دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٦٥٤
بختیاربن حَسَنویه ، از امیران سلسلة مستقل و محلی بنوحسنویه * که از حدود ٣٥٠ تا حدود ٤١٠ بر بخشهای مهمّی از کردستان و لرستان و جبال حکومت کردند. بختیار (متوفی ٣٧٠) یکی از هفت پسر حسنویه بن حسین بَرْزکانی (حک :٣٤٨-٣٦٩) سردودمان این سلسله بود. پس از مرگ حسنویه میان پسران اختلاف افتاد، برخی به عضدالدوله دیلمی (حک : ٣٣٨-٣٧٢) و بعضی به فخرالدولة دیلمی (حک :٣٦٦-٣٨٧) روی آوردند، اما بختیاربن حسنویه که مقیم قلعة سَرْماج (محل و دژی کهن میان هرسین * و بیستون * ) و حافظ ذخایر پدر بود، آشکارا از برادران جدایی گزید و به عضدالدوله نامه نوشت و اظهار تمایل کرد که به او بپیوندد، قلعه را به او واگذار کند و از حمایت او برخوردار شود (مسکویه ، ج ٢، ص ٤١٥). به گفتة مسکویه (ص ٤١٦)، بختیار بعداً دو رنگی نمود و عضدالدوله رهسپار جبال شد. در محرم ٣٧٠ پسران حسنویه ، که پیشتر ابونصرخواشاذه ، وزیر دیلمی ، پیام فرمانبرداری آنها را فرستاده بود، به حضور عضدالدوله بار یافتند و امیر ایشان را مورد نوازش قرار داد. بختیار را با چند تن از دبیران و ملازمان بازداشت کردند و ابونجم بدربن حسنویه را به ریاست کردان گماشتند. ابوالوفاطاهربن محمّد، از سرکردگان سپاه دیلمی ، به قلعة سرماج گسیل شد که آنجا را گشود و ذخایر حسنویه را گرفت . عضدالدوله در همان ماه رهسپار نهاوند شد. برادران حسنویه که از ریاست ابونجم بدر دلگیر شده بودند سرکشی آغاز کردند. عضدالدوله لشکری اعزام داشت و آنها را شکست داد و خود در راه بازگشت از همدان به بغداد در ربیع الا´خر٣٧٠، همة قلاع و ذخایر بنوحسنویه را گشود و همة فرزندان حسنویه را، جز ابونجم بدر، به وضعی خشونت بار از دم تیغ گذراند.
منابع :
(١) ابن اثیر، الکامل فی التاریخ ، بیروت ١٣٩٩-١٤٠٢/١٩٧٩-١٩٨٢، ج ٨، ص ٧٠٦-٧٠٨؛
(٢) مسعربن مهلهل ابودلف خزرجی ، رسالة ابی دلف ، الرسالة الثانیة ، در ابن فقیه ، البلدان ، نسخة خطی کتابخانة آستان قدس رضوی ، ش ٥٢٢٩، گ ١٩٠؛
(٣) همان ، ترجمة فارسی ، سفرنامة ابودلف در ایران ، چاپ مینورسکی ، ترجمة ابوالفضل طباطبائی ، تهران ١٣٤٢ ش ، ص ٦٤، ١٢٦؛
(٤) احمدبن محمد مسکویه ، کتاب تجارب الامم ، ج ٢، چاپ آمدروز، مصر ١٣٣٣؛
یاقوت حموی ، معجم البلدان ، چاپ فردیناند ووستنفلد، لایپزیگ ١٨٦٦-١٨٧٣، چاپ افست تهران ١٩٦٥، ج ٣، ص ٨٢.
/ پرویز اذکائی /