بَیّنه ، سوره ، به معنای روشن کننده و دلیل آشکار، نود و هشتمین سورة قرآن کریم در ترتیب مصحف ، پس از سورة قدر و پیش از سورة زلزال . شمار آیات ، کلمات و حروف آن به ترتیب هشت ، نود و چهار، و سیصد و نودونه است (خازن ، ج ٦، ص ٥٤٩؛ ابوالفتوح رازی ، ج ٢٠، ص ٣٥٨) و دیگر نامهای آن البریّة ، لم یکن ، اهل الکتاب ، الانفکاک ، منفکّین ، القیّمة ، والقیامة است (قاسمی ، ج ١٧، ص ٢٢٠؛ فیض کاشانی ، ج ٥، ص ٣٥٤). آن را نودو هشتمین یا نودونهمین سوره در ترتیب نزول ، پس از سورة طلاق و پیش از سورة حشر دانسته اند ( مقدمتان فی علوم القرآن ، ص ١٢،١٥؛ زرکشی ، ج ١، ص ١٩٣ـ١٩٤؛ سیوطی ، ١٣٦٣ ش ، ج ١، ص ٤٠ـ٤٣). بنابراین ، سخن قرطبی (ج ٢٠، ص ١٣٨) و شوکانی (ج ٥، ص ٤٧٣)، که آن را به اعتقاد جمهور مفسران مدنی می دانند، مقبول تر از گفتة ابن عطیه (ج ١٦، ص ٣٤٣) است که مکی بودن سوره را نظر غالب مفسران می داند، بویژه آنکه مضامین سوره در پرداختن به مسئلة اهل کتاب مؤیدی بر مدنی بودن آن است . در این سوره ، ضمن اشاره به همگانی بودن رسالت حضرت محمد صلّی اللّه علیه و آله ، از منکران این رسالت ، چه اهل کتاب و چه مشرکان ، انتقاد و گفته شده است که آنان به رغم «بیّنه » ـ در اینجا: پیامبری که صحیفه های مطهّر را بر آنها می خواند (آیة ٢) ـ از هدایت الهی فاصله گرفته اند. همچنین جوهر اصلی دین (تعبیر قرآن : دینُ القَیِّمَةِ، آیة ٥)، که در همة ادیان یکسان است ، شناسانده و تأکید شده است که پیروان دینهای قبل نیز به همین جوهر فراخوانده شدند: «بندگی خالصانة اللّه » که دو رکن اساسی آن نماز و زکات است (آیة ٥). نکتة دیگر این سوره ، تقسیم کافران به رسالت حضرت محمد و مؤمنان به «شرّالبریّة » و «خیرالبریّة » (بدترین و بهترین مردم ) است . چندین حدیث نبوی با این مضمون روایت شده است که حضرت علی علیه السلام و شیعیانش «خیرالبریّة »اند (برای مآخذ این احادیث رجوع کنید به امینی ، ج ٢، ص ٥٧؛ میلانی ، ج ٣، ص ٤٣٤ـ٤٣٧؛ راضی ، ص ٦٢ـ٦٣).

سیوطی بین این سوره و سورة پیشین (قدر) نوعی پیوند تعلیلی یافته است : سورة قدر دربارة نزول قرآن است و در سورة بینه ، علت نزول آن بیان شده است (سیوطی ، ١٤٠٨، ص ١٧٤). برخی آثار و پاداشهای قرائت این سوره در روایات و کتب تفسیری آمده است ( رجوع کنید به آقانجفی ، ص ١٥٩ـ١٦٠؛ زمخشری ، ج ٤، ص ٧٨٢).

منابع :
(١) محمدتقی بن محمدباقر آقا نجفی ، خواصّ الا´یات و خواصّ تمامی سوره های قرآن کریم ، بمبئی ١٢٩٩، چاپ افست تهران ١٣٤٥ ش ؛
(٢) ابن عطیه ، المحرر الوجیز فی تفسیرالکتاب العزیز ، ج ١٦، ( رباط ) ١٤١١/١٩٩١؛
(٣) حسین بن علی ابوالفتوح رازی ، روض الجنان و روح الجنان فی تفسیرالقرآن ، چاپ محمدجعفر یاحقی و محمدمهدی ناصح ، مشهد ١٣٦٥ـ١٣٧٥ ش ؛
(٤) عبدالحسین امینی ، الغدیر فی الکتاب و السّنة و الادب ، ج ٢، بیروت ١٣٩٧/١٩٧٧؛
(٥) علی بن محمد خازن ، لباب التأویل فی معانی التنزیل ، در مجمع التفاسیر ، استانبول ١٤٠٤/١٩٨٤؛
حسین راضی ، سبیل النجاة فی تتمة المراجعات ، در عبدالحسین شرف الدین ، المراجعات ، چاپ حسین راضی ، بیروت

(٦) ١٤٠٢/ ١٩٨٢؛
(٧) محمدبن بهادر زرکشی ، البرهان فی علوم القرآن ، چاپ محمدابوالفضل ابراهیم ، بیروت ١٤٠٨/١٩٨٨؛
(٨) محمودبن عمر زمخشری ، الکشّاف عن حقائق غوامض التنزیل ، بیروت ( بی تا. ) ؛
(٩) عبدالرحمان بن ابی بکر سیوطی ، الاتقان فی علوم القرآن ، چاپ محمد ابوالفضل ابراهیم ، قم ١٣٦٣ ش ؛
(١٠) همو، تناسق الدرر فی تناسب السور ، چاپ عبدالله محمد درویش ، بیروت ١٤٠٨/١٩٨٧؛
(١١) محمدبن علی شوکانی ، فتح القدیر ، بیروت ( بی تا. ) ؛
(١٢) محمدبن شاه مرتضی فیض کاشانی ، تفسیر الصافی ، بیروت ١٤٠٢/١٩٨٢؛
(١٣) جمال الدین قاسمی ، تفسیرالقاسمی ، المسمی محاسن التأویل ، چاپ محمد فؤاد عبدالباقی ، بیروت ١٣٩٨/ ١٩٧٨؛
(١٤) محمدبن احمد قرطبی ، الجامع لاحکام القرآن ، بیروت ( بی تا. ) ؛
(١٥) مقدمتان فی علوم القرآن ، چاپ آرتور جفری و عبدالله اسماعیل صاوی ، قاهره ١٣٩٢/١٩٧٢؛
(١٦) محمدهادی میلانی ، قادتنا کیف نعرفهم ، چاپ محمدعلی میلانی ، ج ٣، قم ١٤١٣.

/ محمدباقر کریمیان /