چاو ، پول‌ كاغذی‌ كه‌ در دوره ایلخان‌ گیخاتوخان‌ (حك: ٦٩٠ـ٦٩٤) به‌ تقلید از چین‌ در ایران‌ رواج‌ یافت‌. واژه چاو از واژه مغولی‌ میانه‌ و چینی‌ Chao گرفته‌ شده‌ است‌ (رجوع کنید به دورفر، ج‌ ١، ص‌ ٣٠٤؛ قس‌ د. اسلام‌ ، چاپ‌ دوم‌، ذیل‌ مادّه‌). در چین‌ در زمان‌ سلسله‌های‌ سونگ‌، مینگ‌ و نیز در دوره حكومت‌ قوبیلای‌قاآن‌ (٦٥٨ـ٦٩٣)، چاو رواج‌ داشت‌ (رجوع کنید به اقبال‌ آشتیانی‌، ص‌ ٦٨ـ٦٩). در ایران‌، در ٦٩٣، در پی‌كمبود نقدینه‌ در خزانه‌، كه‌ عمدتاً بر اثر ولخرجیهای‌ خان‌ و درباریان‌ بروز كرده‌ بود، گیخاتوخان‌ پس‌ از مشاوره‌ با پولاد چنگ‌سانگ‌ سفیر خان‌ بزرگ‌ (قوبیلای‌) در تبریز و نیز توصیه عزالدین‌ مظفربن‌ عمید مشاور صدرجهان‌ *زنجانی‌ (وزیر گیخاتو)، دستور داد به‌ جای‌ درهم‌ و دینار، بر اساس‌ چاوچینی‌ پول‌ كاغذی‌ منتشر كنند (رجوع کنید به رشیدالدین‌ فضل‌اللّه‌،ج‌ ٢، ص‌ ١١٩٧ـ ١١٩٨). چاوخانه‌ای‌ در تبریز فراهم‌ آمد و نخستین‌بار در ١٩ شوال‌ ٦٩٣، در این‌ شهر، چاو در میان‌ مردم‌ منتشر شد (همانجا)، اما به‌ سبب‌ ناآشنایی‌ مردم‌ و عدم‌ اطمینان‌ از پشتوانه مالی‌ چاو و نیز سودجویی‌ بازرگانان‌، از این‌ پول‌ جدید استقبال‌ نشد. در تبریز، یك‌ هفته‌ مردم‌ آن‌ را به‌ كار بردند، اما به‌ سرعت‌ به‌ معاملات‌ پنهانی‌ به‌ روش‌ سابق‌ پرداختند و سرانجام‌ از شهر مهاجرت‌ كردند (همان‌، ج‌ ٢، ص‌ ١١٩٨؛ ابن‌فوطی‌، ص‌ ٢٢٦). در شیراز نیز پنجاه‌ هزار دینار صرف‌ تهیه چاو شد (رجوع کنید به وصّاف‌الحضره‌، ص‌ ٢٧٤)، كه‌ از جزئیات‌ آن‌ بی‌خبریم‌. در بغداد نیز مردم‌ حاضر به‌ استفاده‌ از چاو نشدند (رجوع کنید به ابن‌فوطی‌، همانجا). این‌ مخالفتهای‌ اجتماعی‌ تا آنجا پیش‌ رفت‌ كه‌ اشعار بسیاری‌ در هجو و استهزای‌ استفاده‌ از چاو سروده‌ شد (ابن‌عبری‌، ص‌ ٣٦٩). گفتنی‌ است‌ ماركوپولو كه‌ در همین‌ زمان‌ در تبریز حضور داشته‌، اشاره‌ای‌ بدان‌ نكرده‌ است‌.

تاكنون‌ هیچ‌ نمونه‌ای‌ از چاو یافته‌ نشده‌، اما وصّاف‌ الحضره‌ (ص‌ ٢٧٢) آن‌ را چنین‌ وصف‌ كرده است‌: كاغذی‌ مستطیل‌ شكل‌ كه‌ چند كلمه‌ به‌ خط‌ ختایی‌ در ابتدای‌ آن‌ نوشته‌ شده‌، سپس‌ بربالای‌ آن‌ از دو طرف‌ لااله‌الااللّه‌ محمد رسول‌اللّه‌ درج‌ شده‌ و زیر آن‌ ایرینجین‌ تورچی‌ [به‌ معنای‌ جواهرالماس‌، لقب‌ گیخاتوخان‌( تحریر گردیده‌ است‌. در میانه كاغذ دایره‌ای‌ هست‌ كه‌ در آن‌ رقم‌ پول‌ از نیم‌ درهم‌ تا ده‌ دینار معین‌ شده‌ و در پایانِ چاو ذكر شده‌ است‌: «پادشاه‌ جهان‌ در تاریخ‌ سنه‌ ثلث‌ و تسعین‌ و ستمائه )٦٩٣( این‌ چاو مبارك‌ را در ممالك‌ روانه‌ گردانید، تغییر و تبدیل‌ كننده‌ را با زن‌ و فرزند به‌ یاسا *رسانده‌ مال‌ او را جهه )جهتِ] دیوان‌ بردارند». بر روی‌ چاو، مهر آل‌تمغا زده‌ می‌شد (رجوع کنید به تمغا*).

بر خلاف‌ چاو چینی‌، كه‌ كاغذ آن‌ از برگ‌ توت‌ تهیه‌ می‌شد (رجوع کنید به ماركوپولو، ج‌ ١، ص‌ ٤٢٣)، ظاهراً چاو ایرانی‌ از كاغذ معمولی‌ بود، چنانكه‌ در شیراز بر اثر انتشار چاو، كاغذ برای‌ نوشتن‌ كمیاب‌ شده‌ بود (رجوع کنید به وصّاف‌الحضره‌، ص‌ ٢٧٤).

با آنكه‌ وصّاف‌الحضره‌ (ص‌ ٢٧٢) از تأسیس‌ چاوخانه‌ در ممالك‌ عراق‌ عرب‌ و عجم‌، دیار بكر، ربیعه‌، موصل‌، میافارقین‌، آذربایجان‌، خراسان‌، كرمان‌ و شیراز سخن‌ گفته‌ است‌، اما گمان‌ نمی‌رود كه‌ چاو به‌ صورت‌ سراسری‌ در همه ایالات‌ انتشار یافته‌ باشد، زیرا در اوایل‌ ٦٩٤ هنوز به‌ خراسان‌ نرسیده‌ بوده‌ است‌ (رجوع کنید به رشیدالدین‌ فضل‌اللّه‌، ج‌ ٢، ص‌ ١٢٤٤).

انحصار معامله‌ با چاو، به‌ سبب‌ مخالفتهای‌ بازرگانان‌، دیری‌ نپایید و سرانجام‌ گیخاتوخان‌ پس‌ از دو ماه‌، دستور انحصار معامله‌ با چاو را لغو كرد (رجوع کنید به ابن‌عبری‌، ص‌ ٣٦٩ـ ٣٧٠). آخرین‌ خبر در باره چاو متعلق‌ به‌ ربیع‌الاول‌ ٦٩٤ است‌ كه‌ غازان‌ در مسیر لشكركشی‌ برای‌ جنگ‌ با بایدو، در سمنان‌ با محموله چاو و آلات‌ آن‌، از كاغذ و آل‌تمغا و غیره‌، مواجه‌ شد و با این‌ بهانه‌ كه‌ در مازندران‌ و اطراف‌ آن‌، به‌ سبب‌ نمناكی‌ هوا، كاغذ دوامی‌ نخواهد داشت‌، دستور داد تا تمام‌ محموله‌ را بسوزانند (رجوع کنید به رشیدالدین‌ فضل‌اللّه‌، همانجا). از این‌ روایت‌ می‌توان‌ نتیجه‌ گرفت‌ كه‌ قالبهای‌ چاپ‌ چاو، چوبی‌ بوده‌ است‌.

با آنكه‌ به‌ نظر می‌رسد انتشار چاو نخستین‌ تلاش‌ مسلمانان‌ برای‌ رواج‌ پول‌ كاغذی‌ بوده‌، اما در گزارشهایی‌ كه‌ از زمان‌ ملك‌ عادل‌ ایوبی‌ (حك: ٥٩٦ ـ ٦١٥) در دست‌ است‌ از كاغذهایی‌ سخن‌ رفته‌ كه‌ هر ٦٠ یا ٦٧ برگ‌ آنها یك‌ دینار ارزش‌ داشته‌ است‌(رجوع کنید به ابوشامه‌، ج‌ ١، ص‌ ١٤).

منابع‌:
(١) ابن‌عبری‌، تاریخ‌الزمان‌، نقله‌ الی‌ العربیه اسحاق‌ أرمله‌، بیروت‌ ١٩٨٦؛
(٢) ابن‌فُوَطی‌، حوادث‌ الجامعه و التجارب‌ النافعه فی‌ المائه السابعه، بیروت‌ ١٤٠٧/١٩٨٧؛
(٣) عبدالرحمان‌بن‌ اسماعیل‌ ابوشامه‌، كتاب‌ الروضتین‌ فی‌ اخبار الدولتین، چاپ‌ ابوالسعود، قاهره‌ ١٢٨٧ـ ١٢٨٨/ ١٨٧٠ـ١٨٧١، چاپ‌ افست‌ بیروت‌ [بی‌تا.]؛
٤- عباس‌ اقبال‌ آشتیانی‌، «سابقه نشر اسكناس‌ در ممالك‌ شرقی‌»، یادگار، سال‌ ٥، ش‌ ١ و ٢ (شهریورـ مهر ١٣٢٧)؛
(٥) رشیدالدین‌ فضل‌اللّه‌، عبداللّه‌بن‌ فضل‌اللّه‌ وصّاف‌الحضره‌، تاریخ‌ وصّاف‌، چاپ‌ سنگی‌ بمبئی‌ ١٢٦٩؛

(٦) Gerhard Doerfer, Turkische und mongolische elemente im Neupersischen , Wiesbaden ١٩٦٣-١٩٧٥;
(٧) EI ٢, s.v. "Čao" (by K. Jahn);
(٨) Marco Polo, The book of Ser Marco Polo the Venetian concerning the kingdoms and marvels of the East , translated and edited with notes by Henry Yule, ١٨٧١, ٣rd, ed. by Henry Cordier, ١٩٠٣-١٩٢٠, repr. London ١٩٧٥.

/ محسن‌ جعفری‌مذهب‌ /