دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٦٧٥٩
خاكى شيرازى ، خاكى شيرازى، ميرزامحمدامين، عارف سلسله چشتيه* در سده سيزدهم. لقب وى خاكىشاه (هدايت، ١٣٨٢ش، ج ٢، بخش ١، ص ٣٥٢) و بنابه شهرتش، احتمالا اهل شيراز بوده است. او در آغاز جوانى به سياحت در فارس، عراق عجم (ايران مركزى) و عراق پرداخت و چندى نيز در عتبات عاليات مجاور بود. ارادت او به محبعلىشاه چشتى مسلّم است (همو، ١٣٤٤ش، ص ٤٣٦؛ همو، ١٣٨٢ش، همانجا)، اما آغاز اين ارادت و چگونگى پيوستن او به سلسله چشتيه معلوم نيست.
پس از تكفير و اخراج محبعلىشاه از شيراز، خاكى در تكيه هفتتنان در خارج از اين شهر، خانقاه و مريدانى داشت، اما پس از مدتى شيراز را ترك كرد و به تهران آمد و باقى عمر را در اين شهر گذراند (هدايت، ١٣٨٢ش، همانجا؛ ديوانبيگى، ج ١، ص٥٢٤).
درباره تاريخ وفات او اتفاقنظر نيست. به گفته فسائى (ج ٢، ص ١٤٦)، وى در حدود سال ١٢٥٠ وفات يافت، اما اشاره ديوانبيگى مؤلف تذكره حديقةالشعراء (همانجا) حاكى از آن است كه خاكى شيرازى در سالهاى پس از ١٢٦٠ هنوز در شيراز ساكن بوده است. باتوجه به اشاره هدايت (متوفى ١٢٨٨؛ ١٣٨٢ش، همانجا) به مرگ خاكى، يقيناً تاريخ وفاتش قبل از ١٢٨٨ بوده است. وى در قبرستان حاجميرزا حسين (امروزه باغ فردوس) به خاك سپرده شده است (همانجا؛ آقابزرگ طهرانى، ج ٩، قسم ١، ص ٢٨٢ و پانويس).
درباره افكار و آثار خاكى اطلاع دقيقى در دست نيست. او از معدود ارادتمندان چشتيه در ايران بهشمار مىآمده است. رضاقلىخان هدايت (١٣٤٤ش، همانجا) و معصوم عليشاه (ج ٣، ص ٣٣٥ـ٣٣٦) به ارادت او به اين سلسله اشاره كرده اند (نيز رجوع کنید به آريا، تكمله، ص ٢٥٨ـ٢٥٩). خاكى از ظاهر شرع تجاوز نمىكرد (ديوانبيگى، همانجا) و در عين فقر، قناعت و در كمال عجز، مناعت داشت (هدايت، ١٣٨٢ش، همانجا). وى ظاهرآ اشعارى نيز سروده اما به تدوين آنها توجهى نداشته است. هدايت (١٣٨٢ش، همانجا) و ديوانبيگى (همانجا) ضمن اشاره به اين مطلب، يك رباعى و سه بيت از اشعار او را نقل كردهاند. افزون بر اين آقابزرگ طهرانى (ج ٩، قسم ١، ص ٢٨٢ـ ٢٨٣) به دو قصيده از او اشاره كرده است: يك قصيده ٣٥ بيتى و ديگرى قصيدهاى به التزام حذف نقطه. همچنين وى از چاپ ديوان فارسى خاكى در رثاى ائمه شيعه گزارش داده است.
منابع:
(١) غلامعلى آريا، طريقه چشتيّه در هند و پاكستان، تهران١٣٨٣ش؛
(٢) آقابزرگطهرانى؛
(٣) احمد ديوانبيگى، حديقةالشعراء، چاپ عبدالحسين نوائى، تهران ١٣٦٤ـ١٣٦٦ش؛
(٤) حسنبنحسن فسائى، تاريخ فارسنامه ناصرى، چاپ سنگى تهران ١٣١٢ـ١٣١٣/ ١٨٩٥ـ١٨٩٦، چاپ افست (١٣٤٠ش)؛
(٥) محمدمعصومبن زينالعابدين معصومعليشاه، طرائقالحقائق، چاپ محمدجعفر محجوب، تهران ١٣٣٩ـ ١٣٤٥ش؛
(٦) رضاقلىبن محمد هادى هدايت، تذكره رياضالعارفين، چاپ مهرعلى گركانى، تهران (١٣٤٤ش)؛
(٧) همو، مجمعالفصحاء، چاپ مظاهر مصفا، تهران ١٣٨٢ش.
/ مريم دانشگر /