پیر بکران ، شهر و بقعه ای به همین نام در استان اصفهان .

١) شهر (جمعیت طبق سرشماری ١٣٧٥ش ، ٤٦٤ ، ٥ تن ). در حدود پانزده کیلومتری جنوب شرقی شهرستان فَلاوَرجان و ٢٦ کیلومتری جنوب غربی اصفهان ، در ارتفاع حدود ٦٢٥ ، ١ متری و در دشتی با آب و هوای معتدل خشک قرار دارد. کوه موسی در جنوب شرقی آن واقع شده و زاینده رود در مغرب شهر جاری است . در جنوب شهر یک معدن سنگ آهک نسوز قرار دارد (ایران . وزارت دفاع ، ج ١، ص ٦٠). راه مبارکه ـ فلاورجان به طول حدود ٢٤ کیلومتر از آنجا می گذرد. پیر بکران از طریق گردنة آب نیل در جنوب غربی اصفهان ، به مرکز استان راه دارد.

آثار تاریخی پیر بکران عبارت اند از: چناری کهنسال ؛ قبرستان قدیمی یهودیان به نام استرخاتون (همانجا؛ هنرفر، ص ٢٦) و بقعة پیربکران که نام شهر از آن گرفته شده است (نوبان ، ص ١٣٦).

تا قبل از ١٣٧٣ ش ، آبادی پیر بکران مرکز دهستان گَرگَن شمالی در بخش گرگن شمالی بود و در این سال به شهر تبدیل شد (ایران . قوانین و احکام ، ص ٩٥٢؛ ایران . وزارت کشور، ١٣٧١ش ، ص ٥٤).

منابع :
(١) ایران . قوانین و احکام ، مجموعة قوانین سال ١٣٧٣ ، تهران : روزنامة رسمی کشور، ١٣٧٤ش ؛
(٢) ایران . وزارت دفاع . ادارة جغرافیائی ارتش ، فرهنگ جغرافیائی آبادیهای کشور جمهوری اسلامی ایران ، ج ٧١: اصفهان ، تهران ١٣٦٧ش ؛
(٣) ایران . وزارت کشور. معاونت سیاسی و اجتماعی . دفتر تقسیمات کشوری ، سازمان تقسیمات کشوری جمهوری اسلامی ایران ، تهران ١٣٧١ش ؛
(٤) همو، سازمان تقسیمات کشوری جمهوری اسلامی ایران ، تهران ١٣٧٧ش ؛
(٥) مرکز آمار ایران ، سرشماری عمومی نفوس و مسکن ١٣٧٥: نتایج تفصیلی کل کشور ، تهران ١٣٧٦ش ؛
(٦) نقشة راههای ایران ، تهران : سازمان نقشه برداری کشور، ١٣٧٧ش ؛
(٧) مهرالزمان نوبان ، نام مکانهای جغرافیایی در بستر زمان ، تهران ١٣٧٦ش ؛
(٨) لطف الله هنرفر، گنجینة آثار تاریخی اصفهان ، اصفهان ١٣٥٠ش .

/ مجید عبدالهی /

٢) بقعه ، آرامگاه محمدبن بکران از عرفای قرن هفتم در ده پیربکران ، حدود سی کیلومتری جنوب اصفهان . این بنا از آثار دورة الجایتو، معروف به سلطان محمد خدابنده (حک : ٧٠٣ـ ٧١٦) و نزدیک قبرستان قدیم یهودیانِ اصفهان (استرخاتون ) است . بنای اصلی بقعه طبق کتیبه های آن ، بین سالهای ٧٠٣ (سال وفات پیربکران ) تا ٧١٢ ساخته شده است (هنرفر، ص ٢٥٢ـ٢٥٣)، اما در این محل پیش از آن نیز شبستانی گنبددار وجود داشته که احتمالاً مزار یکی از شخصیتهای برجستة محلی بوده است . همچنین کاشی جلاداری به تاریخ ٦٩٨ در آن یافت شده است (ویلبر، ص ١٣٢، ١٣٥).

بقعة پیربکران از سه قسمت راهرو یا رواق ، صحن و آرامگاه تشکیل شده است . رواق بقعه از کوچة مجاور به صحن منتهی می گردد. صحن محوطة سرپوشیده ای است که از چهار جانب محصور و فقط بالای ضلع جنوبی آن که محراب نفیسی در آن واقع شده ، باز است . سقف این صحن بلند است و در اطراف آن ایوانچه ها و غلام گردشهایی وجود دارد. ضلع شرقی و غربی صحن به قرینه دارای دو جرز و یک طاقنمای کوچک است (رفیعی مهرآبادی ، ص ٨٥٠؛
هنرفر، ص ٢٥٣ـ٢٥٥، ٢٥٩).

در ضلع شرقی صحن ، تخته سنگی است که در آن یک فرورفتگی دیده می شود. بعضی آن را جای پای دُلدُل (استر رسول اکرم ) و برخی جای پای اسب الیاس پیامبر می دانند که احتمالاً از گورستان قدیمی یهودیان به این محل انتقال یافته است (رفیعی مهرآبادی ، ص ٨٥١). به نظر هرتسفلد در آثار ایران (گدار، ص ٢١٧)، این تخته سنگ اصلاً برای تعبیه در معبد بیت المقدس در نظر گرفته شده بود.

مقبرة محمدبن بکران در ضلع شمالی صحن قرار دارد (هنرفر، ص ٢٦٠). در اصل این فضا و ایوان شکوهمند آن ، محل تدریس پیربکران بوده است . انتهای ایوان را با دیوار مشبکی محصور و این ایوان وسیع را به مقبره تبدیل کرده اند (گدار، ص ٢١٨). طاق ایوان نوک تیز و دیوارهای کنار آن دارای نِغولهایی با پوشش و تزیین گچبری است (ویلبر، ص ١٣٣). در قسمت فوقانی آرامگاه ، ایوان دیگری که قسمتی از طبقة دوم این ساختمان را تشکیل می دهد، رابط بین غلام گردشهای دو طرف است (هنرفر، همانجا). آرامگاه با ورودی کوتاهی در ضلع شمالی که به حالت خمیده باید از آن گذشت ، به اتاق تاریکی با طاق مخروطی شکل راه دارد (همان ، ص ٢٦٤). احتمالاً پیربکران قبل از ساخت ایوان در این محل تدریس می کرده است (گدار، ص ٢١٧؛
ویلبر، ص ١٣٢). سنگ قبر مرمری و بزرگ محمدبن بکران تاریخ ٧٠٣ را دارد و بر آن نام استاد حجار آن ، سراج نوشته شده است (هنرفر، ص ٢٦١ـ٢٦٢).

بنا دارای تزییناتِ پُرکار با گچبریهای فراوان و کاشیهای ظریف است (پوپ ، ص ٢٢٢)، به طوری که هیچ فضای قابل توجهی بدون ریزه کاریهای گچبری رها نشده ؛
به همین دلیل این بقعه حاوی یک نمونه از شاهکارهای هنر گچبری است که در دورة ایلخانی به اوج خود رسید (دوری ، ص ١٧٥ـ١٧٦). سطوح دیوارهای مهمتر داخلی با پوشش سفالی یا گچبری عالی پوشیده شده است و آنهایی که اهمیت کمتری داشته سفیدکاری و طرح آجر چینی و شبه بند آجری روی آنها نقش شده است . گچبریها، بخصوص در محراب ، ماهرانه و متنوع است . در این بنا کاشیهای لعابی نیلی و آبی به اندازه ها و اشکال مختلف به کار رفته است . کاشیهای ستاره ای و صلیبی که معمولاً برای پوشش ازارة اتاق استفاده می شد، در اینجا قسمت فوقانی دیوارهای داخلی و خارجی را تزیین نموده است (ویلبر، ص ١٣٣).

خطوطِ بنّایی آجری و گچبری شده و نیز کتیبه های این بقعه قابل توجه است . این خطوط و کتیبه ها اغلب با خط کوفی و ثلث گچبری شده اند و مضمون آنها بیشتر، آیات و صلوات بر ائمه علیهم السلام و توصیف محمدبن بکران است (هنرفر، ص ٢٥٣ـ٢٦٣). نام گچبر هنرمند این بقعه ، محمدشاه نقاش ، بر روی یکی از کتیبه های آن آمده است (همان ، ص ٢٥٦؛
کریم زاده تبریزی ، ج ٣، ص ٨٨٩).

این بنای تک ایوانی ، از نظر سبک معماری شبیه به معماری دورة ساسانی و یادآور طاق کسری است ، ولی طاق ایوان به جای اینکه مانند طاقهای دورة ساسانی هلالی باشد، نوک دار است (پوپ ، همانجا؛
ویلسون ، ص ١٧٧). از طرفی نیز اندازة بلند و استعمال نغولهای فرو رفته در چند طبقه بر روی جرزهای دو طرف ساختمان ، به ایوان آباقاخان در تخت سلیمان و ایوان منار جنبان اصفهان شباهت دارد (ویلبر، ص ١٣٤).

منابع :
(٩) آرتور اپهام پوپ ، معماری ایران : پیروزی شکل و رنگ ، ترجمة کرامت الله افسر، تهران ١٣٦٥ش ؛
(١٠) کارل جی دوری ، هنر اسلامی ، ترجمه رضا بصیری ، تهران ١٣٦٣ش ؛
(١١) ابوالقاسم رفیعی مهرآبادی ، آثار ملی اصفهان ، تهران ١٣٥٢ش ؛
(١٢) محمد علی کریم زاده تبریزی ، احوال و آثار نقاشان قدیم ایران و برخی از مشاهیر نگارگر هند و عثمانی ، لندن ١٣٦٣ـ١٣٧٠ش ؛
(١٣) آندره گدار و دیگران ، آثار ایران ، ترجمة ابوالحسن سرو قد مقدم ، مشهد ١٣٦٥ـ ١٣٦٨ش ؛
(١٤) دونالد نیوتن ویلبر، معماری اسلامی ایران در دورة ایلخانان ، ترجمه عبدالله فریار، تهران ١٣٦٥ش ؛
(١٥) کریستی ویلسون ، تاریخ صنایع ایران ، ترجمه عبدالله فریار، تهران ١٣٦٦ش ؛
(١٦) لطف الله هنرفر، گنجینة آثار تاریخی اصفهان ، اصفهان ١٣٤٤ ش .

/ اکرم ارجح /