دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٥٥٧
بَحْرانی ، جعفربن کمال الدّین ، عالم و شاعر امامی مذهب قرن یازدهم . درحدیث و رجال و تفسیر و قرائت ماهر بود (خوانساری ، ج ٢، ص ١٩١). از معاصران حرّعاملی (متوفی ١١٠٤؛ ج ٢، ص ٥٣) و عروسی حُوَیزی صاحب تفسیر نورالثقلین (امین ، ج ٤، ص ١٣٧) و از شاگردان علی بن سلیمان بحرانی و نورالدین علی بن ابی الحسن عاملی بوده و از ایشان روایت کرده است (کشمیری ، ص ٨٥؛ خوانساری ، همانجا؛ امین ، همانجا؛ حسنی ، ج ٥، ص ١١٠) سیّدعلی خان مدنی (متوفی ١١٢٠) که او را «شیخنا» و «شیخناالعلامه » خوانده (ص ٥١٥،٥١٩،٥٤٦) و سیّد نعمت اللّه جزایری (متوفی ١١١٢)، چنانکه خود گفته (ج ٤، ص ٣٠٨)، از جمله شاگردان او بودند (کشمیری ، ص ٨٦؛ امین ، همانجا). سلیمان بن علی بن ابی ظبیه از او روایت کرده و علم و فضل و اخلاق او را ستوده است (یوسف بحرانی ، ص ٧٠، پاورقی ).
بحرانی با صالح بن عبدالکریم بحرانی ، محدث و فقیه (متوفی ١٠٩٨)، دوستی داشت و چنانکه محدث نوری (ج ٣، ص ٣٨٩) نقل کرده ، در آغاز جوانی برای تحصیل به شیراز رفت و سرآمد اقران شد. در آن زمان ، در شیراز علما و فضلای بسیاری بودند، از اینرو بحرانی و صالح بن عبدالکریم بنا گذاشتند که یکی از آنها به هند سفر کند و دیگری در شیراز بماند و هرکدام که در فعالیتهای خود موفقیّتی یافت ، دیگری را مساعدت کند. بعدها هرکدام در شهر خود مرجعیت یافتند (یوسف بحرانی ، ص ٧٠؛ خوانساری ، ج ٢، ص ١٩٢؛ امین ، همانجا).
بحرانی در حیدرآباد مرجعیت یافت و مورد توجه عبداللّه بن محمّد (حک : ١٠٢٠ـ١٠٨٣) از سلاطین سلسلة شیعه مذهب قطبشاهیة حیدرآباد، قرار گرفت (حسنی ، ج ٥، ص ١١٠؛ نوری ، همانجا). یوسف بحرانی نسبت به تألیفات او اظهار بی اطلاعی کرده (همانجا) ولی محدث نوری (همانجا) و به نقل از او علی بن حسن بحرانی (ص ١٣٠) تألیفات و تعلیقاتی برکتب تفسیر و حدیث و علوم عربی و غیر آن به او نسبت داده اند، از جمله اللباب که آن را برای سید علی خان مدنی فرستاد. به گفتة محدث نوری (همانجا)، سخن یوسف بحرانی مبنی بر دست نیافتن برآثار جعفربحرانی ناشی از عدم اطلاع اوست .
بحرانی در ١٠٨٨، و به قولی ١٠٩١، در حیدرآباد دکنِ هند وفات یافت (یوسف بحرانی ، ص ٧٠، پاورقی ؛ خوانساری ، همانجا؛ امین ، ج ٤، ص ١٣٦ـ١٣٧؛ نوری ، همانجا). کشمیری (ص ٨٦) وفات او را در ١٠٨٠ نوشته که اشتباه است .
منابع :
(١) محسن امین ، اعیان الشیعة ، بیروت ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(٢) علی بن حسن بحرانی ، انوار البدرین فی تراجم علماء القطیف والاحساء و البحرین ، چاپ محمدعلی محمدرضا طبسی ، قم ١٤٠٧؛
(٣) یوسف بن احمد بحرانی ، لؤلؤة البحرین ، چاپ محمدصادق بحرالعلوم ، قم ( بی تا. ) ؛
(٤) نعمت اللّه بن عبداللّه جزایری ، الانوارالنعمانیة ، بیروت ١٤٠٤/١٩٨٤؛
(٥) محمدبن حسن حرّ عاملی ، امل الا´مل ، چاپ احمد حسینی ، نجف ١٣٨٥/١٩٦٥؛
(٦) عبدالحی حسنی ، نزهة الخواطر و بهجة المسامع و النواظر ، حیدرآباد دکن ١٣٨٢ـ١٤١٠/١٩٦٢ـ١٩٨٢؛
(٧) محمدباقربن زین العابدین خوانساری ، روضات الجنات فی احوال العلماء و السادات ، قم ١٣٩٠ـ١٣٩٢؛
(٨) محمدعلی بن صادقعلی کشمیری ، کتاب نجوم السماء فی تراجم العلماء ، قم ١٣٩٤؛
(٩) علی خان بن احمد مدنی ، سلافة العصر فی محاسن الشعراء بکل مصر ، تهران ( بی تا. ) ؛
(١٠) حسین بن محمدتقی نوری ، مستدرک الوسائل ، ج ٣، چاپ محمدرضا نوری نجفی ، تهران ١٣٢١.
/ داود الهامی /