تَیْمُ اللّه (یا تیم اللات ) ،

قبیلة عرب عدنانی در شمال جزیرة العرب . تیم اللّه یکی از قبایل ثَعلَبه است و ثعلبه هستة مرکزی بَکربن وائل . دیگر قبایل ثعلبه عبارت اند از: بنی شیبان ، ذُهْل و قیس (برای آگاهی بیشتر رجوع کنید به بکربن وائل * ). نسب این قبیله به تیم اللّه (نام دیگر او: عائذ)بن ثَعلَبة بن عُکابة بن صعب بن علی بن بکربن وائل می رسد (ابوعبید، ص ٣٤٦ـ٣٤٧؛ ابن قتیبه ، ص ٩٢ـ ٩٨؛ سمعانی ، ج ١، ص ٤٩٧؛ قلقشندی ، ص ١٧٩). نام این قبیله در برخی منابع تَیْم اللات ذکر شده است و به احتمال بسیار، مسیحیان و مسلمانان «اللات » را به «اللّه » تبدیل کرده اند ( د. اسلام ، چاپ دوم ، ذیل مادّه ). به روایت ابن کلبی ، تیم اللّه بن ثعلبه در واقع ، حنظلة بن مالک بن زید مناة بن تمیم است که مادرش وی را در کودکی با خواهرزادة خود عوض کرد (ج ٢، ص ١٩٤؛
نیز رجوع کنید بهابوعبید، ص ٣٤٧؛
قلقشندی ، ص ١٨٢). افراد قبیلة تیم اللّه ، تَیْمُلِیّ یا تَیْمَلیّ یا تَیْمی خوانده می شدند (ابن ماکولا، ج ١، ص ٥٤١؛
سمعانی ، ج ١، ص ٤٩٨).

در بارة شمار پسران تیم اللّه ، در منابع اختلاف وجود دارد؛
بنا بر آثارنسب شناسان و مورخان ، نامِ ده تن از ایشان عبارت است از: حارث ، مالک ، عبداللّه ، حاطبه ، زِمّان ، عَدی ، عامر، ذُهل ، هِلال و مازِن (ابن کلبی ، ج ٢، ص ٢٣٤؛
ابن قتیبه ، ص ٩٨؛
ابن حزم ، ص ٣١٥).

اختلافهای قبیله ای سبب شد که قبایل تیم اللّه ، قیس بن ثَعلبه ، عَنزة بن ربیعه و عِجْل بن لُجَیم اتحادیة لَهازِم را تشکیل دهند تا مغلوب قبیلة بنی شیبان نشوند (ابن قتیبه ، همانجا؛
ابن عبدربّه ، ج ٣، ص ٣٢٨؛
رجوع کنید به بکربن وائل * ). قبیلة تیم اللّه در برخی از جنگهای عصر جاهلی مانند جَدود، نِباج ، ثَیْتَل ، وَقیط ، شِباک و ذات الاَثْل شرکت داشته است (ابوعبیده ، ج ٢، ص ٤٠٩، ٤١٨، ٤٢٢، ٤٢٩؛
جادالمولی و دیگران ، ص ٢٢٦، ٢٢٨؛
یاقوت حموی ، ذیل «الاَثـْل »).

ظاهراً این قبیله مانند دیگر قبایل بکربن وائل ، مسیحی بوده اند. به نوشتة طبری در سال دوازدهم هجرت ، گروهی از آنان همراه مسیحیان بنی عِجْل و اَعراب قبیلة ضَبیعه ساکنان عرب حیره در کنار ایرانیان با سپاه مسلمانان ، به فرماندهی خالدبن ولید، جنگیدند و شکست خوردند (ج ٣، ص ٣٥٥). به رغم منابع کهنِ تاریخی و فتوح ، برخی از پژوهشگران معاصر از شرکت تیم اللّه در فتوحات سخن گفته اند ( د. اسلام ، چاپ دوم ، ذیل مادّه ) و ظاهراً اینان قبایل بزرگتر بکربن وائل را با شاخه های آن ، از جمله تیم اللّه ، یکسان دانسته و شرکت این قبایل را در فتوحات به تیم اللّه نیز نسبت داده اند.

برخی از مشاهیر قبیلة تیم اللّه عبارت اند از: لسان الحُمَّره ، شاعر اواخر دورة جاهلی و اوایل اسلام ؛
پسرش عبداللّه ، از نسب شناسان نامی عرب در صدر اسلام ؛
اوس بن ثعلبه (زنده در ٦٤)، صاحب قصر معروفِ اوس در بصره و والی خراسان ؛
ابوالطیب محمدبن حسین تَیمَلی نخّاس ، محدّث کوفی (متوفی ٣٨٧)؛
و هشام بن محمد تیملی کوفی (متوفی ٤٣٢) از استادان ابن خطیبِ مورخ (ابن کلبی ، ج ٢، ص ٢٤٦؛
ابوعبید، ص ٣٥٠ـ٣٥١؛
سمعانی ، ج ١، ص ٤٩٩ـ٥٠٠). گروهی از خواص دربار نعمان بن امرؤالقیس ، پادشاه حیره (جلوس ر ٤٠٣ میلادی )، نیز از قبیلة تیم اللّه بوده اند (آلوسی ، ج ٢، ص ١٧٦).

از این قبیله در قرنهای بعدی اطلاعات مستندی در دسترس نیست . در اواخر قرن سیزدهم گروههایی از نسل تیم اللّه در کنار رود دجله در عراق زندگی می کرده اند، اما دقیقاً مشخص نیست که این تیم اللّه با قبیلة تیم اللّه بن ثعلبه یکی بوده باشد (حسینی قزوینی ، ص ٥٥)؛
زیرا علاوه بر اخلاف تیم اللّه بن ثعلبه ، قبایل دیگری نیز به همین نام وجود داشته اند، از جمله تیم اللات از قبایل عدنانی ضَبَّه (ابن قتیبه ، ص ١١٤؛
قلقشندی ، ص ١٨٠)، و دو قبیله در جنوب جزیرة العرب منتسب به تیم اللّه بن ثعلبة خزرجی قحطانی معروف به النجّار (ابن درید، ج ١، ص ٤٤٨؛
ابن مغربی ، ص ٤٢) و تیم اللّه بن نَمربن قاسط قحطانی (ابوعبید، ص ٣٥٧؛
قلقشندی ، همانجا).

منابع :
(١) محمود شکری آلوسی ، بلوغ الارب فی معرفة احوال العرب ، چاپ محمد بهجة اثری ، بیروت ?( ١٣١٤ ) ؛
(٢) ابن حزم ، جمهرة انساب العرب ، چاپ عبدالسلام محمد هارون ، قاهره ?( ١٣٨٢/ ١٩٦٢ ) ؛
(٣) ابن درید، کتاب الاشتقاق ، چاپ عبدالسلام محمدهارون ، بغداد ١٣٩٩/ ١٩٧٩؛
(٤) ابن عبدربّه ، العقد الفرید ، چاپ علی شیری ، بیروت ١٤٠٨ـ ١٤١١/ ١٩٨٨ـ١٩٩٠؛
(٥) ابن قتیبه ، المعارف ، چاپ ثروت عکاشه ، قاهره ١٩٦٠؛
(٦) ابن کلبی ، جمهرة النّسب لابن الکلبی ، ج ٢، چاپ محمود فردوس العظم ، دمشق ( بی تا. ) ؛
(٧) ابن ماکولا، الاکمال ، چاپ عبدالرحمان بن یحیی معلمی یمانی ، حیدرآباد دکن ١٣٨١ـ١٣٨٦؛
ابن مغربی ، کتاب الایناس بعلم الانساب ، چاپ ابراهیم أبیاری ، بیروت ١٤٠٠/

١٩٨٠؛
قاسم بن سلام ابوعبید، کتاب النّسب ، چاپ مریم محمد خیرالدرع ، بیروت ١٤١٠/ ١٩٨٩؛
معمربن مثنّی ابوعبیده ، کتاب ایام العرب قبل الاسلام ، چاپ عادل جاسم بیاتی ، بیروت ١٤٠٧/ ١٩٨٧؛
محمداحمد جادالمولی ، علی محمد بجاوی ، و محمد ابوالفضل ابراهیم ، ایّام العرب فی الجاهلیّة ، بیروت ١٤٠٨/ ١٩٨٨؛
مهدی حسینی قزوینی ، اسماءالقبائل و انسابها ، چاپ کامل سلمان جبوری ، بیروت ١٤٢٠/ ٢٠٠٠؛
سمعانی ؛
طبری ، تاریخ (بیروت )؛
احمدبن علی قلقشندی ، نهایة الارب فی معرفة انساب العرب ، بیروت ١٤٠٥/ ١٩٨٤؛
یاقوت حموی ؛

EI ٢ , s.v., "Taym Alla ¦h" (by G. Levi Della Vida).

/ ستار عودی /