار اختصاصى عالمان شيعى درباره خصائصالنبى معدود است، از جمله خصائصالنبى أحمدبن محمدبن دؤل قمى (متوفى ٣٥٠؛ رجوع کنید به نجاشى، ص ٨٩ـ٩٠). همچنين در منابع مربوط به سيره و تاريخ و كلام در قالب عناوينى چون شمائل، فضائل، مناقب، معجزات و دلايل نبوت پيامبر اكرم از برخى خصايص وى سخن به ميان آمده است، مانند دلائلالنبوّة ابونعيم اصفهانى (متوفى ٤٣٠) و دلائلالنبوّة أحمدبن حسين بيهقى (متوفى ٤٥٨)، الشّفا بتعريف حقوق المصطفى قاضى عياض (متوفى ٥٤٤)، مناقب آل ابىطالب ابنشهر آشوب (متوفى ٥٨٠)، الوفا بتعريف فضائل المصطفى سبط ابنجوزى (متوفى ٥٩٧)، تهذيبالأسماء و اللّغات محيىالدين نووى (متوفى ٦٧٦)، البداية و النّهاية و الفصول فى سيرةالرّسول هر دو اثر ابنكثير دمشقى (متوفى ٧٧٤) و بحارالأنوار مجلسى (ج ١٦، ص ٢٩٩ـ٤٠١). به علاوه، در منابع حديثى و تفسير نيز، به مناسبت بحث از آيات و احاديث مرتبط با خصائصالنبى، به اين موضوع توجه شده است.
در منابع مربوط به خصايص نبوى، به استناد آيات و احاديث، علاوه بر احكام شرعىِ ويژه پيامبر، به برخى از ويژگيهاى ذاتى او، اعم از اوصاف خُلقى و مقام معنوى كه خداوند به او ارزانى كرده، و نيز خصايص امت وى پرداخته شده است. برخى از مهمترين ويژگيهاى مزبور چنين است: سَرْور آدميان و اسوه جهانيان؛ برتر از همه در اخلاق و كردار و خاتم پيامبران (رجوع کنید به احزاب: ٤٠)؛ هدف غايى خلقت جهان و مقدّم بر همه انبيا؛ تنها پيامبرى كه به معراج رفته و به سدرةالمنتهى* راه يافته است؛ جهانى بودن نبوت و رسالت او (رجوع کنید به سبا: ٢٨؛ فرقان: ١؛ اعراف: ١٥٨)؛ بشارت دادن همه پيامبران به آمدن او و عهد و ميثاق گرفتن ايشان از امتشان مبنى بر پيروى كردن از پيامبر پس از بعثت (رجوع کنید به آلعمران: ٨١؛ اعراف: ١٥٧؛ صف: ٦)؛ مصون بودن قرآن، معجزه جاودان او، از تحريف؛ رعب افكندن خداوند در دل دشمنان براى يارى رساندن به پيامبر؛ و سرور آدميان در قيامت. پيامبر اكرم اولى كسى است كه وارد بهشت مىشود و به تعبير قرآن «مقام محمود» و «شفاعت» و «كوثر» را در اختيار دارد (رجوع کنید به سيوطى، ج ١، ص ٧ـ١٦، ج ٢، ص ٣١٤ـ٣٣١، ٣٧٦ـ٣٩١؛ قسطلانى، ج ٢، ص ٦٤٢ـ٦٥١، ٦٥٤ـ٦٥٦؛ اهدل، ص٢٠ـ٢٤، ٣٨، ٥٠ـ٥٢، ٦١، ١٢٣ـ١٣٣). در اين منابع، خصائصى نيز براى امت پيامبر اكرم ذكر شده است (رجوع کنید به سيوطى، ج ٢، ص ٣٥١ـ ٣٦١، ٣٥٨ـ٣٧٦، ٣٩٤ـ٣٩٥؛ قسطلانى، ج ٢، ص ٦٤٢ـ٧٣٥؛ اهدل، ص ٧٧ـ٩٥، ١٣٣ـ١٣٨).
منابع جامع فقهى شيعه و اهل سنّت، غالبآ در مبحث نكاح (باتوجه به اهميت خصايص نبوى در مورد نكاح) به اين موضوع از منظر فقهى نگريسته و به امتيازات و تكاليفِ شرعىِ ويژه آن حضرت در ابواب گوناگون فقهى پرداختهاند. مجموع اين احكام بنابر يك تقسيمبندى متداول، چهار بخش است: مباحات (اصطلاحاً تخفيفات)، واجبات، محرّمات (اين دو قسم را اصطلاحاً تغليظات مىنامند)، و كرامات و فضائل كه شامل احكام خاصى است و براى رعايت حرمت و فضيلت پيامبر اكرم برعهده مؤمنان تشريع شده است (رجوع کنید به نووى، روضةالطالبين، ج ٥، ص ٣٤٤ـ٣٥٦؛ محقق كركى، ج ١٢، ص ٥٣؛ بهوتى حنبلى، ج ٥، ص ٢٣).
حكمتهايى براى تشريع اين قبيل احكام درباره پيامبر صلىاللّهعليهوآلهوسلم ذكر شده مانند دريافتن منزلت خاص و ويژگيهاى برتر او، بهره بردن بيشتر آن حضرت از ثواب و نيز رفعت درجات معنوى او، همچنانكه براى بسيارى از اين احكام، حكمتهايى اختصاصى هم ذكر شده است. نكته مهم از ديدگاه فقها آن است كه ويژگى اسوه بودن پيامبر، ضرورت شناخت اين قبيل احكام را اقتضا دارد. زيرا ديگر مؤمنان در اين موارد خاص نبايد به آن حضرت تأسى كنند (رجوع کنید به نووى، روضة الطالبين، ج ٥، ص ٣٦٢؛ سيوطى، ج ٢، ص ٣٩٦؛ بهوتى حنبلى، همانجا). به نظر فقها، در موارد ترديد ميان اختصاصى بودن يك حكم براى پيامبر و اشتراكى بودن آن براى همگان، اصل بر مشترك بودن حكم است (براى نمونه رجوع کنید به نجفى، ج ٢٩، ص١٢٩).
بسيارى از مباحات اختصاصى پيامبر به موضوع نكاح مربوط است. از جمله اين موارد، جواز ازدواج آن حضرت به عقد دائم با بيش از چهار زن است. با وجود اتفاقنظر فقها درباره اصل حكم و نيز وقوع خارجى آن، درباره حكمت تشريع اين حكم، آراى گوناگونى مطرح شده است. از جمله وجود اطمينان به رعايت عدالت توسط پيامبر حتى در بيش از چهار همسر، جلب نظر قبايل عرب به اسلام، دستيابى مردم به احكام شرعى بهويژه در عرصه روابط خانوادگى و زناشويى، فراهم شدن زمينه شناخت اخلاق باطنى و شيوه معاشرت پيامبر براى مردم (رجوع کنید به ابنحجر عسقلانى، ج ٩، ص ٩٩ـ١٠٠؛ سيوطى، ج ٢، ص٤٢٦؛ نجفى، ج ٢٩، ص ١١٩؛ صدر، ج ٦، ص٤٠؛ نيز رجوع کنید به تعداد زوجات*). بسيارى از فقها، با استناد به آيه ٥٠ سوره احزاب و احاديث، ازدواج آن حضرت را با بيش از نُه زن، كه در هنگام رحلت پيامبر در عقد او بودند (رجوع کنید به ابنهشام، قسم ٢، ص ٦٤٧؛ ابنبابويه، ج ٢، ص ٤١٩)، جايز شمردهاند (رجوع کنید به محقق كركى، ج ١٢، ص ٥٨؛ صدر، ج ٦، ص٤٠ـ٤١).
ديگر حكم اختصاصى او، جواز عقد نكاح با لفظ هبه (به اين صورت كه زوجه خود را به آن حضرت ببخشد) بوده كه مهمترين مستند فقهى آن آيه ٥٠ سوره احزاب است (براى نمونه رجوع کنید به محقق حلّى، قسم ٢، ص ٤٩٧؛ نووى، روضةالطالبين، ج ٥، ص ٣٥٣؛ بحرانى، ج ٢٣، ص ٩٨ـ٩٩). البته درباره جايز بودن يا نبودن ازدواج بدون مهريه با زنى كه خود را به پيامبر بخشيده بوده است، اختلافنظر وجود دارد (براى نمونه رجوع کنید به علامه حلّى، تذكرةالفقهاء، ج ٢، ص ٥٦٧؛ شهيدثانى، ج ٧، ص٧٠ـ٧١). همچنين به نظر مشهور ميان فقهاى اهل سنّت، ازدواج پيامبر اكرم بدون موافقت ولىّ و شهادت شهود، به استناد ازدواج پيامبر اكرم با زينب بنت جَحش، جايز بوده است (رجوع کنید به ابنقدامه، ج ٧، ص ٣٤٠؛ نووى، ١٤٠٧، ج ٩، ص ٢٢٩ـ٢٣٠؛ ابنحجره عسقلانى، ج ٩، ص١١٠). جايز بودن عقد نكاح در حال احرام، ديگر خصيصه نبوى است كه شمارى از فقهاى شيعه و اهل سنّت بدان قائلاند. مستند آنان حديثى منقول از ابنعباس است كه بر پايه آن پيامبر در زمان احرام با ميمونه ازدواج كرد (رجوع کنید به ابنشهر آشوب، ج ١، ص ١٢٤؛ نووى، روضة الطالبين، ج ٥، ص ٣٥٤؛ بهوتى حنبلى، ج ٢، ص ٥١٣ ـ ٥١٤؛ قس ابنقدامه، ج ٣، ص ٣١٢).
برخى از فقها، با استناد به آيه ٥١ سوره احزاب، رعايت حقّ قَسم را بر پيامبر اكرم واجب ندانستهاند (رجوع کنید به طوسى، ج ٤، ص١٦٠؛ شهيدثانى، ج ٧، ص ٨٢ـ٨٤؛ ابننجيم، ج ٣، ص ٣٨٣). البته مخالفان اين نظر، مرادِ اين آيه را اختيار داشتن پيامبر درباره پذيرش يا ردّ ازدواج با زنانى دانستهاند كه خود را به حضرت مىبخشيدند (رجوع کنید به شافعى، ج ٥، ص ١٥١؛ طوسى، همانجا؛ محقق حلّى، قسم ٢، ص ٤٩٨؛ بارى تفاسير ديگر آيه رجوع کنید به مجلسى، ج ٢٢، ص ١٨٢ـ١٨٣). پيروان ديدگاه نخست نقل كردهاند كه پيامبر درباره شمارى از همسران خود از جمله عايشه، حفصه، امّسلمه و زينب همواره حق قسم را رعايت مىكرد و در مورد برخى ديگر مانند سوده، صفيه، جويريه، ميمونه و امّحبيبه، گاهى آن را به تأخير مىانداخت (ابنجوزى، زادالمسير، ذيل احزاب: ٥١؛ مجلسى، ج ٢٢، ص ١٨٢؛ نجفى، ج ٢٩، ص ١٣١).
شمارى از ديگر مباحات اختصاصى پيامبر اكرم، كه به باب نكاح مربوط نيست، عبارتاند از: گرفتن روزه وصال (يعنى آنكه روزه يك روز را بدون افطار به روزه روز بعد متصل كند يا اينكه روزه تا سحر ادامه يابد) به استناد حديثى از آن حضرت (رجوع کنید به ابنحِبّان، ج ١٤، ص ٣٢٤ـ٣٢٥؛ علامه حلّى، منتهىالمطلب، ج ٢، ص ٦١٧؛ بهوتى حنبلى، ج ٢، ص ٣٩٦)؛ جنگ كردن به صورت محدود در منطقه حرم مكى هنگام فتح مكه بر پايه حديثى نبوى (رجوع کنید به كلينى، ج ٤، ص ٢٢٦؛ علامه حلّى، منتهىالمطلب، ج ٢، ص ٦٨٨؛ سيوطى، ج ٢، ص ٤٢١ـ٤٢٢؛ شوكانى، ج ٥، ص ٢٨ـ ٢٩)؛ ورود به مكه بدون احرام و كاربرد مواد معطر در حال احرام بنابر نظر برخى از فقها به استناد سيره حضرت (رجوع کنید به سيوطى، ج ٢، ص ٤٢١ـ٤٢٣؛ محقق كركى، ج ١٢، ص ٦٢؛ شهيدثانى، ج ٧، ص ٧٨؛ براى موارد ديگر، مثل ناقض طهارت نبودن خواب براى ايشان رجوع کنید به احمدبن حنبل، ج ٦، ص ٣٦؛ نووى، روضةالطالبين، ج ٥، ص ٣٥٢ـ٣٥٣؛ سيوطى، ج ٢، ص ٤٤٢؛ محقق كركى، ج ١٢، ص ٦٦؛ شهيدثانى، ج ٧، ص ٧٩؛ شوكانى، ج ١، ص ٢٦٧؛ اهدل، ص ١٨٨؛ صدر، ج ٦، ص ٥١).
شمارى از احكام اختصاصى پيامبر اكرم در دايره محرمات قرار دارند، مانند حرمت ازدواج دائم با كنيزان و اهل كتاب (رجوع کنید به محقق حلّى، قسم ٢، ص ٤٩٧؛ علامه حلّى، مختلف الشيعة، ج ٧، ص ٢٤٦ـ٢٤٨؛ سيوطى، ج ٢، ص ٤١٢ـ٤١٣؛ نجفى، ج ٢٩، ص ١٢٥؛ قس بحرانى، ج ٢٣، ص ١٠١ـ١٠٢). حكم ديگر، حرمت تبديل يا افزايش تعداد همسران پس از نزول آيه ٥٢ سوره احزاب است. پس از مخيّر شدن زنان رسول خدا، به جدايى از آن حضرت يا تداوم رابطه زوجيت (رجوع کنید به احزاب: ٢٨، ٢٩)، همه آنان زندگى با پيامبر را انتخاب كردند. از اينرو، خداوند به عنوان پاداش آنان، ازدواج با زنى ديگر و نيز طلاق دادن همسر قبلى و گزينش همسرى جديد را براى پيامبر ممنوع كرد. البته به نظر بيشتر فقها، آيه ٥٢ سوره احزاب با آيات ٥٠ و ٥١ سوره احزاب منسوخ و محدوديتهاى مزبور از عهده پيامبر برداشته شد (رجوع کنید به شافعى، ج ٥، ص١٥٠ـ١٥١؛ نووى، روضةالطالبين، ج ٥، ص ٣٤٨؛ محقق حلّى، همانجا؛ محقق كركى، ج ١٢، ص ٥٥). برخى ديگر با مناقشه در نسخ آيه، آراى ديگرى مطرح كردهاند، مانند بقاى حكم تحريم تا زمان رحلت پيامبر و متفاوت بودن دايره شمول حكم در آيه تحريم (احزاب: ٥٢) با آيه تحليل (همان: ٥٠). به بيان ديگر، مراد از آيه تحريم، منع ازدواج پيامبر با همه زنان ديگر بود و مراد از آيه تحليل تثبيت حلال بودن زنانى بود كه موضوعآ از آيه تحريم خارج بودند، مانند زنان آن حضرت هنگام نزول آيه، كنيزان آن حضرت و زنانى كه خود را به پيامبر مىبخشيدند (رجوع کنید به ابنجوزى، نواسخالقرآن، ص٢١٠ـ٢١١؛ صدر، ج ٦، ص ٤٢ـ٤٤).
از ديگر محرّمات اختصاصى براى پيامبر اكرم، حرمت دريافت صدقه واجب بود. بيشتر فقها گرفتن صدقه مستحبى را هم حرام شمردهاند (رجوع کنید به شمسالائمه سرخسى، ج٣٠، ص٢٧٥؛ محقق حلّى، همانجا؛ حَطّاب، ج ٥، ص ٩؛ قس آلوسى، ذيل يوسف: ٨٨ كه برخى اين حرمت را ويژگى تمام پيامبران دانستهاند). از ديگر محرّمات مزبور، حرمت غَمز يعنى اشاره كردن با چشم در امور مباح («خائنة الاعين»، مؤمن: ١٩)، مانند صدور فرمان با اشاره چشم بود. اين كار از آنرو كه نوعى مخفى كارى و مشابه خيانت است به استناد حديث منقول از آن حضرت، شايسته پيامبران نيست. البته بيشتر فقها، اين كار را در جنگ با كفار، درصورتى كه تاكتيكى جنگى به شمار رود، مباح دانستهاند (رجوع کنید به بيهقى، ج ٧، ص٤٠؛ ابنحجر عسقلانى، ج ٥، ص ٢٦١؛ محقق كركى، ج ١٢، ص ٥٦ـ٥٧؛ شهيدثانى، ج ٧، ص٧٦).
در برخى از منابع فقهى، حرمت كتابت و خواندن شعر (عنكبوت: ٤٨؛ يس: ٦٩)، حرمت بركندن لباس يا ادوات جنگى پس از پوشيدن آن تا خاتمه جنگ (بر پايه حديثى منقول از پيامبر)، حرمت چشم دوختن به اموال مردم (حجر: ٨٨)، حرمت زيادهطلبى با اعطا كردن مال (مدثر: ٦)، در شمار خصايص نبوى ذكر شدهاند (رجوع کنید به طوسى، ج ٤، ص ١٥٣؛ نووى، روضةالطالبين، ج ٥، ص ٣٤٨ـ٣٥٠؛ سيوطى، ج ٢، ص ٤٠٨ـ ٤١١؛ محقق كركى، ج ١٢، ص ٥٨).
شمارى از خصايص نبوى، كه در زمره واجبات قرار داشته، عبارت بودند از: مسواك زدن پيش از هر نماز، ادا كردن نماز وَتر، تهجد (شب زندهدارى همراه با خواندن نماز شب) و قربانى كردن در روز عيد قربان كه به استناد احاديث نبوى، بر آن حضرت واجب بود (رجوع کنید به محقق حلّى، همانجا؛ سيوطى، ج ٢، ص ٣٩٦ـ٣٩٧؛ شهيدثانى، ج ٧، ص ٧٤ـ٧٥). به نظر برخى فقها، شب زندهدارى ابتدا به موجب آيه ٢ سوره مزمل بر پيامبر اكرم واجب شد، ولى اين حكم با نزول آيه ٧٩ سوره اسراء نسخ شد و تهجد بر او مانند ديگران مستحب گرديد (رجوع کنید به طوسى، همانجا؛ ابنقدامه، ج ١، ص٧٧٠؛ مطيعى، ج ١٦، ص ١٤٢). در برخى منابع فقهى، وجوب نهى از منكر در صورت مشاهده و ساقط نشدن آن از روى ترس (مائده: ٦٧)، وجوب مشورت در امور (آلعمران: ١٥٩) و وجوب اداى دين ميتِ مديون (به استناد حديثى نبوى) از جمله خصايص پيامبراكرم ذكر شدهاند (رجوع کنید به نووى، روضةالطالبين، ج ٥، ص٣٤٧؛ سيوطى، ج ٢، ص ٣٩٨ـ٤٠٠؛ محقق كركى، ج ١٢، ص٥٤).
از جمله مصاديق بخش چهارم از خصايصالنبى (كرامات)، احكام ويژهاى است كه برعهده زنان پيامبر يا درباره آنان مقرر شده بود. به تصريح قرآن (رجوع کنید به احزاب: ٣٢)، اگر آنان تقوا را رعايت كردند، بر زنان عادى شرف و فضيلت داشتند. آنان مكلف بودند كه در برابر مردان با لحن فريبنده سخن نگويند، بلكه سخن شايسته بر بان جارى كنند. پاداش و كيفر آنها نيز براساس آيات ٣٠ و ٣١ سوره احزاب مضاعف است. ديگر حكم خاص درباره زنان پيامبر، حرمت ازدواج (احزاب: ٥٣) آنان پس از پيامبر با ديگران بود، زيرا آنان مادر مؤمنان (ازواجُه اُمَّهاتُهُم) خوانده شدهاند (احزاب: ٦). حكم مهر ديگر، سخن گفتن مسلمانان با زنان پيامبر از پشت پرده و نيز حرمت نگاه كردن به آنان به استناد آيه ٥٣ سوره احزاب بود (رجوع کنید به شهيدثانى، ج ٧، ص ٧٨ـ٧٩؛ نيز رجوع کنید به حجاب*).
شمارى ديگر از اين قبيل احكام (كرامات)، احكامى است كه براى حفظ حرمت پيامبر اكرم و رعايت خضوع و ادب در برابر او، برعهده مسلمانان قرار گرفته و مستند به آيات و احاديث است، مانند بالاتر نبردن صداى خود از صداى پيامبر (رجوع کنید به حجرات: ٢ـ٣) تا خارج شدن پيامبر از خانه صبر كردن و سپس صحبت كردن با او (رجوع کنید به حجرات: ٤ـ٥)، خارج نشدن از مجلس پيامبر پيش از اجازه گرفتن از او و سلام دادن به او هنگام اداى نماز (رجوع کنید به سيوطى، ج ٢، ص ٤٤٢ـ٤٤٥؛ قسطلانى، ج ٢، ص ٦٧٩ـ٦٨٠؛ صدر، ج ٦، ص ٥٢ـ٥٤). به استناد آيات قرآن، آزار رساندن به پيامبر اكرم موجب لعن و عذاب الهى است (رجوع کنید به توبه: ٦١؛ احزاب: ٥٣، ٥٧). در آيه ٦ سوره احزاب، اولويت پيامبر اكرم بر مؤمنان تأكيد شده است. فقها به استناد اين آيه، به ولايت او بر ديگران و وجوب پيروى آنان از او حكم كردهاند. بر اين اساس، حفظ جان او بر جان همگان اولويت دارد و او مىتواند هرچيزى را كه در ملكيت ديگران است، حتى با وجود نياز مالك آن، حيازت كند (رجوع کنید به طوسى، همانجا؛ علامه حلّى، تذكرةالفقهاء، ج ٢، ص ٥٦٧؛ حطّاب، ج ٥، ص ٦).
منابع :
(١)علاوه بر قرآن؛
(٢) محمودبن عبداللّه آلوسى، روحالمعانى، بيروت: دار احياءالتراث العربى، [.بىتا]؛
(٣) ابنبابويه، كتاب الخصال، چاپ علىاكبر غفارى، قم ١٣٦٢ش؛
(٤) ابنجوزى، زادالمسير فى علم التفسير، بيروت ١٤٠٤/١٩٨٤؛
(٥) همو، نواسخالقرآن، بيروت: دارالكتب العلمية، [.بىتا]؛
(٦) ابنحِبّان، صحيح ابنحبّان بترتيب ابنبلبان، ج ١٤، چاپ شعيب ارنؤوط، بيروت ١٤١٤/١٩٩٣؛
(٧) ابنحجر عسقلانى، فتحالبارى: شرح صحيح البخارى، بولاق ١٣٠٠ـ١٣٠١، چاپ افست بيروت [.بىتا]؛
(٨) ابنشهر آشوب، مناقب آلابىطالب، نجف ١٩٥٦؛
(٩) ابنقدامه، المغنى، چاپ افست بيروت ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(١٠) ابنمنظور؛
(١١) ابننجيم، البحر الرائق شرح كنزالدقائق، بيروت ١٤١٨/١٩٩٧؛
(١٢) ابنهشام، السيرةالنبوية، چاپ مصطفى سقا، ابراهيم ابيارى، و عبدالحفيظ شلبى، ]بيروت[: دار ابنكثير، [.بىتا]؛
(١٣) احمدبن حنبل، مسند احمدبن حنبل، استانبول ١٤٠٢/١٩٨٢؛
(١٤) محمدبن احمد اهدل، الخصايص النبوية، المسماة فتحالكريم القريب: شرح انموذج اللبيب فى خصايص الحبيب، جده ١٤٠٦؛
(١٥) يوسفبن احمد بحرانى، الحدائق النّاضرة فى احكام العترةالطاهرة، قم ١٣٦٣ـ١٣٦٧ش؛
(١٦) اسماعيل بغدادى، ايضاحالمكنون، ج ٢، در حاجىخليفه، ج ٤؛
(١٧) همو، هديةالعارفين، ج ١ـ٢، در همان، ج ٥ـ٦؛
(١٨) منصوربن يونس بهوتى حنبلى، كشّافالقناع عن متن الاقناع، چاپ محمدحسن شافعى، بيروت ١٤١٨/١٩٩٧؛
(١٩) احمدبن حسين بيهقى، السنن الكبرى، بيروت: دارالفكر، [.بىتا]؛
(٢٠) اسماعيلبن حماد جوهرى، الصحاح فى اللغة و العلوم، چاپ نديم مرعشلى و اسامة مرعشلى، بيروت ١٩٧٤؛
(٢١) حاجىخليفه؛
(٢٢) محمدبن محمد حَطّاب، مواهب الجليل لشرح مختصر خليل، چاپ زكريا عميرات، بيروت ١٤١٦/١٩٩٥؛
(٢٣) خيرالدين زركلى، الاعلام، بيروت ١٩٩٩؛
(٢٤) عبدالرحمانبن ابىبكر سيوطى، الخصائص الكبرى، بيروت ١٤٠٥/١٩٨٥؛
(٢٥) محمدبن ادريس شافعى، الاُمّ، بيروت ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(٢٦) محمدبن احمد شمسالائمه سرخسى، كتاب المبسوط، بيروت ١٤٠٦/١٩٨٦، محمد شوكانى، نيل الاوطار من احاديث سيدالاخيار: شرح منتقى الاخبار، بيروت ١٩٧٣؛
(٢٧) زينالدينبن على شهيدثانى، مسالك الافهام الى تنقيح شرائعالاسلام، قم ١٤١٣ـ١٤١٩؛
(٢٨) صادقبن محمدبن ابراهيم، خصائصالمصطفى صلىاللّهعليه وسلم بين الغلو و الجفاء: عرض و نقد على ضوءالكتاب و السنة، رياض ٢٠٠٠؛
(٢٩) محمد صدر، ماوراءالفقه، قم ١٤٢٧؛
(٣٠) محمدبن حسن طوسى، المبسوط فى فقه الامامية، ج ٤، چاپ محمدباقر بهبودى، تهران ١٣٨٨؛
(٣١) حسنبن يوسف علامه حلّى، تذكرةالفقهاء، ]بىجا[: منشورات المكتبة الرضوية لاحياء الآثار الجعفرية، [.بىتا]؛
(٣٢) همو، كتاب منتهى المطلب فى تحقيقالمذهب، چاپ سنگى تبريز ] ١٣١٦[ـ١٣٣٣، چاپ افست ]بىجا، بىتا.[؛
(٣٣) همو، مختلفالشيعة فى احكام الشريعة، قم ١٤١٢ـ١٤٢٠؛
(٣٤) احمدبن محمد قسطلانى، المواهب اللدنية بالمنح المحمدية، چاپ صالح احمد شامى، بيروت ١٤١٢/١٩٩١؛
(٣٥) عمررضا كحّاله، معجم المؤلفين، دمشق ١٩٥٧ـ١٩٦١، چاپ افست بيروت [.بىتا]؛
(٣٦) كلينى؛
(٣٧) مجلسى؛
(٣٨) جعفربن حسن محقق حلّى، شرائعالاسلام فى مسائل الحلال و الحرام، چاپ صادق شيرازى، تهران ١٤٠٩؛
(٣٩) علىبن حسين محقق كركى، جامعالمقاصد فى شرح القواعد، قم ١٤٠٨ـ١٤١٥؛
(٤٠) محمدنجيب مطيعى، التكملة الثانية، المجموع: شرح المُهَذّب، در يحيىبن شرف نووى، المجموع: شرح المُهَذّب، ج ١٣ـ٢٠، بيروت: دارالفكر، [.بىتا]؛
(٤١) معجمالنفائس الوسيط، اشراف احمد ابوحاقه، بيروت: دارالنفائس، ١٤٢٨/٢٠٠٧؛
(٤٢) احمدبن على نجاشى، فهرست اسماء مصنّفى الشيعة المشتهر ب رجال النجاشى، چاپ موسى شبيرى زنجانى، قم ١٤٠٧؛
(٤٣) محمدحسنبن باقر نجفى، جواهرالكلام فى شرح شرائعالاسلام، ج ٢٩، چاپ محمود قوچانى، بيروت ١٩٨١؛
(٤٤) يحيىبن شرف نووى، روضةالطالبين و عمدةالمفتين، چاپ عادل احمد عبدالموجود و على محمد معوض، بيروت [.بىتا]؛
(٤٥) همو، صحيح مسلم بشرح النووى، بيروت ١٤٠٧/١٩٨٧.
/ بتول حسينىسمنانى /