دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ١٢٢٦
بَکری ، ابن ابی السُرور ، نام دو مورخ عرب از خاندانی نامی از مشایخ مصری طریقة بَکریّه (از فروع طریقة شاذلیه).
١) محمدبن ابی السروربن محمدبن علی صِدّیقی مصری (متوفی ١٠٢٨). آثار او عبارت است از: عُیون الاَخبار و نُزهَة الاَبصار ، در تاریخِ عالم در دو بخش ، که تلخیص آن تحفة الظرفاء یا تذکرة الظرفاء نام دارد؛ فیض المَنّان ، دُررالاثمان فی اصل مَنبع آل عثمان و المِنَح الرَّحمانیـّة با ضمیمه ای دربارة مصر به نام اللطائف الرَّبانیـّة ، در تاریخ ترکان عثمانی ؛ الفتوحات العثمانیـّة ، در بارة فتح مصر به دست عثمانیها؛ تفریج الکُربَه فی دفع (یا رفع ) الطَلْبه ، دربارة کوشش محمد پاشا، والی مصر، در ١٠١٧ برای لغو مالیاتی به نام «حق الطریق ».
٢) محمدبن محمدبن ابی السرور، شمس الدین ابوعبدالله ، فرزند بکری یادشده (ح ١٠٠٥ـ ح ١٠٦٠). آثار او عبارت است از: سَمیرالاَصحاب ، در تاریخ جهان ؛ الروضة المأنوسة و الروضة (یا النزهة ) الزَهیَّة فی وُلاة مصرالقاهرة المُعِزِّیَّة ، هر دودربارة تاریخ عمومی مصر؛ الکواکب السّائرة ، در تاریخ مصرکه با تفصیل بیشتری دورة عثمانی را تا ١٠٤٥/ ١٦٣٤ دربرمی گیرد. این اثر را که هنوز به چاپ نرسیده ، سیلوستر دوساسی به فرانسوی ترجمه کرده است که در > یادداشتهاو خلاصه هایی از نسخ خطی کتابخانة سلطنتی < (١٧٨٨، ج ١، ص ١٦٥ـ ٢٨٠) منتشر شده است (براساس همین ترجمه ، هانیش آن را به آلمانی بر گردانید و در ١٧٩١ در هیلدبورگس هاوزن منتشر کرد). مارسل در تألیفش به نام > تاریخ مصر < از این کتاب و نیز اثر مصطفی بن ابراهیم که حوادث را تا ١١٦٨/ ١٧٥٤ دنبال کرده ، بهرة فراوان برده است ( رجوع کنید به مارسل ، ص XXV ).
اثر دیگر بکری التحفة البَهیّة ، دربارة فتح مصر به دست عثمانیهاست ؛ قَطف الاَزهار که تلخیصی است از خِطَط مَقریزی (این کتاب را گاه به عمویش ، شمس الدین ابوالحسن محمدبن زین العابدین بن محمدبن علی (متوفی ١٠٨٧)، نسبت داده اند رجوع کنید به محبّی ، ج ٣، ص ٤٦٥)؛ الدُّر الجُمانی که زندگینامة شیخ صوفی العَجَمی الکورانی ( مقصود جمال الدین ابوالمحاسن یوسف بن عبدالله بن عمر کردی گورانی عجمی (متوفی ٧٦٨) ) است ؛ و دُرَرالاعالی در تصوف .
منابع :
(١) اسماعیل بغدادی ، هدیة العارفین ، استانبول ١٩٥٥، ج ٢، ستون ٢١٦؛
(٢) مصطفی بن عبدالله حاجی خلیفه ، کشف الظنون ، چاپ فلوگل ، لایپزیگ ١٨٣٥ـ١٨٥٨، ش ٢٦١٩،٤٩٨١، ٨٤٥٨ ، ٩٣٢٥، ١٣١٥٢؛
(٣) محمد امین بن فضل الله محبی ، خلاصة الاثر فی اعیان القرن الحادی عشر ، ج ١، ص ١١٧؛
(٤) F. Babinger, Die Geschichtsschreiber der Osmanen und ihre Werke, Leiden ١٩٢٧, ١٤٧, ١٨٨;
Carl Brockelmann, Geschichte der arabischen Litterature, Leiden ١٩٤٣-١٩٤٩, II, ٣٨٣-٣٨٤, ٣٨٨, Supplementband, ١٩٣٧-١٩٤٢, II, ٤٠٨-
(٥) ٤٠٩, ٤١٢;
(٦) J. J. Marcel, Histoire d’Egypte, Paris ١٨٤٨;
(٧) Wدstenfeld, Geschichtsschreiber, no. ٥٥٢, ٥٦٥.
/ ج . شا ( د. اسلام ) /