جُمَل‌العلم‌ و العمل‌ ، كتابی‌ در عقاید و احكام‌، نوشته‌ شریف‌ مرتضی‌ ملقب‌ به‌ عَلَم‌الهدی‌ * ، در اوایل‌ قرن‌ پنجم‌، به‌ عربی‌. نام‌ دیگر این‌ كتاب‌ جمل‌العقائد بوده‌ است‌. وی‌ این‌ اثر را به‌ توصیه‌ استادش‌، شیخ‌ مفید (متوفی‌ ٤١٣)، برای‌ آموزش‌ به‌ نوآموزان‌ و یادآوری‌ استادان‌ نگاشته‌ است‌ (علم‌الهدی‌، ١٤٠٥ـ١٤١٠، ص‌٩). بدین‌ ترتیب‌، جمل‌العلم‌ و العمل‌ كتابی‌ آموزشی‌ است‌ و خود سیدِ مرتضی‌ هم‌ آن‌ را تدریس‌ می‌كرده‌ است‌ (رجوع کنید به همو، ١٤١٤، ص‌٣٧). درسهای‌ بخش‌ نخست‌ كتاب‌ (بخش‌ اعتقادات‌) را یكی‌ از شاگردانش‌ تقریر كرده‌ است‌ كه‌ امروزه‌ با عنوان‌ شرح‌ شریفِ مرتضی‌ بر جمل‌العلم‌ و العمل شناخته‌ می‌شود. شیخ‌ طوسی‌ و كراجِكی‌، هر دو از شاگردان‌ مرتضی‌، بخش‌ عقاید آن‌ را شرح‌ كرده‌اند (رجوع کنید به طوسی‌، ١٣٨٠، ص‌١٨٩؛ نجاشی‌، ج‌١، ص‌٤٠٣؛ ابن‌شهر آشوب‌، ص‌١١٨ـ ١١٩؛ حرّعاملی‌، ج‌٢، ص‌٢٨٧). شرح‌ طوسی‌، كه‌ نجاشی‌ (همانجا) آن‌ را تمهیدالاصول‌ * نامیده‌، به‌ همت‌ عبدالمحسن‌ مشكوة‌الدینی‌ در ١٣٦٢ش‌ در تهران‌ به‌ چاپ‌ رسیده‌ است‌، اما شرح‌ كراجكی‌ در دست‌ نیست‌. عبدالحسین‌ حائری‌ (ج‌٥، ص‌١٥ـ١٧) احتمال‌ داده‌ است‌ كه‌ شرح‌ منسوب‌ به‌ شریف‌ مرتضی‌ همان‌ شرح‌ كراجكی‌ باشد؛ اما، جعفری‌ مراغی‌، براساس‌ شواهدی‌، استدلال‌ كرده‌ كه‌ مقرِّرِ شرح‌ شریف‌ مرتضی‌، شیخ‌ طوسی‌ بوده‌ است‌ (رجوع کنید به علم‌الهدی‌، ١٤١٤، مقدمه‌، ص‌٢٥ـ ٢٦). به‌ نظرِ مشكوة‌الدینی‌، كتاب‌ الاقتصاد الهادی‌ الی‌ طریق‌ الرشادِ شیخ‌ طوسی‌، خلاصه‌ای‌ از تمهید الاصولِ اوست‌ (رجوع کنید به طوسی‌، ١٣٦٢ش‌، یادداشت‌ مشكوة‌الدینی‌، ص‌٤٠٣). طوسی‌ در الاقتصاد بارها به‌ تمهید الاصول‌ ارجاع‌ داده‌ است‌ (برای‌ نمونه رجوع کنید به ص‌١٥٩، ١٦٨، ١٧٣، ١٨٦). ابن‌بَرّاج‌، یكی‌ دیگر از شاگردان‌ شریفِ مرتضی‌، نیز بخش‌ احكام‌ فقهی‌ كتاب‌ را شرح‌ كرده‌ كه‌ به‌ همت‌ كاظم‌ مدیرشانه‌چی‌ در اسفند ١٣٥٢ در مشهد به‌ چاپ‌ رسیده‌ است‌.

جُمَل‌ به‌ معنای‌ ریسمان‌ كلفت‌ (الحبل‌الغلیظ‌؛ ابن‌منظور، ذیل‌ «جُمَل‌») و طناب‌ ستبر كشتی‌ (رجوع کنید به زمخشری‌، ج‌٢، ص‌١٠٣؛ طبرسی‌، ج‌٤، ص‌٦٤٥؛ نیز رجوع کنید به دهخدا، ذیل‌ «جُمْل‌/ جُمَل‌») است‌ و بنابراین‌، عنوان‌ كتاب‌ به‌ معنای‌ ریسمان‌ سخت‌ و ستبر علم‌ و عمل‌ است‌. از قرن‌ سوم‌ تا پنجم‌، كتابهایی‌ نوشته‌ شده‌ كه‌ در عنوان‌ آنها واژه‌ جُمل‌ به‌ كار رفته‌ است‌، از جمله‌: الجمل‌ فی ‌الامامة، نوشته‌ اسماعیل‌بن‌ علی‌بن‌ اسحاق‌بن‌ ابی‌سهل‌بن‌ نوبخت‌ (نجاشی‌، ص‌٣١)؛ جمل ‌الفرائض‌، نوشته‌ شیخ‌ مفید (همان‌، ص‌٣٩٩)؛ و الجمل‌ و العقود، نوشته‌ شیخ‌ طوسی‌. در كتابهای‌ جمل‌ اصلی‌ترین‌ و اساسی‌ترین‌ مطالب‌ را می‌آوردند و از ذكر فروع‌ خودداری‌ می‌كردند.

سیدِ مرتضی‌ در این‌ كتاب‌ احكام‌ شرعیه‌ای‌ را كه‌ مكلف‌ هیچ‌گاه‌ از دانستنشان‌ بی‌نیاز نیست‌ و نیز آنچه‌ را كه‌ اعتقاد به‌ آن‌ ضروری‌ است‌ (مایجِبُ الاعتقادُ به‌) گردآورده‌ و در بخش‌ اعتقادات‌، دلایل‌ هر عقیده‌ را نیز ذكر كرده‌ است‌، احتمالاً به‌ این‌ دلیل‌ كه‌ اعتقادات‌ تقلیدی‌ نیستند و مكلف‌ باید آنها را از روی‌ دلیل‌ و برهان‌، نه‌ از روی‌ تقلید، بپذیرد.

این‌ كتاب‌ از دو بخش‌ اصلی‌ تشكیل‌ شده‌ است‌: بخش‌ نخست‌ در عقاید و بخش‌ دوم‌ در احكام‌ فقهی‌. به‌ نوشته‌ آقابزرگ‌ طهرانی‌ (ج‌٥، ص‌١٤٤)، بخش‌ نخست‌ از شش‌ قسمت‌ تشكیل‌ شده‌ است‌: توحید، عدل‌، نبوت‌، امامت‌، معاد، آجال‌ و ارزاق‌ و اسعار؛ اما، تمام‌ نسخه‌های‌ چاپی‌ كتاب‌، بخش‌ معاد ندارند و برخی‌ از نسخه‌های‌ چاپی‌ نیز علاوه‌ بر این‌، فاقد بخش‌ آجال‌ و ارزاق‌ و اسعارند (برای‌ نمونه رجوع کنید به علم‌الهدی‌، ١٤٠٥ـ١٤١٠، ج‌٣، ص‌١٢). چون‌ شریفِ مرتضی‌ در آغاز كتاب‌ (١٤٠٥ـ ١٤١٠، ج‌٣، ص‌٩) گفته‌ است‌ كه‌ فقط‌ به‌ مسائلی‌ می‌پردازد كه‌ همگان‌ با آنها مواجه‌اند (عموم‌البَلْوی‌' بها)، در بخش‌ فقهی كتاب‌، فقط‌ به‌ چهار مبحث‌ مهم‌ نماز، روزه‌، حج‌ و زكات‌ ــ كه‌ در منابع‌ حدیثی‌ شیعه‌ و سنّی‌ با عنوان‌ «دعائم‌الاسلام‌» (رجوع کنید به كلینی‌، ج‌٢، ص‌١٨ـ٢٤) و «اركان‌الاسلام‌» (رجوع کنید به نَوَوی‌، ج‌١، ص‌١٧٦) ذكر شده‌اندــ پرداخته‌ و به‌ تعبیر ابن‌برّاج‌ (ص‌٥٤) سایر شرعیات‌ مانند معاملات‌ و دیات‌ را نیاورده‌ است‌؛
ضمن‌ آنكه‌ باب‌ طهارت‌ به‌ مثابه‌ مقدمه‌ نماز و باب‌ جنائز، از فروع‌ مبحث‌ نماز، و باب‌ اعتكاف‌ از ملحقات‌ بحث‌ روزه‌ را به‌ صورت‌ مستقل‌ ارائه‌ كرده‌ كه‌ در مجموع‌ هفت‌ بخش‌ (كتاب‌) شده‌ است‌. مؤلف‌ در پایان‌ كتاب‌، بار دیگر بر قاعده‌ای‌ كه‌ در بخش‌ فقه‌ بدان‌ ملتزم‌ بوده‌ تأكید كرده‌ و خواننده‌ را برای‌ مباحث‌ تفصیلی‌ فقه‌ به‌ كتاب‌ مفصّل‌ فقهی‌اش‌، المصباح‌ ، ارجاع‌ داده‌ است‌. بر این‌ اساس‌، شمار زیادی‌ از ابواب‌ و فروع‌ فقهی‌ در جمل‌العلم‌ و العمل‌ یافت‌ نمی‌شود (مثلاً، بحث‌ خمس‌ كه‌ مؤلف‌ در الانتصار، ص‌١٥٥ دیدگاه‌ اختصاصی‌ فقه‌ امامیه‌ را درباره‌ آن‌ شرح‌ داده‌ است‌).

سیدِمرتضی‌ این‌ كتاب‌ را در زمان‌ حیات‌ شیخ‌ مفید (٣٣٦ـ٤١٣؛
رجوع کنید به علم‌الهدی‌، ١٤٠٥ـ١٤١٠، ج‌٣، ص‌٩) و پس‌ از دو كتاب‌ مهم‌ كلامی‌، الذخیرة و الملخَّص، و كتاب‌ فقهی‌ المصباح‌ نگاشته‌ است‌، زیرا در آغاز كتاب‌ (همانجا) برای‌ ادامه‌ توفیقات‌ شیخ‌ مفید دعا كرده‌ و در پایان‌ كتاب‌ (همان‌، ج‌٣، ص‌٨١)، جوینده‌ مطالبِ بیشتر را به‌ كتابهای‌ یاد شده‌، ارجاع‌ داده‌ است‌.

به‌ نوشته‌ افندی‌ اصفهانی‌ (ج‌٤، ص‌٦٢) قاضی‌ عبدالجبار همدانی‌ (متوفی‌ ٤١٥)، متكلم‌ برجسته‌ معتزلی‌، پس‌ از دیدن‌ كتاب‌ گفته‌ است‌: «اگر شریفِ مرتضی‌ جز این‌ مختصرْ چیزی‌ ننوشته‌ بود، باز هم‌ سرآمدِ نویسندگان‌ بود.» شیخ‌ طوسی‌ (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به ١٤٠٧ـ١٤١٧، ج‌١، ص‌١٧٢، ٢٢٢، ج‌٢، ص‌٢١، ١٨٦) و محقق‌ حلّی‌ (متوفی‌ ٦٧٦؛
برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به ج‌١، ص‌٩٨، ٢١٥) به‌ آرای‌ فقهی سید مرتضی‌ در جمل‌العلم‌ والعمل‌ توجه‌ داشته‌اند و یكی‌ از منابع‌ مجلسی‌ در تألیف‌ بحارالانوار * نیز همین‌ كتاب‌ بوده‌ است‌ (مجلسی‌، ج‌١، ص‌١١).

آقابزرگ‌ طهرانی‌ (همانجا) سه‌ نسخه‌ خطی‌ از این‌ اثر را در كتابخانه‌های‌ نجف‌ دیده‌ است‌. برخی‌ نسخه‌های‌ خطی‌ این‌ كتاب‌ و نیز شروح‌ آن‌ در كتابخانه‌های‌ آستان‌ قدس‌ رضوی‌ در مشهد، آیت‌اللّه‌العظمی‌ مرعشی‌ نجفی‌ در قم‌، و مجلس‌ و كتابخانه‌ مركزی‌ دانشگاه‌ تهران‌ نگهداری‌ می‌شوند (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به حائری‌، ج‌٥، ص‌١٦؛
دانش‌پژوه‌، ج‌١٥، ص‌٤١٧٤ـ٤١٧٥؛
فكرت‌، ص‌١٦٩؛
افشار و دانش‌پژوه‌، ج‌٨، ص‌٤٧٦).

از این‌ كتاب‌ دو چاپ‌ در دست‌ است‌: یكی‌ به‌ همت‌ سیداحمد حسینی‌ كه‌ در ١٣٨٦ در نجف‌ چاپ‌ شد و در ١٤٠٥، به‌ همراه‌ دیگر رساله‌های‌ مرتضی‌، در رسائل‌ الشریف‌المرتضی‌ تجدید چاپ‌ گردید و دیگری‌ به‌ همت‌ رشیدالصفار كه‌ در ١٣٨٧ در نجف‌ به‌ چاپ‌ رسید.

منابع‌:
(١) آقابزرگ‌ طهرانی‌؛
(٢) ابن‌برّاج‌، شرح‌ جمل‌ العلم‌ و العمل، چاپ‌ كاظم‌ مدیرشانه‌چی‌، مشهد ١٣٥٢ش‌؛
(٣) ابن‌شهر آشوب‌، معالم‌العلماء، نجف‌ ١٣٨٠/١٩٦١؛
(٤) ابن‌منظور؛
(٥) ایرج‌ افشار و محمدتقی‌ دانش‌پژوه‌، فهرست‌ نسخه‌های‌ خطی‌ كتابخانه‌ ملی‌ملك‌، ج‌٨، تهران‌ ١٣٦٩ش‌؛
(٦) عبداللّه‌بن‌ عیسی‌افندی‌ اصفهانی‌، ریاض‌ العلماء و حیاض‌ الفضلاء، چاپ‌ احمد حسینی‌، قم‌ ١٤١٠ـ ؛
(٧) عبدالحسین‌ حائری‌، فهرست‌ كتابخانه‌ مجلس‌ شورای‌ ملی‌، ج‌٥، تهران‌ ١٣٤٥ش‌؛
(٨) حرّعاملی‌؛
(٩) محمدتقی‌ دانش‌پژوه‌، فهرست‌ نسخه‌های‌ خطی‌ كتابخانه‌ مركزی‌ دانشگاه‌ تهران‌ ، ج‌١٥، تهران‌ ١٣٤٥ش‌؛
(١٠) دهخدا؛
(١١) زمخشری‌؛
(١٢) طبرسی‌؛
(١٣) محمدبن‌ حسن‌ طوسی‌، الاقتصاد الهادی‌ الی‌ طریق‌ الرشاد ، تهران‌ ١٤٠٠؛
(١٤) همو، الفهرست‌ ، چاپ‌ محمدصادق‌ آل‌ بحرالعلوم‌، نجف‌ ١٣٨٠؛
(١٥) همو، كتاب‌ الخلاف‌ ، قم‌ ١٤٠٧ـ١٤١٧؛
(١٦) همو، كتاب‌ تمهید الاصول‌ فی‌ علم‌ الكلام‌ ، چاپ‌ عبدالمحسن‌ مشكوة‌الدینی‌، تهران‌ ١٣٦٢ش‌؛
(١٧) علی‌بن‌ حسین‌ علم‌الهدی‌، الانتصار، در الجوامع‌الفقیة، قم‌: كتابخانه‌ آیت‌اللّه‌ مرعشی‌ نجفی‌، ١٤٠٤؛
(١٨) همو، رسائل‌ الشریف‌ المرتضی‌ ، چاپ‌ مهدی‌ رجائی‌، رساله‌ ٣٠: جمل‌ العلم‌ و العمل‌ ، قم‌ ١٤٠٥ـ١٤١٠؛
(١٩) همو، شرح‌ جمل‌ العلم‌ و العمل، چاپ‌ یعقوب‌ جعفری‌ مراغی‌، [ تهران‌ ] ١٤١٤؛
(٢٠) محمدآصف‌ فكرت‌، فهرست‌ الفبائی‌ كتب‌ خطی‌ كتابخانه‌ مركزی‌ آستان‌ قدس‌ رضوی‌ ، مشهد ١٣٦٩ش‌؛
(٢١) كلینی‌؛
(٢٢) مجلسی‌؛
(٢٣) جعفربن‌ حسن‌ محقق‌ حلّی‌، المعتبر فی‌ شرح‌ المختصر، ج‌١، قم‌ ١٣٦٤ش‌؛
(٢٤) احمدبن‌ علی‌ نجاشی‌، فهرست‌ اسماء مصنّفی‌ الشیعة‌ المشتهر ب رجال‌ النجاشی‌، چاپ‌ موسی‌ شبیری‌ زنجانی‌، قم‌ ١٤٠٧؛
(٢٥) یحیی‌بن‌ شرف‌ نووی‌، صحیح‌ مسلم‌ بشرح‌ النووی‌، بیروت‌ ١٤٠٧/١٩٨٧.

/ سیدعلی‌ طالقانی‌ /