تَبَرُّج ، واژه ای قرآنی به معنای خودنمایی زنان و اینکه زیبایی و زینتشان را آشکار کنند. ریشة این واژه ، برج ، در عربی در دو معنای اصلی به کار می رود: «بروز و ظهور»، و «ملجأ و مکان بلند»؛ تبرّج از معنای نخست گرفته شده است و بروج (برجهای فلکی و برج و باروهای شهر) به معنای دوم راجع است (ابن فارس ، ج ١، ص ٢٣٨). راغب اصفهانی (ص ٤١) برج را به معنای قصر دانسته و بروج آسمانی را نیز برگرفته از همین معنا برمی شمارد؛ او معتقد است که تبرّج از تعبیر «الثوب المُبَرّج » (لباس زیبایی که صور بروج آسمانی بر آن نقش بسته ) گرفته شده ، بدینگونه که اظهار زیبایی بدان تشبیه شده است . لغویان متقدم باتوجه به معنای بروز و ظهور، تبرّج زن را به معنای اظهار زیبایی (دست و صورت ) وی دانسته اند (ابن درید، ج ١، ص ٢٦٥؛ ازهری ، ج ١١، ص ٥٦، ذیل «برج »؛ فراهیدی ، ج ٦، ص ١١٥، ذیل «برج »).

معنای اصطلاحی تبرّج برگرفته از آیة ٣٣ سورة احزاب است : «وَ قَرْنَ فی بُیُوتِکُنَّ وَ لاتَبرَّجْنَ تَبَرُّج الجاهلیّةِ الاُولی '...» (و در خانه های خود بمانید و به شیوة جاهلیت پیشین تبرّج نکنید؛ برای مورد دیگری از کاربرد این کلمه در قرآن رجوع کنید به نور: ٦٠). این آیه خطاب به همسران پیامبر است ، اما در تفاسیر همة زنان را مشمول این حکم دانسته اند (ابن کثیر، ج ٣، ص ٧٩٦؛ قرطبی ، ج ٧، جزء ١٤، ص ١٧٩؛ سابق ، ج ٢، ص ١٩٠). گذشته از این ، بنا بر دیگر شواهد قرآنی ، بویژه آیة ٣٥ سورة احزاب که هم مردان هم زنان مسلمان و مؤمن مورد خطاب اند و از آنجا که مردان مسلمان نیز ملزم به رعایت حدود شرعی اند، تبرّج منحصر به زنان نمی تواند باشد (رجوع کنید به طباطبائی ، ج ١٦، ص ٣١٣).

در قرآن کریم ، خودنمایی زنان نهی شده و به نمونه هایی از آن ــ که می توان آنها را از موارد تبرّج به شمار آورد ــ اشاره شده است ، از جمله : سخن گفتن تحریک آمیز (احزاب : ٣٢)، نمایان ساختن زیورهایی که ظاهر نیستند، و کوبیدن پا بر زمین هنگام راه رفتن به قصد جلب توجه (نور: ٣١). در احادیث نیز به دیگر مصداقهای تبرّج اشاره شده و بر نهی از آنها تأکید شده است ، از جمله پوشیدن لباسهای بدن نما و تشبه به مردان ، استعمال بیش از اندازة بوی خوش و جز اینها که موجب جلب توجه مردان می شود. بیش از همه سه روایت معروف از قَتاده ، مجاهد و مقاتل نقل شده است که در هریک تبرّج در جاهلیت * به نوعی خودنمایی آشکار به قصد دلربایی از مردان تفسیر شده است (ابن کثیر، ج ٣، ص ٧٩٧؛ سیوطی ، ج ٥، ص ١٩٧؛ سابق ، ج ٢، ص ١٩٠ـ ١٩٢).

بنا بر آیات و احادیث ، فقها تبرّج را حرام شمرده اند، به این معنا که هرگونه عملی که زن به منظور خودنمایی ، جلوه گری ، جلب توجه مردان بیگانه و تأثیر در دل آنان انجام دهد مصداق تبرّجِ نهی شدة قرآنی است ؛ هرچند که نمونه ها و مصادیق آن غالباً به تناسب عادات و فرهنگ دستخوش تغییر است (مصطفوی ، ذیل «برج »؛ سابق ، ج ٢، ص ١٩٠ـ١٩٢؛ زحیلی ، ج ٩، ص ٦٨٥٢؛ سُلَمی ، ص ٣٠ـ٣٣).

با توجه به مصادیق قرآنی و حدیثی تبرّج می توان دریافت که این واژه تنها ناظر به پوشش ظاهری نیست بلکه بیش از آن رفتار و منش غیرمتین (در برابر عفاف ) مورد نظر است ؛ بدینسان تبرّج معنایی عامتر از حجاب * و ستر * دارد (برای آگاهی از نسبت میان این سه اصطلاح و تعریفها رجوع کنید به طوسی ، ج ٧، ص ٤٦١؛ طبرسی ، ج ٧، ص ٢٤٢؛ شوکانی ، ج ٤، ص ٢٧٨؛ سلمی ، ص ٢٨ـ٢٩). همچنین باید متذکر شد که حدود حجاب نه از نفی تبرّج به دست می آید و نه احتراز از تبرّج به تنهایی ــ اگرچه از نظر اخلاقی قطعاً ممدوح و در مواردی ضروری است ــ موجب استغنای زنان مسلمان از حجاب است .

منابع :
(١) علاوه برقرآن ؛
(٢) ابن درید، کتاب جمهرة اللغة ، چاپ رمزی منیر بعلبکی ، بیروت ١٩٨٧ـ ١٩٨٨؛
(٣) ابن فارس ، معجم مقاییس اللغة ، چاپ عبدالسلام محمد هارون ، قم ١٤٠٤؛
(٤) ابن کثیر، تفسیرالقرآن العظیم ، چاپ علی شیری ، بیروت : داراحیاء التراث العربی ، ( بی تا. ) ؛
(٥) محمدبن احمد ازهری ، تهذیب اللغة ، ج ١١، چاپ محمدابوالفضل ابراهیم ، قاهره ( بی تا. ) ؛
(٦) حسین بن محمد راغب اصفهانی ، المفردات فی غریب القرآن ، چاپ محمد سیدکیلانی ، تهران ?( ١٣٣٢ ش ) ؛
(٧) وهبه مصطفی زحیلی ، الفقه الاسلامی وادلّته ، دمشق ١٤١٨/ ١٩٩٧؛
(٨) سید سابق ، فقه السنة ، بیروت ١٤٠٧/١٩٨٧؛
(٩) عبیدبن عبدالعزیز سلمی ، التبرّج والاحتساب علیه ، ( بی جا ) ١٤٠٧/١٩٨٧؛
(١٠) عبدالرحمان بن ابی بکر سیوطی ، الدرّ المنثور فی التفسیر بالمأثور ، بیروت : دارالمعرفه ، ( بی تا. ) ؛
(١١) محمدبن علی شوکانی ، فتح القدیر ، بیروت ( بی تا. ) ؛
(١٢) طباطبائی ؛
(١٣) طبرسی ؛
(١٤) طوسی ؛
(١٥) خلیل بن احمد فراهیدی ، کتاب العین ، چاپ مهدی مخزومی و ابراهیم سامرائی ، قم ١٤٠٥؛
(١٦) محمدبن احمد قرطبی ، الجامع لاحکام القرآن ، ج ٧، جزء ١٤، قاهره ١٣٨٧/١٩٦٧، چاپ افست تهران ١٣٦٤ ش ؛
(١٧) حسن مصطفوی ، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم ، ج ١، تهران ١٤١٦.

/ گروه معارف و کلام /