بوئین زهرا ، شهرستانی در جنوب استان قزوین (با جمعیتی در حدود ٠٠٠ ، ١٨٠تن در ١٣٧٥ش ). از شمال به شهرستانهای قزوین و تاکستان ، از مشرق به شهرستان کرج (در استان تهران )، از جنوب به شهرستانهای ساوه (در استان مرکزی ) و رَزَن (در استان همدان ) و از مغرب به شهرستانهای ابهر و خدابنده (در استان زنجان ) محدود است . مشتمل بر بخشهای مرکزی ، شال ، رامند و آوج (آوه ) با چهارده دهستان است . چند شهر به نامهای شال ، دانسفهان ، آوج و بوئین (مرکز شهرستان ) دارد.

قسمتی از رشته کوه خرقان (با جهت شمال غربی ـ جنوب شرقی ) و رشته کوه افشاریه (مرتفعترین قلّه به نام رامند با ٥٨٠ ، ٢متر در جنوب دهِ یَزن ) و کوه جوشالو (بلندترین قله حدود ٠٧٠ ، ٢متر در مشرق دهِ صادقلو در هفده کیلومتری جنوب شرقی بوئین ) در این شهرستان قرار دارد.

بادهایی که در بوئین زهرا می وزند عبارت اند از: ١) باد مِه / میه (باد بسیار سرد که از جهت شمال غربی و در تمامی فصول می وزد)؛ ٢) باد راز (باد بسیار گرم که از جهت جنوب شرقی می وزد)، و مردم می گویند در سالی که باد راز زیاد باشد، انواع آفت نیز فراوان خواهد بود؛ ٣) باد قاقازان ؛ ٤) باد طالقان (آل احمد، ص ٤٧ـ ٤٨). اراضی مزروعی آن را خررود و قنات و چشمه ها آبیاری می کنند. از چشمه های مهم آن ، چشمه علی در نزدیکی ده کلَنجین (حدود ٣٥ کیلومتری مشرق آوج ) است . زراعت در اراضی بوئین زهرا در واحدهای کار زراعی به نام بُنه * صورت می گیرد. به گزارش آل احمد (ص ٢٤) محل سکونت هر بنه در یک ده مجزا و به نام همان بنه است ، حتی قبرستان هر بنه جداگانه است .

از گیا، گل گاوزبان ، خاکشیر، کاسنی ، قدومه (تودری ) و از زیا، آهو، روباه ، شغال ، خرگوش ، کبک ، تیهو و شاهین دارد. محصولات عمدة آن ، گندم ، جو، چغندرقند، پنبه ، پسته ، انگور، سیب و زردآلو است . دامداری آن اهمیت دارد و گوسفند نژاد افشار و مهربان آن مشهور است . از صنایع دستی ، قالی بافی ، گلیم بافی و جاجیم بافی دارد. دارای صنایع کوچک تولید خوراک دام و مایع پاک کننده است .

راه کرج ـ همدان و راه قزوین ـ ساوه از آن می گذرد. گردنة آوج (ارتفاع ٢٦٠ ، ٢متر) سر راه قزوین ـ همدان ، نزدیک شهر آوج در حدود ١١١ کیلومتری جنوب غربی شهر قزوین ، واقع است . بوئین زهرا، زیارتگاههایی به نام امامزاده محمد طاهر در آوج که پس از زلزله ١٣٤١ ش مرمت گردید، امامزاده جعفر در ابراهیم آباد ( نام محلی آن بِرمُوه ) و امامزاده علی اکبر سگزآباد ( نام محلی آن سزگوه ) دارد (ورجاوند، ص ٢٦٦، ٣٤٨؛ سازمان جغرافیائی نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران ، ص ١٢ـ ١٣). از آثار باستانی آن می توان از تپه لیا (در جنوب شرقی دهِ لیا و از دورة ساسانی و اسلامی در دشت آبی / دشتابی / دَستَبا/ دَستوا/ دَستَبی )، قره تپه سگزآباد، تپة دولت آباد (در یک کیلومتری جنوب شرقی بوئین )، برجهای دو گانة خرقان (در یک کیلومتری ده حصار قوشه امام یا حصار ارمنی ) و پل معروف به شاه عباسی در ده محمدآباد خرّه (در حدود ٢٤ کیلومتری جنوب قزوین ) و چند کاروانسرای شاه عباسی از جمله در آوج و محمدآباد خرّه نام برد (ورجاوند، ص ٢٦٥، ٢٧٣، ٣١٥، ٣٤٩؛ آل احمد، ص ١٩؛ حاجی آقا محمدی ، ص ١٢٥).

بوئین زهرا تعدادی آبادی تات نشین دارد (رجوع کنید به تات * ).

مردم آن به فارسی (غالباً تاتی ) و ترکی آذری تکلم می کنند (سازمان جغرافیائی نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران ، ص ٤٦) و بیشتر آنها شیعة اثناعشری اند. از کل جمعیت در ١٣٥٧ش ، ٤٢١ ، ٣٧ تن (٢١%) شهرنشین و ٧٧٤ ، ١٤٠ تن (٧٩%) روستانشین بودند.

طبق قانون تقسیمات کشوری در ١٣١٦ش ، بوئین به عنوان بخش ، در شهرستان قزوین از استان یکم تشکیل شد. در تقسیمات کشوری ١٣٢٩ش ، دهستان زهرا با ٢٨ ده ، ذکر گردید و در تقسیمات کشوری ١٣٥٥ش ، بخشهای بوئین و آوج جزو شهرستان قزوین ، در استان مرکزی بودند. در ١٣٥٦ش ، امور شهرستان قزوین به زنجان منتقل شد. در تصویبنامة ٢١/٦/١٣٦٩ش هیئت دولت (نامة ش ٨٢٨٤٤/ت ١٤١ک ، مورخ ١٤/٧/١٣٦٩ش معاون اول ریاست جمهوری به وزارت کشور)، بخش بوئین زهرا به مرکزیت شهر بوئین زهرا در شهرستان قزوین از استان زنجان ، شامل دهستانهای رامند جنوبی ، دشتابی شرقی ، دشتابی غربی ، زهرای بالا، زهرای پایین ، سگزآباد و شهرهای شال و اسفرورین تشکیل شد. در تقسیمات کشوری ١٣٧٤ش ، بوئین زهرا و آوج جزو بخشهای قزوین در استان تهران ، آمده است و در ١٣٧٥ش ، پیش از تصویب لایحة تشکیل استان قزوین ، بخش بوئین زهرا با بخش آوج ، با یازده دهستان ، شهرستان واحدی تشکیل دادند. مرکز بوئین زهرا شهر بوئین است که در دشتی در مشرق شهرستان ، در ارتفاع ٢١٠ ، ١ متری از سطح دریا، در حدود شصت کیلومتری جنوب شهر قزوین و حدود ١٤٠ کیلومتری مغرب شهر تهران ، قرار دارد (جمعیت آن طبق سرشماری ١٣٧٥ش ، ٩٨٠ ، ٩تن است ). خررود از شمال آن می گذرد. حداکثر مطلق دمای آن به ٤ر٣٦ و حداقل آن به ١٠ زیر صفر می رسد. میانگین بارش سالیانه ١٥٨ میلیمتر است . آثار باستانی از جمله مشگین تپه (در شمال بوئین و منسوب به دورة ساسانیان ) و تپة قرابه قلا (قلعه خرابه ) در پیرامون آن دیده می شود. در زمین لرزه شدید شهریور ١٣٤١ ش ، که به منطقه بوئین زهرا آسیب فراوان رساند (امبرسز و ملویل ، ص ٢٥١)، شهر بوئین نیز آسیب زیادی دید، اما دوباره بازسازی شد.

پیشینه . بوئین زهرا منطقه ای قدیمی است . بنابر منابع ، در دورة ساسانیان بستام با سپاهی مرکب از صد هزار مرد برای جنگ با خسرو از دشت آبی عبور کرد (نولدکه ، ص ٧٢٤). این ناحیه در مغرب تهران کنونی است و ایزدآباد ( احتمالاً یزدآباد ) به این ناحیه تعلق داشته است (همان ، ص ٧٣٣). به نوشتة حمدالله مستوفی (١٣٦٦ش الف ، ص ٧٧٧) هنگامی که موسی بن بوقا (موسی بن بغا کبیر)، پس از هارون الرشید (حک : ١٧٠ـ١٩٣) حاکم ولایت قزوین شد، ناحیة زهرا از ری جدا و جزو قزوین گردید.

از نواحی قدیمی بوئین ، یزدآباد (محل کنونی آن دقیقاً مشخص نیست ) از دهستان دشت آبی ، سگزآباد (حدود هفده کیلومتری مغرب بوئین ) و ابراهیم آباد (حدود هجده کیلومتری بوئین و پنج کیلومتری شمال غرب سگزآباد) است .

در قرن چهارم ، کسی که از ری به زنجان (زنگان ) جز از راه قزوین می رفت ، از دهی به نام یزدآباد از توابع دَستبی می گذشت (اصطخری ، ص ٢١٤). در زمان خلفای اموی ، دستوا مرکز ضرابخانه بود و این ، در ناحیه ای بود که مهمترین قریة آن یزدآباد نام داشت (لسترنج ، ص ٢٣٨). در همین زمان ، قسمتی از دستوا تابع ری و قسمتی دیگر تابع همدان بود و راه مستقیم ری به آذربایجان از آن می گذشت . در زمان خلفای عباسی ، دستوا تابع قزوین گردید.

به نوشتة حمدالله مستوفی در قرن هشتم ، شال و سگزآباد از دیههای معتبر قزوین بودند (١٣٦٢ش ب ، ص ٥٩) و آثار به دست آمده (ظروف سفالی ) در «قره تپه » سگزآباد نیز مشهور است (ورجاوند، ص ٣٤). در دورة صفویه ، ابراهیم آباد ده بزرگ و پر محصولی بوده است (همان ، ص ٢٦٤). در دورة قاجاریه در ١٢٤٨ به نوشتة شیروانی (ص ٢٦٢)، زهرا بلوکی از قزوین بود و حدود سی دِه آباد داشت . آبش از قنات و هوایش نیکو بود. سکنة آن بیشتر ترک و مابقی تاجیک ( =تات ) بودند و همه آبادیهای آن در زمین هموار قرار داشت . در ١٣١٠ش ، بلوک زهرا از لحاظ تقسیمات حکومتی جزو قزوین شمرده می شد و از جنوب به زرند و از مشرق به ساوجبلاغ تهران محدود بود. مرکز آن ، عصمت آباد (حدود نُه کیلومتری بوئین و سرجادة شاه عباسی ، معروف به جاده اصفهان ) بود (کیهان ، ج ٢، ص ٣٦٩، ٣٧١).

منابع :
(١) جلال آل احمد، تات نشین های بلوک زهرا ، تهران ١٣٥٣ ش ؛
ابراهیم بن محمد اصطخری ، کتاب مسالک الممالک ، چاپ دخویه ،

(٢) لیدن ١٩٦٧؛
(٣) نیکلاس امبرسز و چارلز ب . ملویل ، تاریخ زمین لرزه های ایران ، ترجمة ابوالحسن رده ، تهران ١٣٧٠ش ؛
(٤) ایران . وزارت راه و ترابری ، تقسیمات کشور شاهنشاهی ایران ، تهران ١٣٥٥ش ؛
(٥) همو، دفترچه مسافات راههای کشور ، تهران ?( ١٣٦٦ ش ) ؛
(٦) همو، قانون تقسیمات کشور و وظائف فرمانداران و بخشداران ، مصوب آبان ماه ١٣١٦ ، تهران ( بی تا. ) ؛
(٧) ایران . وزارت کشور. ادارة کل آمار و ثبت احوال ، کتاب اسامی دهات کشور ، ج ١، تهران ١٣٢٩ش ؛
(٨) ایران . وزارت کشور. معاونت سیاسی و اجتماعی . دفتر تقسیمات کشوری ، سازمان تقسیمات کشوری جمهوری اسلامی ایران ، تهران ١٣٧٤ش ؛
(٩) همو، سازمان تقسیمات کشوری جمهوری اسلامی ایران ، تهران ١٣٧٧ش ؛
(١٠) کلیفورد ادموند بازورث ، سلسله های اسلامی ، ترجمة فریدون بدره ای ، تهران ١٣٤٩ش ؛
(١١) جدیدترین نقشة راهها و تقسیمات کشوری جمهوری اسلامی ایران ، مشهد: مؤسسه جغرافیایی و انتشارات ماهوان ، ١٣٧٧ش ؛
(١٢) عباس جعفری ، گیتاشناسی ایران ، ج ١: کوههاو کوهنامة ایران ، تهران ١٣٦٨ش ؛
(١٣) جغرافیای کامل ایران ، تهران : سازمان پژوهش و برنامه ریزی آموزشی ، ١٣٦٦ش ؛
(١٤) حمدالله بن ابی بکر حمدالله مستوفی ، تاریخ گزیده ، چاپ عبدالحسین نوائی ، تهران ١٣٦٢ش الف ؛
(١٥) همو، کتاب نزهة القلوب ، چاپ گی لسترنج ، لیدن ١٩١٥، چاپ افست تهران ١٣٦٢ش ب ؛
(١٦) حسینعلی رزم آرا، فرهنگ جغرافیائی ایران ( آبادیها )، ج ١: استان مرکزی ، تهران ١٣٥٥ش ؛
(١٧) سازمان جغرافیائی نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران ، فرهنگ جغرافیائی آبادیهای کشور جمهوری اسلامی ایران ، ج ٣٧ : ساوه ، تهران ١٣٦٩ش ؛
(١٨) زین العابدین بن اسکندر شیروانی ، حدائق السیاحة ، تهران ١٣٤٨ش ؛
(١٩) مهدی طاهرخانی ، «رهنمودهایی برای برنامه ریزی سکونتگاههای روستایی شهرستان بویین زهرا»، نسیم : فرهنگ ، هنر و ادب قزوین ، دفتر٢ (١٣٧٦ش )؛
(٢٠) مسعود کیهان ، جغرافیای مفصل ایران ، تهران ١٣١٠ـ١٣١١ش ؛
(٢١) گی لسترنج ، جغرافیای تاریخی سرزمینهای خلافت شرقی ، ترجمة محمود عرفان ، تهران ١٣٦٤ش ؛
(٢٢) عباس حاجی آقامحمدی ، سیمای استان قزوین ، قزوین ١٣٧٧ش ؛
(٢٣) مرکز آمار ایران ، سرشماری عمومی نفوس و مسکن ١٣٧٥: نتایج تفصیلی کل کشور ، تهران ١٣٧٦ش ؛
(٢٤) نقشة تقسیمات کشوری سال ١٣٧٠: استان زنجان ، تهران : مرکز آمار ایران ، ١٣٧٠ش ؛
(٢٥) نقشة راهنمای البرز مرکزی : قسمتی از استان تهران ، تهران : گیتاشناسی ( بی تا. ) ؛
(٢٦) تئودور نولدکه ، تاریخ ایرانیان و عربها در زمان ساسانیان ، ترجمة عباس زریاب ، تهران ( تاریخ مقدمه ١٣٥٨ش ) ؛
(٢٧) پرویز ورجاوند، سرزمین قزوین ، تهران ١٣٤٩ش .

/ وحید ریاحی /