بالْیوز ، عنوان سفیران جمهوری ونیز در دربار عثمانی ، مأخوذ از بایولوس لاتینی به معنای باربر یا حامل . در قرون وسطی این معنی بکلی تغییر یافته و واژه با معنای جدید از طریق یونانیان و رومیان به فرانکها و از فرانکها به ونیزیان منتقل شده است . در این زمان ، به کسانی که در رأس مهاجرنشینهای بازرگانی ونیزی قرار می گرفتند بایلو و بایلوس می گفتند.

مهاجران ونیزی که در سواحل شام به صورت پراکنده می زیستند، پس از رونق امور بازرگانیشان و کسب اهمیّت سیاسی و اقتصادی ، زیر لوای یک بایولوس متّحد شدند.

آنان با حکّام بلاد اسلامی ـ که کالاهای تجاری مشرق زمین از طریق بلاد آنها به سرزمینهای صلیبیان برده می شد ـ مناسباتی داشتند و با اجازة ملک ظاهر غیاث الدین غازی ، فرزند صلاح الدین * ایوبی که بر حلب حکومت می کرد (٥٨٢ ـ ٦١٣)، کاروانسرا و تأسیسات دیگری در آن شهر ایجاد کردند. بعدها جانشین او، ملک عزیز غیاث الدین محمد (حک : ٦١٣ـ٦٣٤)، نیز با تعیین بایلو در رأس ونیزیان مقیم حلب و لاذقیه موافقت کرد (هاید، ج ١، ص ٣٧٤ـ٣٧٦). ونیزیان با امپراتوری طرابزون مناسبات تجاری داشتند

و در ٧١٨/١٣١٩ با امپراتور الکسیوس دوم و در ٧٦٥/١٣٦٤ با الکسیوس سوم قراردادهای بازرگانی بستند. پس از عقد این قراردادها، در طرابزون محلة خاصی به بازرگانی آنان اختصاص یافت و بایولوسی که اختیاراتش در ردیف اختیارات بایولوس قسطنطنیه بود، در این شهر مستقر شد (زاکیتنوس ، ص ٦، ٢٨، ٣٦، ٨٣).

پس از سقوط قسطنطنیه (٨٥٧/١٤٥٣) به دست سلطان محمد فاتح * ، جمهوری ونیز درصدد برآمد ضربة بزرگی را که بر تجارتش وارد شده بود جبران کند و بارتولومیو مارچلو را به استانبول اعزام کرد. او در ١٩ ربیع الا´خر ٨٥٨/١٨ آوریل ١٤٥٤ با بابِ عالی * قرارداد بازرگانی منعقد ساخت که به موجب آن ، کشتیهای ونیزی می توانستند در بندرهای عثمانی آزادانه رفت و آمد کنند. کالاهای تجاری مشمول ٢% مالیات رسمی بود، ولی حقوق و امتیازات ونیزیها در دورة امپراتوری روم شرقی به رسمیت شناخته نشد. در عین حال ونیز حق داشت که در خاک عثمانی بایلو داشته باشد و اولین کسی که این وظیفه را به عهده گرفت مارچلو بود. بایلو رئیس ونیزیهای مقیم عثمانی بود و به امور اداری آنان رسیدگی می کرد و برای حل بعضی از اختلافات آنان حق داوری داشت .

به این ترتیب ، پس از آنکه مناسبات عثمانی و ونیز محکمتر شد، کلمة بایلو به زبان ترکی راه یافت و در متونِ این زبان به صورت بالیوس و بایلوس و بالیوز و در عهدنامه ها غالباً به شکل بالیوس ضبط شد. اصل این کلمه ، چنانکه ذکر شد، در لاتینی بایولوس بوده و در بعضی از اسناد ایتالیایی نیز به صورت بایلوس ضبط شده است . این کلمه با تلفظ اصلی وارد زبان ترکی شد و به مرور زمان ، پس از تغییراتی کوچک ، به صورت بالیوس و بالیوز درآمد. شکل «بایلوس » هم به کار رفته ، که در متون ترکی در زبان محاوره رواج نداشته است ( رجوع کنید به فریدون بیک ، ج ٢، ص ٤٨٤، عهدنامة دورة عثمان دوم ؛ نعیما، ج ٤، ص ٣٨٢؛ جودت پاشا، ج ٤، ص ٢٥١؛ دومالاتری ، ج ٣، ص ٧٩٠).

ونیزیها دو نوع سفیر به دربار عثمانی می فرستادند. برخی از آنان سفیرانی بودند که برای مأموریتهای فوق العاده ، مانند حل و فصل مسائل مهم یا گفتن شادباش به مناسبت جلوس سلطان ، می آمدند و پس از پایان مأموریت بازمی گشتند. اصطلاح بالیوز برای این دسته از سفیران به کار نرفته است . عدة دیگر به موجب قراردادها می آمدند و مدتی معین در استانبول اقامت می کردند و عنوان «وندیک بالیوسی » (بالیوز ونیز) داشتند. در مآخذ ترکی از آنها به «مقیم اولان ایلچی » (سفیر مقیم ) و «اقامت ایلچی سی » (سفیر اقامت ) یاد شده است (راشد، ج ١، ص ١٨٦؛ واصف ، ج ١، ص ٤٠). عنوان بالیوز که در اصل به سفرای ونیز

اطلاق می شد، ظاهراً بتدریج به سفرای سایر کشورها و حتی رایزنها (کنسولها) نیز اطلاق شده است ؛ مثلاً راشد این عنوان را دربارة سفرای فرانسه و انگلستان به کار برده است (ج ١، ص ٢٥٢، ج ٤، ص ٣٤٥) و نعیما نیز هنگام بحث از حادثه ای که سبب عزل شیخ الاسلام بهائی افندی شد، از رایزن انگلیس مقیم ازمیر با عنوان بالیوز انگلیس یاد کرده است (ج ٥، ص ٦٤ به بعد).

در آغاز، دوران مأموریت بالیوزهای ونیزی در استانبول ، یک سال بود، ولی پس از انعقاد معاهدة تجاری ٩٠٩/١٥٠٣ به سه سال افزایش یافت . بالیوزها حدود سه قرن و نیم از فتح قسطنطنیه تا انقراض جمهوری ونیز (١٢١١/١٧٩٧)، نقش مهمی در زمینه های تجاری و سیاسی ونیز و عثمانی

ایفا کردند. در زمان صلح برای تأمین منافع ونیز فعالیت می کردند و در زمان جنگ میان دو دولت ، به زندان می افتادند یا تحت نظر قرار می گرفتند. ولی ، به طور کلی ، دولت عثمانی هم با بالیوزها و هم با بازرگانان ونیزی بخوبی رفتار می کرد و معاهدات را محترم می شمرد. آخرین بالیوز ونیز در

استانبول ، فرانسیسکو وندرامین بود که در ٢ شعبان ١٢١١/٣١ ژانویة ١٧٩٧ به حضور سلطان سلیم * سوم پذیرفته شد و در همان سال جمهوری ونیز با معاهدة کامپوفورمیو از میان رفت .

بالیوزها به دولتهای متبوع خود گزارشهایی می فرستادند که بخشی از آنها نوشته های رسمی و اداری و شامل مسائل روزمره و نحوة ادارة مهاجران بود. نوع دیگر گزارشهایی بود که هر بالیوز تا پانزده روز پس از مراجعت از مأموریت خود، آن را می نوشت و در مجلس سنا قرائت می کرد و به عنوان سفارتنامه نگهداری می شد. این گزارشها شامل بررسی اوضاع عمومی محل مأموریت و اطلاعاتی دربارة شخصیتهای مهم آن کشور بود. نوشتن این گزارشها، که از مهمترین اسناد محرمانه به شمار می رفت ، تا پایان جمهوری ونیز ادامه داشت . گزارشهای بالیوزها، که چاپ و منتشر شده است ، هم از نظر تاریخ مناسبات سیاسی ونیز و هم از نظر اشتمال بر اطلاعات مفید سیاسی و اقتصادی و اجتماعی عثمانی بسیار مهم است .

کلمة «بالیوز» در ایران دورة قاجاری و نیز در بعضی از لهجه های عربی و زبان سواحلی به معنای عام نمایندة سیاسی یا رایزنی (کنسولی ) به کار رفته است .

منابع :
برای اشکال مختلف بالیوز ؤ

(١) احمد جودت پاشا، تاریخ ، استانبول ١٣٠٩؛
(٢) مصطفی نعیما، تاریخ ، استانبول ١٢٨٠؛
(٣) احمد فریدون بیک پاشا، منشآت السلاطین ، استانبول ١٢٧٥؛

(٤) Louis Nicolas Bescherelle, Nouveau dictionnaire national;
(٥) Noel V. Carpentier, Philologie francaise ou dictionnaire etymologique ;
(٦) C. Daremberg, E. Saglio, Dictionnaire des antiquites grecques et romaines ;
(٧) La Grande encyclopedie, IV;
(٨) L. de Mas Latrie, Historie de l'Ile de Chypre, Paris ١٨٦١;
(٩) E. Littre, Dictionnaire de la langue francaise ;
(١٠) C. de Ville-Hardouin, De la conqueste de Constantinople (Histoire de Constantinople sous les Empereurs francais, Paris I٦٥٧, I, index) s. v. "baus" ;
(١١) for balivo Ã Enciclopedia Italiana .

تاریخ ونیز و مهاجرنشینها رجوع کنید به

(١٢) W. Andereas, Staatskunst und Diplomatie der Venezianer im Spiegel ihrer Gesandtenberichte, Leipzig ١٩٤٣;
(١٣) Comte Daru, Histoire de Venise, Bruxelles ١٨٣٦;
(١٤) Amelot de la Houssaye, Histoire du gouvernement de Venise, Paris ١٦٧٦, I, ١٨٦, F. H. Kretschmayr, Geschichte von Venedig, Vienna ١٩٠٥-١٩٣٤;
(١٥) Abbe Leugier, Histoire de la republique de Venise, Paris ١٧٥٩-١٧٦٨;
(١٦) Nouvelle relation de la ville et republique de Venise , Utrecht ١٧٠٩.

(١٧) تاریخ بیزانس و عثمانی رجوع کنید به Le Beau, Histoire du Bas empire, Paris, new ed., especially vol. V, ٣١٦, ٤١٣;
(١٨) M. L. Shay, The Ottoman empire from ١٧٢٠ to ١٧٣٤ as revealed in despatches of the Venetian Baili (Illinois Studies in the Social Sciences, vol. xxvii, no.٣), Urbana, Illinois ١٩٤٤;
(١٩) Max Silberschmidt, Venedik menbؤlar i na nazaran, tدrk imparatorlug § unun zuhأru zaman i nda í ark meselesi, Turkish tr.by Kخprدlد- zہde Ahmed Camal, Istanbul ١٩٣٠;
A. A. Vasiliev, Histoire de l'empire byzantin, Paris ١٩٣٢.

(٢٠) برای مناسبات و معاهدات میان عثمانی و ونیز رجوع کنید به محمد راشد، تاریخ ؛
(٢١) مجموعه معاهدات ، استانبول ١٢٩٤، ج ٢، ص ١٣٠ـ٢٧٢؛
(٢٢) احمد واصف ، تاریخ ، استانبول ١٢١٩؛

(٢٣) Berlin, Relations diplomatiques de Venise JA, ٧ ser. VIII, (١٨٧٦);
(٢٤) J. Von Hammer-Purgstall, Geschichte des osmanischen Reiches;
(٢٥) W. Heyd, Histoire du commerce du Levant au Moyen-Age, Leipzig ١٩٣٦;
(٢٦) I diarii di Marino Sanuto, Venezia ١٨٧٩-١٩٠٣;
(٢٧) G. Noradounghian, Recueil d'actes internationaux de l'empire ottoman, Paris ١٨٩٧;
(٢٨) Bertold Spuler, Europجische Diplomaten in Konstantinopel bis zum Frieden von Belgrad (١٧٣٩), Zeitschrift Osteuropas, I (١٩٣٦), chap. ٢, Venice sect.;
D. A. Zakythinos, Le Chrysobulle d'Alexis III. Comnإne, empereur de Trإbizonde en faveur des Vإnitiens, Paris ١٩٣٢.

(٢٩) برای سیاحتنامه ها رجوع کنید به Paul Lucas, Troisiةme voyage en ١٧١٤, Rouen ١٧١٩, I, ٦٧;
(٣٠) Abbإ Sestini, Lettres , Paris ١٧٨٩. III, ٥٠;
Le Voyage d'outremer de Jean Thenaud suivi de la relation de l'ambassade de Domenico Trevisan auprةs du soudan [sultan?] d'Egypte, ١٨٧٤.

(٣١) برای لباسها و نحوه استقبال از سفیران ونیز رجوع کنید به Jouanni â , Van Gaver, Turquie, Paris ١٨٤٠, Pl.٨٩;
(٣٢) Cesare Vecellio, Costumes anciens et modernes, Paris ١٨٥٩,I,fig. ٦٩.

گزارشهای بالیوزها در دو مجموعه به چاپ رسیده است :

(٣٣) (i) E. Albةri, Relazioni degli Ambasciatori Veneti al Senato, ser. iii: Turchia, ٣ vols., Florence ١٨٤٠-١٨٥٥;
(ii) N. Barozzi, G. Berchet, Le Relazioni degli Stati Europei Lette al Senato degli Ambasciatori Veneti nel secolo decimosettimo, ser. V: Turchia, Venice ١٨٦٦, ١٨٧٢.

برای فهرست بالیوزها ؤ

(٣٤) (i) Barozzi, Berchet, op. cit., i, ٩ ff.;
(٣٥) and (ii) B. Spuler, Die europaische Diplomatie in Konstantinopel. Pt. iv, in Jahrbucher fur Geschichte Osteuropas, I, (١٩٣٦), ٢٢٩-٢٧٤ (با ارجاعات اضافی ) .

(٣٦) ) / د. ج . ا. ( با اضافاتی از )؛
د. ا. ترک / جاوید بایسون (