دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٧٢٤١
طوسی ، محمدبن حسنبن علی، ملقّب به شیخ الطائفه، کنیه اش ابوجعفر، فقیه، محدّث و متکلم امامی قرن پنجم. طوسی (فهرست، ص٤٤٧) نام و نسب خود را به همین گونه، و نجاشی (ص٤٠٣) نیز نام و نسب و کنیۀ وی را به همین صورت درج کرده است. وی در رمضان سال ٣٨٥ در طوس به دنیا آمد (حلی، ص٢٤٩؛ بحرانی، ص٥٩٣). از اوایل زندگی او چیزی نمی دانیم . وی درسال ٤٠٨ وارد بغداد شد (رجوع کنید به طوسی، الغیبه، ص٣٥٨؛ نیز رجوع کنید به حلی، همانجا؛ ابن¬داود حلی، ص٣٠٦). به احتمال بسیار تا ٢٣ سالگی، یعنی تا سال ٤٠٨ كه به بغداد رفت، در طوس نزد دانشمندان آنجا به كسب علم مشغول بوده است (رجوع کنید به طباطبایی، ص٣٧٧ـ ٣٧٩).
با ورود به بغداد، در حلقۀ درس شیخ مفید حاضر شد (نجاشی، ص٤٠٣؛ حلی،همانجا) و تا هنگام مرگ مفید در ٤١٣ (رجوع کنید به طوسی، فهرست، ص٤٤٥)، چهار یا پنج سال نزد او شاگردی كرد و بیشتر کتابهایش را نزد او استماع نمود (همان، ص٤٤٦ـ ٤٤٧). در همین دوره، طوسی تألیف كتاب تهذیب الاحكام را– كه شرح المقنعه شیخ مفید است (رجوع کنید به همو، تهذیب الاحكام، ج١، ص٣) – آغاز کرد (رجوع کنید به همانجا، که از مفید با جمله ای دعایی¬ یاد کرده که حاکی از حیات اوهنگام تالیف کتاب است). به گفتۀ سلیقی، طوسی نخست قائل به وعید بود، اما بعد از آن برگشت (حلی، خلاصة الاقوال، ص٢٥٠). به نوشتۀ ذهبی (ج١٠، ص١٢٢)، شیخ در بغداد، نخست به فقه شافعی شهرت یافت و پس از مجالست و شاگردی شیخ مفید به شیعه گرایش یافت. پس از مفید، در حلقۀ شاگردان سید مرتضی (متوفی ٤٣٦) حاضر شد. طوسی تا پایان عمر سید مرتضی در سال ٤٣٦ (رجوع کنید به طوسی، فهرست، ص٢٩٠)، به مدت ٢٣ سال، همراه وی بود و بیشتر آثارش را بارها بر او خواند یا نزد او شنید (همانجا؛ همو، الرجال، ص٤٣٤). گفته شده که سید مرتضی بیش از دیگر شاگردانش به او عنایت داشت و ماهانه دوازده دینار مقرری برای او تعیین کرد (آقابزرگ طهرانی، مقدمۀ التبیان، ج١، ص٤). وی در حیات شریف مرتضی تلخیصالشافی را تألیف کرد که خلاصه ای است از الشافی فی الامامه سید مرتضی (رجوع کنید به طوسی، تلخیصالشافی، ج١، ص٦١، که در آن از سید مرتضی با جمله ای دعایی¬ یاد کرده که حاکی از حیات اوست؛ قس همان، ص١٠٦). تألیف الفهرست و الرجال را نیز در زمان حیات سید مرتضی آغاز کرد، زیرا در بخشهایی از شرح حال سید مرتضی، با تعبیراتی از وی یاد کرده که گویای زنده بودن اوست (رجوع کنید به طوسی، فهرست، ٢٨٨؛ همو، الرجال، ص٤٣٤).
پس از سید مرتضی، زعامت شیعیان به شیخ طوسی رسید. وی ٤١ سال در بغداد زیست و به تألیف و تدریس و تربیت شاگردان پرداخت. او در محلۀ شیعه¬نشین کرخ در بغداد سکونت داشت (ذهبی، ج١٠، ص١٢٢). در بغداد، کتابهای طوسی را بارها به آتش کشیدند (همانجا؛ قس ابن حجر عسقلانی، ج٥، ص١٣٥). همچنین بنا بر بعضی گزارشها¬، طوسی گاه از ترس غوغای عوام و به سبب عقاید شیعی مخفی می¬شد (ابن حجر عسقلانی، همانجا). در سال ٤٤٨، که بساسیری برضد خلیفه قیام کرد و با آمدن سلجوقیان به بغداد در حمایت از خلیفه و سرکوب شیعیان، شیخ طوسی به نجف هجرت کرد. خانۀ اورا ویران کردند و کتابخانه و کرسی و منبر تدریس او را به آتش کشیدند (رجوع کنید به ابن¬کثیر، ج١٢، ص١١٩؛ نیز رجوع کنید به ابن-جوزی، ج١٦، ص٨). به نوشتۀ ابن¬اثیر (ج ٩، ص٦٣٧)، در سال ٤٤٩ خانۀ طوسی را در محلۀ کرخ بغداد، سنی¬مذهبان ویران کردند و اموال او به تاراج رفت، ولی شیخ پیش از این واقعه، بغداد را به مقصد غری (نجف) ترک کرده بود (نیز رجوع کنید به ابن¬کثیر، ج١٢، ص١١٩؛ ابن¬حجر عسقلانی، لسان المیزان، ج٥، ص١٣٥؛ برای سیر اتفاقات تاریخی و اختلافات شیعه و سنی در بغداد در زمان اقامت شیخ طوسی در آنجا رجوع کنید به حسینی جلالی، ص٤٧ـ٥٢). طوسی با هجرت به نجف، حوزۀ شیعی ای را بنیان نهاد که بیش از هزار سال است که بی¬وقفه ادامه یافته و هزاران فقیه و مجتهد شیعی در طول قرون از آن برخاسته¬اند.
شیخ طوسی در ٢٢ محرّم سال ٤٦٠ در غری (نجف) درگذشت (حلی، ص٢٤٩). سال وفات او را آخر محرّم سال ٤٥٨ (ابن شهرآشوب، ص١١٤) و سال ٤٦١ (ابنحجر عسقلانی، ج٥، ص١٣٥) نیز نوشته¬اند (برای سالشماری تاریخی از زندگانی طوسی رجوع کنید به حسینی جلالی، ص٤٥ـ ٥٣).
حسینبن مهدی سلیقی و محمدبن عبدالواحد عین زربی و ابوالحسن لؤلؤی او را در همان شب غسل دادند و در خانۀ خود او به خاک سپردند (حلی، ص٢٤٩ـ ٢٥٠). این خانه بعدها مسجد شد و اینک از مشهور ترین مساجد نجف، نزدیک باب شمالی صحن علوی و معروف به باب طوسی، است (آقابزرگ طهرانی، طبقات اعلام الشیعه، ج٢، ص١٦٢؛ نیز رجوع کنید به بحرالعلوم، ج٣، ص٢٣٩).
مشایخ و استادان. مهمترین و تأثیرگذارترین استادان طوسی، شیخ مفید (متوفی ٤١٣) و سید مرتضی (متوفی٤٣٦) در فقه و کلام بودند. طوسی پس از ذکر آثار متعددی از مفید، نوشته که همۀ این کتابها را بارها از او شنیده و از آن میان، بعضی را خود بر او خوانده است و برخی را دیگران بر او خوانده¬اند و او شنیده است (طوسی، فهرست، ص٤٤٧). همچنین پس از یادکرد آثار بسیاری از سید مرتضی ، نوشته است که بیشتر این کتابها را بر او خوانده و برخی از آنها را نیز در حالی که بر او خوانده می¬شده بارها شنیده است (همان، ص٢٩٠؛ نیز رجوع کنید به همو، الرجال، ص٤٣٤). از مهمترین مشایخ وی در حدیث – که وی بیش از همه متون حدیثی را از ایشان اخذ کرده – این اشخاص بوده اند: مفید، حسینبن عبیدالله غضائری (رجوع کنید به طوسی، فهرست، ص٣٩٤)، احمدبن عبدالواحدبن عُبدون (رجوع کنید به همان، ص٥٨، ١٢٢، ٢٧٣، ٢٩٧)، و ابن ابی¬جید قمی (رجوع کنید به طوسی، ص١٦٣، ١٩٣، ٢٣٤؛ نیز رجوع کنید به حسینی جلالی، ص٥٨ـ ٥٩). از دیگر مشایخ وی، شریف حسنبن احمد محمدی، محمدبن حسین بزوفری و هلال حفّار بوده اند(رجوع کنید به طوسی، فهرست، ص٣٣؛ حسینی جلالی، ص٥٩).
در مجموع، از مشایخ وی بیش از سی تن را می¬شناسیم (رجوع کنید به طباطبایی، ص٣٧٧ـ ٤١٢). مشایخ طوسی را به دو دسته می¬توان تقسیم کرد: مشایخ او در نیشابور یا طوس، پیش از عزیمتش به بغداد (پیش از سال ٤٠٨)؛ و مشایخ وی پس از ورودش به بغداد. طباطبایی (ص٣٧٧) مشایخ طوسی را به سه دستۀ پیش از هجرت به بغداد، در بغداد (از سال ٤٠٨ تا ٤٤٨) و پس از هجرت به نجف (از سال ٤٨٨ تا پایان عمر) تقسیم کرده، ولی از هیچ استاد و شیخی دردورۀ سوم یاد نکرده است.بسیار بعید است که طوسی پس از هجرت به نجف از کسی حدیث شنیده باشد و تا آنجا که می¬دانیم تقریباً همۀ مشایخ او پیش از هجرت طوسی به نجف درگذشته بودند.
از مشایخ وی پیش از عزیمت به بغداد (رجوع کنید به طباطبایی، ص٣٧٨ـ ٣٨٠)، این اشخاص را می¬شناسیم: ابوحازم عمربن احمد نیشابوری (متوفی ٤١٧، از علمای شافعی¬مذهب نیشابور)، ابومحمد عبدالحمیدبن محمد مقری نیشابوری (متوفی ٤٢٧، ساکن طوس یا نیشابور)، و ابوزکریا محمدبن سلیمان حمرانی/ خولانی (متوفی پس از ٤٢٣؛ دربارۀ او و نامش رجوع کنید به طباطبایی، ص٣٧٩ـ ٣٨٠). استادان و مشایخ طوسی در بغداد عبارت بوده اند از: احمدبن ابراهیم قزوینی، ابومنصور احمدبن حسین سُکّری (متوفی ٤٥٠)، ابوعبدالله احمدبن عبدالواحدبن عُبدون معروف به ابن¬¬حاشر (متوفی ٤٢٣)، ابوالحسن احمدبن محمد ابن¬صلت اهوازی (متوفی ٤٠٩)، ابوالحسین جعفربن حسین ابن¬حسکۀ قمی، ابوعلی حسنبن احمد ابن-شاذان بزاز (متوفی ٤٢٦)، شریف ابومحمد حسنبن احمد محمدی علوی (زنده در ٤٢٥)، ابوعلی حسنبن محمد ابن¬¬اشناس (متوفی ٤٣٩)، ابومحمد حسنبن محمد سامرائی معروف به ابن فحام (متوفی ٤٠٨)، حسینبن ابراهیم قزوینی، ابوعبدالله حسینبن ابراهیم ابن¬حناط قمی، ابوعبدالله حسینبن احمد بغدادی معروف به ابن¬قادسی (متوفی ٤٤٧)، حسینبن اسماعیل (که شاید همان حسنبن محمد ابن¬¬اشناس باشد، رجوع کنید به طباطبایی، ص٣٩٣)، ابوعبدالله حسینبن عبیداللهبن ابراهیم ¬غضائری (متوفی ٤١١)، ابوعبدالله حمویۀبن علی بصری، ابوعمر عبدالواحدبن محمد ابن¬مهدی فارسی (متوفی ٤١٠)، ابوالحسن علیبن احمد معروف به ابن-حمّامی (متوفی ٤١٧)، ابوالحسین علیبن احمد ابن¬ابی¬جید قمی، علیبن حسین موسوی معروف به سیدمرتضی (متوفی ٤٣٦)، ابوالقاسم علیبن شبل وکیل، ابوالقاسم علیبن محسّن تنوخی (متوفی ٤٤٧)، ابوالحسین علیبن محمد ابن¬بشران معدل (متوفی ٤١٥)، ابوالحسن محمدبن احمد ابن¬شاذان قمی، ابوالفتح محمدبن احمدبن ابی¬الفوارس (متوفی ٤١٢)، ابوالحسین محمدبن محمد حسینی معروف به عبیدلی نسابه (متوفی ٤٣٧)، ابوالحسن محمدبن محمد ابن¬مَخلَد حنفی (متوفی ٤١٩)، ابوعبدالله محمدبن محمدبن نعمان معروف به مفید (متوفی ٤١٣)، ابوالفتح هلالبن محمد معروف به حفار (متوفی ٤١٤)، ابوالحسن محمدبن حسین ابن¬صقال، ابوطالب حسینبن علی ابن¬غرور، ابوعبدالله اخوسروره (برای تفصیل بیشتر دربارۀ این مشایخ طوسی رجوع کنید به طباطبایی، ص٣٧٨ـ ٤١٢).
در میان مشایخ او در بغداد، تاریخ سماع یا روایت وی از برخی از آنان مشخصاست، بدین ترتیب: ابوالحسن احمدبن محمد ابن¬صلت اهوازی، در آخر ربیع¬الاول سال ٤٠٩ (طوسی، امالی، ص٣٣١)؛ ابوالقاسم علیبن شبل وکیل، در صفر ٤١٠ (همان، ص٤٠٥)؛ ابوعمر عبدالواحدبن محمد ابن¬مهدی فارسی، در سال ٤١٠ (همان، ص٢٥٧)؛ ابوالحسین علیبن محمد ابن¬بشران معدل، در رجب سال ٤١١ (همان، ص٣٩٤)؛ ابوالفتح محمدبن احمدبن ابی¬الفوارس، در ذیقعده سال ٤١١ (همان، ص٣٠٦)؛ ابوعبدالله حمویةبن علی بصری، در نیمۀ ذیقعدۀ سال ٤١٣ (همان،ص٣٩٩)؛ ابوالحسن محمدبن محمد ابن¬مخلد حنفی، در سال ٤١٧ (همان،ص٣٨٢، ٣٨٩). نسخه¬ای از کتاب او، که طوسی از آن روایت کرده، به همان تاریخ موجود است( رجوع کنید به طباطبایی، ص٤٠٤).
برخی از استادان او از عامه¬اند، ازجمله ابوحازم عمربن احمد نیشابوری، از علمای شافعی مذهب نیشابور)؛ ابوعلی حسنبن احمد ابن¬شاذان بزاز، متکلم حنفی¬مذهب که طوسی مسألة فی النقض علی ابن¬شادان فی مسألة الغار را در رد او یا پدرش نوشته است( رجوع کنید به طباطبایی، ص٣٨٥)؛ و ابوالحسن محمدبن محمد ابن¬مخلد حنفی.
آثار. شیخ طوسی آثار بسیار زیادی را در حوزه¬های گوناگون علوم دینی تألیف و تصنیف کرد. قزوینی رازی (ص٢١٠) آثار طوسی را بیش از دویست مجلد و در فنون گوناگون علمی برشمرده است. فهرستی از آثار شیخ را در الفهرست خود او (ص ٤٤٧ـ ٤٥١)، فهرست نجاشی (ص٤٠٣) و معالم¬العلماء ابن¬شهرآشوب (ص١١٤ـ ١١٥) می¬توان دید (برای این فهرست نیز رجوع کنید به بحرالعلوم، ج٣، ص٢٢٨ـ ٢٣٣). فهرست موضوعی آثار طوسی بدین قرار است:
در تفسیر قرآن: التبیان فی تفسیر القرآن* (طوسی، فهرست، ص٤٥٠؛ نجاشی، ص٤٠٣؛ ابن¬شهرآشوب، ص١١٤)، المسائل الرحبیة (طوسی، همانجا؛ ابن¬شهرآشوب، ص١١٥).
در حدیث: تهذیب الاحکام* (طوسی، فهرست، ص٤٤٧؛ نجاشی، ص٤٠٣؛ ابن¬شهرآشوب، ص١١٤)، الاستبصار فی ما اختلف من الاخبار* (طوسی، فهرست، ص٤٤٧؛ نجاشی، ص٤٠٣؛ ابن¬شهرآشوب، ص١١٤)، والمجالس که اینک به الأمالی معروف است (طوسی، فهرست، ص٤٥١؛ ابن¬شهرآشوب، ص١١٥).
در کلام: تلخیصالشافی (طوسی، فهرست، ص٤٤٧؛ نجاشی، ص٤٠٣؛ ابن¬شهرآشوب، ص١١٤)، المفصح فی الامامة (همانجاها)، کتاب الغیبة (طوسی، فهرست، ص٤٥٠ـ٤٥١؛ ابن شهرآشوب، ص١١٥)، الاقتصاد فی ما یجب علی العباد (طوسی، فهرست، ص٤٥٠؛ ابن شهرآشوب،همانجا)، النقض علی ابن¬شاذان فی مسألة الغار (طوسی؛ ابن¬شهرآشوب، همانجاها)، مقدمة فی المدخل الی علم الکلام (نجاشی، ص٤٠٣؛ ابن¬شهرآشوب، همانجا)، ریاضة العقول که شرح کتاب پیشین است (طوسی، فهرست، ص٤٤٨، که بدون ذکر عنوان کتاب به این اثر اشاره کرده است؛نجاشی، ص٤٠٣؛ ابن¬شهرآشوب، همانجاها)، کتاب ما یعلّل و ما لا یعلّل (نجاشی،همانجا)، المسائل فی الفرق بین النبی و الامام (طوسی، فهرست، ص٤٥٠؛ ابن شهرآشوب،همانجا)، المسائل الرازیة فی الوعید (طوسی؛ ابن¬شهرآشوب،همانجا)، کتاب ما لا یسع المکلّف الإخلال به (طوسی، فهرست، ص٤٤٨؛ نجاشی، ص٤٠٣)، تمهید الاصول (طوسی، فهرست، ص٤٥٠؛ قس نجاشی، همانجا)، کتاب الکافی که ناتمام است (ابن-شهرآشوب، ص١١٥؛ قس طوسی، فهرست، ص٤٥١، که به کتاب کلامی مفصّلی از خود که بخشهایی از آن در موضوع توحید و عدل بوده اشاره کرده است)، تعلیق ما لا یسع (ابن-شهرآشوب،همانجا ، که با عنوان ما لا یسع المکلف ترکه از آن یاد کرده است)، مسألة فی وجوب الجزیة علی الیهود و المنتمین الی الجبابرة (طوسی؛ ابن¬شهرآشوب، همانجا).
در فقه فتوایی: النهایة فی مجرد الفقه و الفتاوی (طوسی، فهرست، ص٤٤٧؛ نجاشی، ص٤٠٣؛ ابن¬شهرآشوب، ص١١٤). در فقه استدلالی: المبسوط (طوسی، فهرست، ص٤٤٨؛ نجاشی ؛ ابن¬شهرآشوب،همانجا)، الایجاز فی الفرائض (نجاشی، همانجا؛ ابن¬شهرآشوب، ص١١٥)، الجُمَل و العقود (نجاشی، همانجا؛ ابن¬شهرآشوب،همانجاها)، المسائل الجنبلانیة (طوسی، فهرست، ص٤٥٠؛ ابن شهرآشوب،همانجا)، المسائل الحائریة (طوسی، فهرست، ص٤٥١)، المسائل الحلبیة (طوسی، فهرست، ص٤٥٠؛ ابن¬شهرآشوب،همانجا)، مسألة فی تحریم الفقاع (طوسی؛ ابن¬شهرآشوب، همانجاها)، و مسئلة مواقیت الصلاة (ابن¬شهرآشوب، همانجا). در فقه مقایسه¬ای: مسائل الخلاف (طوسی، فهرست، ص٤٤٨؛ ابن¬شهرآشوب، ص١١٤). در اصول فقه: العُدّه (طوسی، همانجا؛ نجاشی، ص٤٠٣؛ ابن¬شهرآشوب، ص١١٥)، مسألة فی العمل بخبر الواحد (طوسی، ؛ نجاشی،همانجاها).
در رجال: کتاب الرجال (طوسی؛ نجاشی؛ ابن¬شهرآشوب،همانجاها)، اختیار الرجال کشّی (طوسی، فهرست، ص٤٥١؛ ابن¬شهرآشوب، همانجا).
در کتابشناسی: فهرست کتب الشیعة و اصولهم و أسماء المصنفین (طوسی، فهرست، ص٤٤٨؛ نجاشی؛ ابن¬شهرآشوب، همانجاها).
در ادعیه: مختصر فی عمل یوم و لیلة (طوسی، فهرست، ص٤٥٠؛ ابن¬شهرآشوب،همانجا)، مصباح المتهجد* (طوسی؛ ابن¬شهرآشوب،همانجاها)، مختصر المصباح المتهجد (طوسی،همانجا)، هدایة المسترشد و بصیرة المتعبد (طوسی، فهرست، ص٤٥١؛ ابن-شهرآشوب،همانجا)، مناسک الحجمجرد العمل و الادعیة (طوسی، فهرست، ص٤٥٠؛ قس ابن-شهرآشوب،همانجا، که این دو را دو کتاب مجزا ذکر کرده است).
در تاریخ: مقتل الحسین (طوسی، فهرست، ص٤٥١؛ ابن¬شهرآشوب،همانجا)، مختصر اخبار المختار (طوسی، فهرست، ص٤٥٠؛ ابن¬شهرآشوب،همانجا).
در علوم متفرقه: انس الوحید (طوسی ؛ ابن¬شهرآشوب،همانجاها)، المسائل الالیاسیة (طوسی؛ ابن¬شهرآشوب،همانجاها)، مسائل ابن¬البراج (طوسی؛ ابن¬شهرآشوب، همانجاها)، المسائل الجبریة (ابن¬شهرآشوب،همانجا)، المسائل الدمشقیة (طوسی، همانجا)، المسائل القمیة (طوسی، فهرست، ص٤٥١؛ ابن¬شهرآشوب،همانجا)، مسألة فی الاحوال (طوسی، فهرست، ص٤٤٨؛ نجاشی، ص٤٠٣؛ ابن¬شهرآشوب،همانجا). مؤلف سنی¬مذهب کتاب بعض فضائح الروافض ( قرن ششم) نیز کتابی با عنوان الممدوح و المذموم به طوسی نسبت داده است (رجوع کنید به قزوینی رازی، ص٢٩٧).
به نوشتۀ بحرالعلوم (ج٣، ص٢٣٣ـ٢٣٤)، نخستین اثر فقهی طوسی النهایه و آخرین اثر فقهی او المبسوط است. مصباح المتهجد نیز یکی از آخرین آثار اوست. تاریخ برخی از آثار طوسی دانسته است. برای نمونه، طوسی الفهرست را در زمان حیات سید مرتضی (متوفی ٤٣٦) آغاز کرده، زیرا در آن از وی با جملات دعایی یاد کرده که حاکی از حیات اوست (رجوع کنید به طوسی، فهرست، ص٢٨٨)، ولی چون در ادامه، از تاریخ وفات او یاد کرده است(رجوع کنید به همان، ص٢٩٠)، معلوم می شود که پس از درگذشت سید مرتضی نیز مطالبی به آن می¬افزوده است (برای ترتیب تاریخی برخی از آثار او رجوع کنید به بحرالعلوم، ج٣، ص٢٣٣ـ ٢٣٤).
جایگاه علمی و آرا. مورخان و تراجم¬نگاران اهل سنّت، از طوسی با عناوینی مانند فقیه الشیعه (ابن¬کثیر، ج١٢، ص١١٩)، فقیه الامامیه (ابن¬اثیر، ج٩، ص٦٣٧) و شیخ الشیعة و عالمهم (ذهبی، ج١٠، ص١٢٢) یاد کرده¬اند. اما در میان امامیه، مشهورترین لقب او شیخ¬الطائفه است. عنوان شیخ الطائفه درمیان امامیه، قبلاً به صفوانی* اطلاق می¬شد (نجاشی، ص٣٩٣). نجاشی که از معاصران شیخ طوسی بوده، از او با این عنوان یاد نکرده و فقط با عناوین «جلیل فی اصحابنا، ثقه، عین، من تلامذه شیخنا ابی¬عبدالله» از او نام برده است (نجاشی، ص٤٠٣). بنابراین، این عنوان پس از وفات طوسی یا دست کم پس از هجرت او از بغداد به نجف، به وی اطلاق شده است. در قرون بعدی، عنوان شیخ در میان امامیه به طوسی اختصاصیافت (رجوع کنید به محقق حلی، المعتبر، ج١، ص٣٣؛ حلی، منتهی المطلب، ج١، ص٩، که مراد خود را از «شیخ» ذکرکرده است). قزوینی رازی (ص٢١٠) در قرن ششم، طوسی را «فقیه عالم و مفسر و مقری و متکلم» خوانده و نوشته که قول و فتوای طوسی مورد اعتقاد کامل علمای شیعی است. وی (ص٥٠٤) از طوسی با عنوان «شیخ کبیر» یاد کرده و در شمار «محققان شیعۀ اصولی» و در کنار سید مرتضی از او نام برده است. علامه حلی (خلاصةالاقوال، ص٢٤٩) از طوسی با عناوین «شیخ الامامیه» و «رئیس الطائفه» یاد نموده (نیز رجوع کنید به بحرالعلوم، رجال، ج٣، ص٢٢٧ـ ٢٢٨) و بحرانی، به نقل از برخی مشایخ خود (رجوع کنید به بحرانی، لؤلؤة البحرین، ص٢٩٧ـ ٢٩٨)، از وی با عناوین «شیخ¬الطائفه، رئیس المذهب، امام فی الفقه و الحدیث» نام برده است. آرای شیخ طوسی، پس از وی، در میان امامیه با قبول عام روبرو شد.
در برخی موضوعات، شیخ طوسی پیشگام علمای شیعه است. برای نمونه، او نخستین کس در میان شیعه است که تفسیری جامع بر سراسر قرآن نگاشت (رجوع کنید به طوسی، التبیان، ج١، ص١؛ همو، فهرست، ص٤٥٠؛ نیز رجوع کنید به قزوینی رازی، ص٢١٢، که به تفسیر چند جلدی او اشاره کرده ا ست) و کتابی تفصیلی در اصول فقه نوشت (طوسی ، العده، ج١، ص٣ـ ٤؛ بنابراین الذریعه استاد وی سید مرتضی که در ٤٢٠ تألیف شده، پس از آن نوشته شده است؛ نیز رجوع کنید به طوسی ، العده، ج١، ص٤، پانوشت ٤، که نشان می¬دهد طوسی این کتاب را در زمان حیات سید مرتضی نوشته است).
طوسی در بغداد و نجف شاگردان بسیاری پرورد. جمعی از مهمترین شاگردان او عبارت اند از: احمدبن حسین خزاعی نیشابوری، اسماعیل و اسحق پسران حسنبن بابویه، آدمبن یونس نسفی، ابوالخیر برکتبن محمد نسفی، تقی ابن¬نجم حلبی، جعفربن علی حسینی، ابوعلی حسنبن محمد طوسی* (فرزند طوسی)، حسنبن حسینبن بابویه (که در نجف همۀ تصانیف طوسی را بر او خواند)، حسینبن مظفر حمدانی، حسنبن عبدالعزیز جیهانی، سید عمادالدین ذوالفقاربن محمد حسنی مروزی، سید زیدبن علی حسنی، سلیمانبن حسن صهرشتی، صاعدبن ربیعه، ابوصلتبن عبدالقادر، سید ابوالنجم ضیاءبن ابراهیم علوی شجری، ضمرهبن یحیی شعیبی، عبدالرحمنبن احمد خزاعی نیشابوری معروف به شیخ مفید، عبدالجبار مقری رازی همچنین معروف به شیخ مفید، علیبن عبدالصمد تمیمی سبزواری، کردیبن عکبر کردی فارسی، سید مطهربن علی حسینی دیباجی، ابوالفتح محمدبن علی کراجکی، محمدبن هبه¬الله طرابلسی، محمدبن حلبی، مظفربن علی حمدانی، ابوسعد منصوربن حسین آبی، و ناصربن رضا علوی حسینی (رجوع کنید به منتجب الدین رازی، به ترتیب ص٣٢، ٣٣، ٣٤، ٤٢، ٤٣ـ ٤٤، ٤٥ـ ٤٦، ٤٧، ٦٢، ٦٥، ٦٧، ٧١، ٧٢، ٧٥، ٧٦، ٩٨، ١٠٠ـ ١٠١، ١٠٥، ١٢٧). قاعدتاً بسیاری از شاگردان او پس از تحصیل به موطن خود بازمی¬گشتند. از جمله، حسنبن حسینبن بابویه که در ری سکونت داشت (رجوع کنید به همو، ص٤٦)، و اسماعیل و اسحق پسران حسنبن بابویه، و عبدالجبار مقری رازی که آثاری دینی به زبان فارسی نیز داشته¬اند (رجوع کنید به همو، ص٣٣، ٧٥)، اشاره کرد.
به نوشتۀ علامه حلی، همگی علمای امامی پس از شیخ طوسی به او اقتفا کرده و به ذکر آرای او بسنده نموده¬اند (حلی، منتهی المطلب، ج١، ص١١؛ نیز رجوع کنید به شوشتری، ج٩، ص٢٠٩، که نوشته است شهرت فتواهای شیخ و اعتماد به آثار او موجب بسیاری از شهرتهای فتوایی شد).
طوسی با تلفیق آرای متفاوت در میان شیعه، به نوعی، گردآورنده و تدوین کنندل آرا و آثار مکاتب مختلف در حوزۀ علوم دینی امامیه است. وی کوشید تا از عقاید علمی امامیه قرائتی معیار عرضه کند؛ قرائتی که دست کم تا دو قرن پس از وی جایگاه ویژۀ خود را نگاه داشت. از همین روست که علمای بزرگ شیعی قرون بعد، از وی با عنوان «المهذب للعقائد فی الاصول والفروع» (حلی، خلاصة الاقوال، ص٢٤٩) و «مهذّب فنون المعقول والمسموع» (بحرالعلوم، ج٣، ص٢٢٨) یاد کرده¬اند.
شیخ طوسی راه میانۀ نصگرایی و اجتهاد فقهی را با تلفیق آموزه های مکتب قم و مکتب بغداد در میان امامیه استوار کرد و نهادینه ساخت (رجوع کنید به مدرسی طباطبایی، ص٤٩ ـ٥٠). او را نخستین کسی دانسته¬اند که روش اجتهاد مطلق را در میان امامیه باب کرد (آقابزرگ طهرانی، طبقات اعلام الشیعه، ج٢، ص١٦٢). در کلام، طوسی بیشتر شارح مکتب کلامی مفید و سید مرتضی است، هرچند که مکتب کلامی قم و بغداد را تلفیق کرده و به همین دلیل، علمای امامی پس از وی آن را پذیرفته اند.
انتقاداتی نیز بر شیخ طوسی وارد کرده¬اند، مانند اعتماد به مصادر نامعتبری مانند نسخۀ مصحَّف رجال کشی یا الفهرست ابن¬ندیم (رجوع کنید به شوشتری، ج٩، ص٢٠٩)، درآمیختن روایات کتابهای¬ معتبر با روایات کتابهای نامعتبر که موجب رواج روایات کتابهای نامعتبر گردید (همان، ص٢٠٨)، دقت نکردن در نقل متن و سند احادیث و وقوع تصحیف و تحریف در آنها (حسنبن شهید ثانی، منتقی الجمان، ج١، ص٤٨؛ بحرانی، الحدائق الناضره، ج٤، ص٢٠٩، ج٥، ص٥١٩، ج٩، ص١٠٨، ج١٣، ص٢١٥) و شتابزدگی و کم دقتی (همان، ج١٦، ص١٧٣، ج١٧، ص٧١)، تأویل روایات معارض با یکدیگر و تحمیل در تطبیق دادن آنها، و برگزیدن روشهای متفاوت علمی در آثار گوناگونش (همو، لؤلؤة البحرین، ص٢٩٧ـ ٢٩٨؛ برای نقد سخن اخیر بحرانی با تأکید بر تفاوت آثار طوسی، رجوع کنید به حسینی جلالی، ص٥٥).
در اسفند سال ١٣٤٨ و فروردین ١٣٤٩، به مناسبت هزارمین سال ولادت شیخ طوسی، همایشی بین المللی در دانشگاه فردوسی مشهد برگزار شد که در آن دانشمندان و نویسندگانی از ایران و سراسر جهان حضور یافتند و مقالات و تحقیقات خود را دربارۀ شیخ طوسی و آثارش عرضه کردند. مجموعه مقالات این همایش، در سه جلد، به کوشش محمد واعظ زاده خراسانی به چاپ رسیده است(مشهد١٣٥٤ش).
منابع :
(١) آقابزرگ طهرانی، طبقات اعلام الشیعة، قم، بی¬تا؛
(٢) همو، «مقدمه»، در طوسی، التبیان؛
(٣) ابن¬اثیر، الکامل فی التاریخ، بیروت ١٣٩٩؛
(٤) ابن¬جوزی، المنتظم، چاپ محمد عبدالقادر عطاـ مصطفی عبدالقادر عطا، قاهره ١٤١١؛
(٥) ابن¬حجر عسقلانی، لسانالمیزان، بیروت ١٩٧١م؛
(٦) ابن داود حلی، كتاب الرجال، چاپ سید کاظم موسوی میاموی، تهران ١٣٤٢ش؛
(٧) ابن¬شهرآشوب، معالم العلماء، چاپ سید محمدصادق آل بحرالعلوم، نجف ١٣٨٠؛
(٨) ابن¬کثیر، البدایة و النهایة، چاپ علی شیری، بیروت ١٤٠٨؛
(٩) سیدمحمدمهدی بحرالعلوم طباطبایی، الفوائد الرجالیة، چاپ محمدصادق بحرالعلوم ـ حسین بحرالعلوم، تهران ١٣٦٣ش؛
(١٠) یوسفبن احمد بحرانی، لؤلؤة البحرین، چاپ سید محمد صادق بحرالعلوم، نجف ١٩٦٩م؛
(١١) همو، الحدائق الناضرة، قم ١٣٦٣ش؛
(١٢) محمدحسین حسینی جلالی، مشیخة الحدیث، شیکاگو، بیتا.؛
(١٣) حلی، حسنبن یوسف، خلاصة الاقوال فی معرفة الرجال، چاپ جواد قیومی، قم ١٤١٧؛
(١٤) همو، منتهی المطلب فی تحقیق المذهب، مشهد ١٤١٢؛
(١٥) شمسالدین محمدبن احمد ذهبی، تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الاعلام، چاپ بشار عواد معروف، بیروت١٤٢٤/٢٠٠٣؛
(١٦) محمدتقی شوشتری، قاموس الرجال، قم ١٤١٩؛
(١٧) حسنبن زینالدین شهید ثانی، منتقی الجمان، چاپ علی اکبر غفاری، قم ١٣٦٢ش؛
(١٨) سیدعبدالعزیز طباطبایی، «شخصیت علمی و مشایخ شیخ طوسی»، میراث اسلامی ایران، دفتر دوم، به کوشش رسول جعفریان، قم ١٣٧٤ش؛
(١٩) محمدبن حسن طوسی، الامالی، قم ١٤١٤؛
(٢٠) همو، التبیان فی تفسیر القرآن، چاپ احمد حبیب قصیر عاملی، بیروت، بی¬تا.؛
(٢١) همو، تلخیصالشافی، چاپ سید حسین بحرالعلوم، قم ١٣٩٤؛
(٢٢) همو، تهذیبالاحکام، چاپ سید حسن موسوی خرسان، تهران ١٣٩٠؛
(٢٣) همو، الرجال، چاپ جواد قیومی اصفهانی، قم ١٤١٥؛
(٢٤) همو، العدة فی اصول الفقه، چاپ محمدرضا انصاری قمی، قم ١٤١٧؛
(٢٥) همو، الغیبة، چاپ عبادالله طهرانی و علی احمد ناصح، قم ١٤١١؛
(٢٦) همو، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ١٤٢٠؛
(٢٧) عبدالجلیل قزوینی رازی، نقض (بعض مثالب النواصب فی نقض بعض فضائح الروافض)، به کوشش سید جلال¬الدین محدث ارموی، تهران ١٣٥٨ش؛
(٢٨) جعفربن حسن محقق حلی، المعتبر فی شرح المختصر، قم ١٣٦٤ش؛
(٢٩) سیدحسین مدرسی طباطبایی، درآمدی بر فقه شیعه، ترجمۀ محمدآصف فکرت، مشهد ١٣٦٨ش؛
(٣٠) علیبن بابویه منتجب¬الدین رازی، الفهرست، چاپ سید جلال¬الدین محدث ارموی، قم ١٣٦٦ش؛
(٣١) احمدبن علی نجاشی، فهرست أسماء مصنفی الشیعة ( المشتهر برجال النجاشی)، چاپ سید موسی شبیری زنجانی، قم ١٤٠٧ق.
/ سیدمحمد عمادی حائری /
تاریخ انتشار اینترنتی: ١٠/١٠/١٣٩١