دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٤٤٢٣
جانور/ جانورشناسی
این مقاله شامل این بخشهاست :
١) بØثهای واژه شناسی Ùˆ ادبیات
٢) جانورشناسی در میان مسلمانان
٣) جانوران ا ، ص ٢٢٤: در Ùارسی میانه nwar ¦gya ) اطلاق Ù…ÛŒ شده Ú©Ù‡ این معنی ناظر به کاربرد واژة جان در معنای Ø±ÙˆØ Ø§Ø³Øª (برای بØØ« در بارة اشتقاق واژة جان Ùˆ تطور واژگانی آن در زبانهای اوستایی Ùˆ Ùارسی میانه رجوع کنید بهجان * )ØŒ اما روشن نیست Ú©Ù‡ از Ú†Ù‡ زمانی واژة جانور تنها
در معنای «Øیوان » در Ùارسی به کار رÙته است (برای شواهد شعری Ú©Ù‡ متضمن کاربرد واژه در هر دو معنی است رجوع کنید به دهخدا، ذیل «جانور»).
سابقة استÙاده از نام٠بعضی Øیوانات (بیش از همه اسب ) به عنوان جزئی از نام اشخاص یا نام مکانهای جغراÙیایی ØŒ در زبان Ùارسی Ùˆ لهجه های گوناگون آن بسیار کهن است Ùˆ در متنهای باقی مانده از Ùارسی باستان نیز دیده Ù…ÛŒ شود، از جمله anah- §aspac به معنای دوست دارندة اسبها، نام یکی از کمانداران داریوش اول هخامنشی (ØÚ© : ٥٢١ Ù€٤٨٦ یا ٤٨٥ Ù‚ Ù… Ø› رجوع کنید بهکنت ØŒ ص ١٧٣)ØŒ gaubaruva- به معنای دارندة گلة گاو، نام یکی از اÙسران داریوش اول (همان ØŒ ص ١٨٢) Ùˆ na- ¦varka به معنای سرزمین گرگ ØŒ صورت دیگر نام منطقة گرگان کنونی Ùˆ توابع آن (همان ØŒ ص ٢٠٦). در ایران باستان با نسبت دادÙÙ† بعضی از ویژگیهای ظاهری Ùˆ رÙتاری جانوران به آدمیان برای آنان نام Ùˆ لقب Ù…ÛŒ ساخته اند. در Ùارسی میانه نیز صورتهای متعدد اسمهای مرکّب چند جزئی ØŒ Ú©Ù‡ بخشی از آنها اسم یکی از جانوران باشد، دیده Ù…ÛŒ شود (برای نمونه های این نامها رجوع کنید به ادامة مقاله ) در این میان ØŒ از اسمهایی Ú©Ù‡ یکی از اجزای آن اسپ / اسب باشد، بیشتر از دیگر اسامی استÙاده شده است . در متون باقی مانده به زبان اوستایی Ùˆ پهلوی ØŒ اسمهای Ùراوانی در ترکیب با اسپ / اسب به چشم Ù…ÛŒ خورد، Ú©Ù‡ بیشتر آنها نیز از ترکیب Ú¯Ùشْنَسْپ / گشنسب با اسامی گوناگون پدید آمده است . گشنسب از ریشة Ù…Ùروض na- §vrs به معنای زایا، به علاوة اسپ ساخته شده است Ùˆ در انتقال از Ùارسی باستان به Ùارسی میانه ØŒ vi/v در آغاز کلمه به go تبدیل شده است Ø› چنانکه spa- ¦ta §vis در Ùارسی باستان ( رجوع کنید به کنت ØŒ ص ٢٠٩ ) به sp ¦ta §Gus در Ùارسی میانه ( رجوع کنید به ژینیو ØŒ ج ٢ØŒ بخش ٢ØŒ ص ٩٤ ) تبدیل شده است . گشنسپ / گشنسب گاه در پایان اسم مرکّب قرار Ù…ÛŒ گرÙت ØŒ مثل آزادگشنسپ (همان ØŒ ج ٢ØŒ بخش ٢ØŒ ص ٥١)ØŒ Ùرخ آذر گشنسپ (همان ØŒ ج ٢ØŒ بخش ٢ØŒ ص ٨٣) Ùˆ Ùری زارماه گشنسپ (همان ØŒ ج ٢ØŒ بخش ٢ØŒ ص ٨٨). گاه نیز در اول اسم Ù…ÛŒ آمد، همچون گشنسپ بÙرزین Ùˆ گشنسپ ماه (همان ØŒ ج ٢ØŒ بخش ٢ØŒ ص ٩٣). از میان ٠٩٢ ØŒ ١ اسمی Ú©Ù‡ ژینیو (ج ٢ØŒ بخش ٢ØŒ ص ٢٥Ù€١٩٦) از اسامی Ùارسی دورة میانه جمع آوری کرده است ØŒ ٦٥ اسم جزء گشنسپ / گشنسب دارند. اسمهایی نیز دارای جزء اسب هستند، مانند تهماسب (همان ØŒ ج ٢ØŒ بخش ٢ØŒ ص ١٦٥) Ùˆ اسمهایی نیز با نام جانوران دیگر ساخته شده اند، مانند شیرْنیوْ (همان ØŒ ج ٢ØŒ بخش ٢ØŒ ص ١٦٤).
در دورة اسلامی تنوع استÙاده از نام جانوران در اسمها بیشتر است . یکی از دلایل آن ØŒ نوشته شدن متون تاریخی ØŒ
اسطوره ای Ùˆ Øماسی است Ú©Ù‡ متن پایه Ùˆ پیش از اسلام آنها به دست ما نرسیده است . در این متون دورة اسلامی ØŒ اسامی متعددی هست Ú©Ù‡ از صورت پیش از اسلام آنها بی اطلاعیم . در این دوره همچنین اسمی واØد به صورتهای گوناگون ضبط شده است ØŒ مانند گستاس٠( مجمل التواریخ Ùˆ القصص ØŒ ص ٣٨ØŒ ٥١)ØŒ گشتاس٠(همان ØŒ ص ٣٠)ØŒ گشتاسب (همان ØŒ ص ٥١ØŒ ٩١)ØŒ کشتاسب (همان ØŒ ص ٩٢) Ùˆ بشتاسب (طبری ØŒ ج ١ØŒ ص ٥٤٠) Ú©Ù‡ جملگی صورتهای تصØی٠شدة گشتاسپ اند. در این دوره نیز در اسمهای متعددی نام Øیواناتی به جز اسب به کار رÙته است ØŒ از جمله گرگسار (ول٠، ص ٧٠٤Ø› یوستی ØŒ ص ١٢٢)ØŒ گبرگاو (یوستی ØŒ ص ١٠٦)ØŒ سمند (ول٠، ص ٥٢٦Ø› یوستی ØŒ ص ٢٨١)ØŒ شیرزاد (یوستی ØŒ ص ٢٩٨) Ùˆ شیرویه / شیروی ( مجمل التواریخ والقصص ØŒ ص ٣٧Ø› ول٠، ص ٥٨٨). در تاریخ طبری (ج ١ØŒ ص ٢١٢Ù€٢١٣)ØŒ در بارة خاندان Ùریدون آمده است Ú©Ù‡ جملگی اÙراد آن با لقبی Ú©Ù‡ یکی از اجزای آن گاو/ کاو بوده است ØŒ از هم متمایز Ù…ÛŒ شده اند، از جمله نیک کاو، سیاه کاو، اسبیذکاو. طبری (همانجا) ترجمة عربی این القاب را نیز ذکر کرده است Ø› از جمله «البقرالبیض » در معنای اسبیذ (سپید) گاو.
در دوران صÙویه (Ø ٩٠٦Ù€١١٣٥) Ùˆ قاجار (١٢١٠Ù€١٣٤٤/ ١٣٠٤ Ø´ )ØŒ علاوه بر نام Øیوانات ØŒ لقبهای گوناگونی وجود داشته Ú©Ù‡ بر گرÙته از صÙات جانوران بوده است ØŒ مانند
تذروْرÙتار (برگرÙته از خرامیدن تذرو) یا غزال چشم (رستم الØکما، ص ١٥٥). در این دوران القابی نیز بوده Ú©Ù‡ از ترکیب با نام جانوری در عربی ساخته شده است ØŒ مانند ضرغام السلطنه ØŒ طاووس العرÙا Ùˆ غضنÙرالسلطنه (سلیمانی ØŒ ص ١٠٣ØŒ ١٠٥ØŒ ١١٦).
امروزه نیز از نام Øیوانات برای نامیدن آدمیان استÙاده Ù…ÛŒ شود، مانند پرستو، پروانه ØŒ مارال ØŒ هما. اسمهای مرکّبی نیز وجود دارد Ú©Ù‡ یک جزء آنها اسم جانوران است ØŒ مانند شیرعلی ØŒ علی شیر، Ù…Øمد شاهین Ùˆ غیره . در زبانها Ùˆ گویشهای گوناگون ایرانی نیز برای نامیدن انسانها، از اسامی Øیوانات استÙاده شده است ØŒ مانند توکا (نام پرنده ) Ùˆ شوکا (آهو) در مازندرانی (زنگنه ØŒ ص ٢٢٢Ù€ ٢٢٥)Ø› ملیجه Ùˆ ملیچک ØŒ هر دو به معنای گنجشک ØŒ در گیلانی Ùˆ لری (همان ØŒ ص ٢٤٤ØŒ ٣٠٤) Ùˆ کَپوت به معنای کبوتر در بلوچی (همان ØŒ ص ١٧٠). نام بعضی شهرها Ùˆ روستاها نیز از نام Øیوانات گرÙته شده است ØŒ مانند گرگان ØŒ اسب آباد Ùˆ اسب سیاه (پاپلی یزدی ØŒ ص ٥٥)ØŒ پلنگ دره ØŒ پلنگ آباد (همان ØŒ ص ١٢٩)ØŒ گرگ آباد، گرگ تپه (همان ØŒ ص ٤٨٣) Ùˆ خرس آباد (همان ØŒ ص ٢٢١). در ایران ØŒ از میان پدیده های طبیعی ØŒ کوهها بیشترین اسم را از میان اسامی جانوران به خود اختصاص داده اند، مانند Ú©Ùتار کوه در استان خراسان ( Ùرهنگ جغراÙیایی کوههای کشور ØŒ ج ٤ØŒ ص ١٥٤)ØŒ شیرکوه در یزد (همان ØŒ ج ٣ØŒ ص ٢٠٢) Ùˆ مجموعة پنج کوه شامل چال خرس ØŒ چال شاهین ØŒ چال کبوتر، چال کلاغ Ùˆ چاله گرگ در استان کهگیلویه Ùˆ بویراØمد (همان ØŒ ج ٢ØŒ ص ٤٥٩Ù€٤٦٠).
منابع : Ù…ØمدØسین پاپلی یزدی ØŒ Ùرهنگ آبادیها Ùˆ مکانهای
مذهبی کشور ØŒ مشهد ١٣٦٧ Ø´ Ø› دهخدا؛ Ù…Øمدهاشم رستم الØکما، رستم التواریخ ØŒ چاپ Ù…Øمد مشیری ØŒ تهران ١٣٤٨ Ø´ Ø› پری زنگنه ØŒ آوای نامها از ایران زمین ØŒ تهران ١٣٨٢ Ø´ Ø› کریم سلیمانی ØŒ القاب رجال دورة قاجاریه ØŒ تهران ١٣٧٩ Ø´ Ø› طبری ØŒ تاریخ (بیروت )Ø› Ùرهنگ جغراÙیایی کوههای کشور ØŒ تهران : سازمان جغراÙیایی نیروهای Ù…Ø³Ù„Ø ØŒ ١٣٧٩ Ø´ Ø› مجمل التواریخ Ùˆ القصص ØŒ چاپ Ù…Øمدتقی بهار، تهران : کلالة خاور، ١٣١٨ Ø´ Ø› دیوید نیل مکنزی ØŒ Ùرهنگ Ú©ÙˆÚ†Ú© زبان پهلوی ØŒ ترجمة مهشید میرÙخرایی ØŒ تهران ١٣٧٣ Ø´ Ø› Ùریتس ول٠، Ùرهنگ شاهنامة Ùردوسی ØŒ تهران ١٣٧٧ Ø´ Ø›
Philippe Gignoux, Iranisches Personennamenbuch , vol ٢: mitteliranische Personennamen , facs. ٢: Noms propres sassanides en moyen-perse Ø¥pigraphique , vienna ١٩٨٦; Ferdinand Justi, Iranisches Namenbuch , Marburg ١٨٩٥; Roland Grubb Kent, Old Persian: grammar, texts, lexicon , New Haven ١٩٦١.
/ Ùرید قاسملو /
ب ) در ادبیات زردشتی .
این قسمت از مقاله (در دو بخش ال٠و ب ) مبتنی Ùˆ مستند بر Ù…Øتویات کتاب بÙنْدَهÙØ´ * به زبان پهلوی است Ú©Ù‡ موبدی به نام Ùَرْنْبَغ دادَگی در دورة اسلامی عمدتاً از بعض کتابهای اَوÙستا Ùˆ گهگاه با نقل توضیØات Ùˆ اضاÙات دستوران٠(روØانیان زردشتی ) سپسین Ú¯Ùرد آورده است . بندهش عمدتاً مجموعه ای است از باورها Ùˆ عقاید Ùˆ اÙسانه های مَزدَیَسنان٠قدیم در بارة چونی Ùˆ چندی Ø¢Ùرینش کیهان ØŒ Ú©Ùرة زمین Ùˆ موجودات آن (آدمی ØŒ جانوران ØŒ گیاهان Ùˆ جز اینها)ØŒ Ùˆ از این Ù„Øاظ تا اندازه ای مانند «سÙÙْر٠تکوینÙ» (کتاب Ø¢ÙرینشÙ) تورات است . این قسمت
بر اساس آوانگاری Ùˆ ترجمة ب .ت . انکلساریا (موسوم به زَند آکاسیه ) اما با بهره گیری از بعض توضیØات ترجمة Ùارسی مهرداد بهار Ùˆ آوانگاری Ùˆ ترجمة Ùارسی رقیه بهزادی از « بندهش٠هندی » Ùراهم آمده است (از این پس ØŒ به اختصار، به ترتیب : انکلساریا، بهار Ùˆ بهزادی ).
ال٠) جانورانی Ú©Ù‡ Ù‡Ùرمَزدْ (اَهورامَزْدا) Ø¢Ùرید.
بنا بر بندهش (انکلساریا، Ùصل ١٣ØŒ ص ١١٦Ù€١٢٧Ø› بهار، ص ٧٨Ù€٨٠Ø› بهزادی ØŒ بخش ١٣ØŒ آوانگاری ØŒ ص ٢٦Ù€٣٠ØŒ ترجمه ØŒ ص ٩٠Ù€٩٣)ØŒ هرمزد، علاوه بر گیاهان سودمند، همة «گوسÙندان » (= جانوران سودمند) را از «مَغْزÙ» (در پهلوی ØŒ mazg : مغز سر، مغز٠استخوان Ø› در ترجمة انکلساریا: "seed" ØŒ یعنی تخم ØŒ بذر؛ در بهزادی : «مغز، Ù†ÙØ·ÙÙ‡ ») گاوی نمادی Ùˆ اÙسانه ای به نام٠«گاو٠یکتا داده / یکتا Ø¢Ùریده (در پهلوی : d ¦k-da ¦e )»، پدید آورد، با این ØªÙˆØ¶ÛŒØ Ù…Ùبهم : وقتی Ú©Ù‡ اهریمن به Ø¢Ùریدگان٠هرمزد تاخت ØŒ نخست گاو مذکور را از پای در آورد (هرمزد برای کاستن از درد Ùˆ رنج مرگ٠او، به او بَنگ خورانید؛ در بارة «گاو٠یکتا داده » Ùˆ چونی٠درگذشت٠او، رجوع کنید به بنگ * Ø› Ùˆ انکلساریا، Ùصل ٤ØŒ Ùرگرد ( بند، پاراگرا٠) ٢٠ØŒ ص ٥٠Ù€٥١). اما «مغز» او را هرمزد به «ماهْ پایه » ( ØŸ ) در آسمان بÙرد. این مغز، در آنجا پالوده شد ( ØŸ ) Ùˆ از آن ØŒ علاوه بر ٥٥ «سَرْدَه » (پهلوی : sardag ØŒ نوع ØŒ Ù‚Ùسم ØŒ گونه ØŒ جور) گیاه٠سودمند، «گوسÙند Ù¾Ùرسَردَه » (دارای انواع Ùˆ اقسام٠بسیار) Ø¢Ùریده شد. ØªÙˆØ¶ÛŒØ Ø§ÛŒÙ† Ú©Ù‡ واژة گوسÙند ( spand ¦go ) به دو معنای متÙاوت در این متن به کار رÙته است : یکی «جانور سودمند» به طور Ú©Ù„ÛŒ ØŒ Ùˆ دیگری جانور اهلی معرو٠. توضیØ٠لازم٠دیگر این Ú©Ù‡ واژه های سَردَه ØŒ کَرْدَه ( kardag )ØŒ گونه ( nag ¦go ) Ùˆ جز اینها Ú©Ù‡ در این متن برای تقسیم یا رَده بندی جانوران به کار رÙته هیچ مدلول علمی Ùˆ ÙÙ†ÛŒ (مانند اصطلاØات امروزین٠جنس ØŒ نوع ØŒ زیرْ نوع Ùˆ گونه / جور ) ندارد ( رجوع کنید Ø¨Ù‡Ø·Ø±Ø ØªÙ‚Ø³ÛŒÙ… بندی٠بهار، ص ١٧٨Ù€١٨١ØŒ Ú©Ù‡ خردپذیر نیست ).
تØقیق جانورشناسی٠بندهشی سخت دشوار Ùˆ گاهی ناممکن است ØŒ به چند سبب ØŒ از جمله : نسخه های خطی (کامل یا ناقص ) موجود٠بندهش ØŒ Ù…Øتملاً به علت غÙلت Ùˆ شاید بیمایگی کاتبان ØŒ دارای عیوب ØŒ نقایص Ùˆ اشتباهات بسیار است Ø› دستنوشته های مزبور تÙاوتهایی باهم دارند؛ Ùˆ هویت بسیاری از جانوران یا نامعلوم است Ùˆ یا در آن Ø´Ú© هست . لذا، کسانی Ú©Ù‡ به تصØÛŒØ ÛŒØ§ ترجمه Ùˆ ØªÙˆØ¶ÛŒØ Ù…Øتویات بندهش ØŒ همت نموده اند (از معاصران ØŒ انکلساریا، دانشمند پارسی Ø› استاد Ùقید انگلیسی ØŒ Ù‡ . بیلی ØŒ Ú©Ù‡ کار٠گران مذکور موضوع رسالة دکتری او بوده ØŒ رساله ای Ú©Ù‡ به طبع نرسیده اما بهار از توضیØات Ùˆ یادداشتهای ارزشمند آن بهرة بسیار برده است Ø› بهار Ùˆ بهزادی ) نتوانسته اند مبهمات Ùˆ مجهولات بندهش (از جمله ØŒ Ùصلهای مربوط به جانوران ) را Ø§ÛŒØ¶Ø§Ø Ú©Ù†Ù†Ø¯ (در بارة دستنوشته ها Ùˆ ترجمه های بندهش یا بخشهایی از آن رجوع کنید به پیشگÙتار بهار، ص ٦Ù€ ١٠). بالتَّبَع ØŒ این Ù…Ùشکلها Ùˆ مجهولات در مقالة Øاضر نیز
دیده می شود.
طبقه بندی یا رده بندی بندهشی جانوران Ù…Ùبتنی بر اصولی همگن ØŒ منظم Ùˆ خردپذیر نیست Ø› مثلاً جانوران را گاهی به Øسب زیستگاه معمولی آنها (مثلاً، آبزی ØŒ «کوهْزی »، «سوراخْزی »)ØŒ گاهی برØسب Ú©ÙˆÚ†Ú©ÛŒ Ùˆ بزرگی جÙثة آنها، یا گاهی از Ù„Øاظ Ø´Ú©Ù„ Ùˆ شمار انگشتان (مثلاً، سÙÙ… دار، «سÙمْ شکاÙته »، پنج انگشتی ) گروه بندی کرده است ØŒ چنانکه گاهی Ùلان جانور در دو یا چند گروه گنجانده شده است (مثلاً، رجوع کنید بهخÙÙاش در ادامة مقاله Ø› نیز رجوع کنید Ø¨Ù‡Â«Ø·Ø±Ø ØªÙ‚Ø³ÛŒÙ… بندیÙ» مذکور٠بهار، Ú©Ù‡ نابسامانی Ùˆ آشÙتگی این تقسیم بندی را تا اندازه ای Ù…ÛŒ نمایاند). به هر Øال ØŒ ما به ناچار در این مقاله خلاصه ای از گروههای جانوران را Ø·Ùبق ترتیب Ùˆ تقسیمی Ú©Ù‡ در متن انکلساریا یاÙت Ù…ÛŒ شود، ذکر Ù…ÛŒ کنیم (نیز رجوع کنید به بندهش هندی Ú©Ù‡ تلخیصی از بندهش «بزرگ تر» است ).
( ١ ) هرمزد از «مغزÙ» «گاو٠یکتا Ø¢Ùریدة » مذکور نخست دو «گاو» (پهلوی : w ¦ga )ØŒ نَر Ùˆ ماده ØŒ Ø¢Ùرید. به سبب ارجمندی٠«گاو»، هرمزد آن را دو بار Ø¢Ùرید: یک بار به Ø´Ú©Ù„ «گاوÙ» معمولی Ùˆ دیگر بار، به صورت «گوسÙندان٠پÙر سَردَه ».
( ٢ ) سپس ØŒ از این «گوسÙندان » (= جانوران سودمند) سه «کَردَه » Ø¢Ùریده شد: چَرندگان٠( اهلی ) : بÙز، میش ØŒ Ø´Ùتر، اسب ØŒ Ùˆ خر؛ جانوران٠«کوهْزی / کوهْگÙذَر» Ú©Ù‡ «ÙراخْرÙتار»ند ( ØŸ )Ø› پرندگانی Ú©Ù‡ «دَست آموز» (= رام Ùˆ اهلی شدنی ) نیستند؛ جانوران آبزی Ø› Ùˆ جانوران «سوراخْ زی ». بدینسان ØŒ Ù…ÛŒ بینیم Ú©Ù‡ شمار «کردَه »ها، Ù†ÙŽÙ‡ سه تا بلکه پنج تاست ! اینک توضیØاتی در بارة بعض جانوران گروه٠نخست از «کردة » ( ١ ) : این گروه شامل پنج «گونه » است : «خَرپایان »، دارای سÙمهای ناشکاÙته ØŒ Ú©Ù‡ بزرگ ترین٠آنها اسب٠زÙبال (تÙندرو، تَکاوَر) Ùˆ Ú©ÙˆÚ†Ú© ترین ØŒ «خَر٠گÙرگانی » است Ø› سÙمْ شکاÙتگان٠چرنده ØŒ Ú©Ù‡ بزرگ ترین٠آنها شتر Ùˆ Ú©ÙˆÚ†Ú© ترین ØŒ «بÙز گیپان » (ØŸ رجوع کنید به توضیØات بهار، ص ١٧٦ØŒ Ø´ ١٦) نوزاد است . از پنجه داران٠پنج انگشتی ØŒ سگ بزرگ ترین Ùˆ «مÙشْکان » («گÙربة زَبّاد» ØŸ ) Ú©ÙˆÚ†Ú© ترین٠آنهاست (در بارة سگ رجوع کنید به ادامة مقاله ). سَردَة بÙز شامل بÙز معمولی ØŒ خَرْبÙز (= بÙز٠کلان )ØŒ
بز٠کوچک ØŒ پازَن Ùˆ قوچ است . سردة میش شامل پنج «گونه »: دÙÙ… دار ( = دÙنبه دار ØŸ ) ØŒ بیدÙÙ… «سگْ میش » ( ØŸ )ØŒ میش٠شاخدار، «کÙریشَک » ( ØŸ ) Ú©Ù‡ میشی است اسبْ مانند، دارای شاخ بزرگ Ùˆ سه کوهان ØŒ Ú©Ù‡ آن را همچون سÙتور (مَرکب برای سواری ) به کار Ù…ÛŒ گیرند («گویند Ú©Ù‡ بارة ( = مَرکب ) نیای ما، منوچهر،
همین بود»). سردة شتر شامل چهارگونه است : کوهی Ùˆ «شایستة چرا» (= دشتی )Ø› شتر یک کوهانه Ùˆ دو کوهانه . هشت گونه اسب وجود دارد: اسب تازی ØŒ اسب پارسی ØŒ اَستَر، گورْخر، «اسب٠آبی » ØŒ Ùˆ جز اینها. پانزده گونه گاو: سÙید، سرخ ØŒ زرد، سیاه Ùˆ پیسه (= اَبلق )ØŒ گَوَزن ØŒ گاوْمیش ØŒ «شترْ گاوْ پلنگ » (= زَرّاÙÙ‡ )ØŒ «گاوْ ماهی » ( ØŸ )ØŒ غَژ گاو ØŒ خوک (!)ØŒ Ùˆ جز اینها.
( ٢ ) کردَة «سگ »، شامل ده گونه : سگ٠گلّه بان ØŒ سگ٠نگهبان٠خانه ØŒ سگ چوپان Ø› سگ آبی یا بیدستر Ø› روباه ØŒ راسو، تَشی (خارپشت٠تیغ انداز)ØŒ شَنْگ ØŒ Ùˆ سنجاب پرنده . در بندهش هندی (ص ٩٣)ØŒ ظاهراً به نقل از دستوران Ùˆ شارØان٠سپسین ØŒ علاوه بر لقبهایی برای سگ ØŒ این نکتة Ø´Ú¯Ùت در بارة سگ دیده Ù…ÛŒ شود Ú©Ù‡ سگ آمیخته ای از گوسÙندان (= جانوران سودمند) Ùˆ مردمان است . از این رو او را سگ خواندند Ú©Ù‡ او یک سوم از مردمان است ( ! ) .
( ٣ ) دو گونه خرگوش : سوراخْ زی Ùˆ بیشه زی .
( ٤ ) راسو ØŒ هشت گونه : سَمور ØŒ سمور سیاه ØŒ خَز ØŒ قاقÙÙ… ØŒ قاقم سیاه ØŒ Ùˆ دیگر گونه ها.
( ٥ ) هشت گونه «موش » : موش معمولی Ø› موشی Ú©Ù‡ ناÙØ© Ù…ÙØ´Ú© دارد ( ØŸ )Ø› موش٠دوپا (در عربی ØŒ یَربوع ) Ø› بیشْموش ØŒ Ú©Ù‡ گیاه زهرناک٠بیش * را Ù…ÛŒ خورَد، Ùˆ «موش سیاه »، Ú©Ù‡ دشمن مار است (شاید Ù†Ùمْس ØŒ جانوری Ú©Ù‡ به انگلیسی mongoose Ù…ÛŒ گویند)ØŒ Ùˆ گونه های دیگر .
( ٦ ) پرندگان / بالدارها، صد Ùˆ ده گونه : سیزده گونه
شامل سیمÙرغ (در پهلوی : n-murw ¦se Ø› پرندة اÙسانه ای ØŸ)ØŒ کَرْشÙنْت ( ØŸ )ØŒ عقاب ØŒ کَرکَس ØŒ کلاغ ØŒ جغد، خروس ØŒ Ú©ÙÙ„ÙŽÙ†Ú¯ / دÙرنا ( Ùˆ جز اینها ) . دو گونه Ø®ÙÙاش / شَب پَره ØŒ Ú©Ù‡ نوزادان خود را شیر Ù…ÛŒ دهند (ØªÙˆØ¶ÛŒØ Ù…Ø¤Ù„Ù Ø¨Ù†Ø¯Ù‡Ø´ : «خÙاش در سه گروه جای Ù…ÛŒ گیرد: در گروه پرندگان چون بال دارد، در گروه سگان
زیرا دندانهایی چون آن٠سگ دارد، و در گروه موشها چون سوراخْزی است »).
( ٧ ) ماهیها، ده گونه : اَرَز (= کَرْ ماهی )ØŒ آرْزوکا ( ØŸ ) Ùˆ مَرزوکا ( ØŸ ) Ùˆ «ماهیهای دیگری Ú©Ù‡ نامهای اوستایی دارند».
( ٨ ) سپس در هریک از سردَه های مذکور «سرده اندر سرده » ( شاید به معنای انواع Ùˆ گونه های Ùرعی ) پدید آمدند Ú©Ù‡ شمار آنها نهایتاً به ٢٨٢ (در بهار: ٢٦٢) رسید. جانوران سودمند در Ø·ÛŒ Ù†ÙÙ‡ سال به Ù‡Ùت اقلیم زمین ØŒ در سه سال به شش کشور Ùˆ در شش سال به Ø®ÙÙˆÙŽÙ†Ùرَهْ (در پهلوی : Xwanirah ØŒ «قارة مسکون مرکزی زمین »؛ مکنزی ØŒ همین واژه ) آمدند.
( ٩ ) بعض جانوران سودمند سÙمَت٠«رَدی » (= سَروری ØŒ سَرکردگی ) گروه خود را دارند. این سرکردگان Ú©Ù‡ نخستین نمونه هایی بودند Ú©Ù‡ هرمزد Ø¢Ùرید، ویژگیهای Ø´Ú¯Ùتی دارند، این چنین (انکلساریا، Ùصل ١٧ØŒ ص ١٥٢Ù€١٥٥Ø› بهار، ص ٨٩): «خَرْبÙز» (= بÙز٠کلان )ØŒ دارای آروارة سÙید، سَروَر٠«بÙزان »؛ گوسÙند٠(جَوانÙ) دارای آروارة سÙید، سَرور گوسÙندان Ø› شتر٠دوکوهانه Ú©Ù‡ زانوانش موی سÙید دارد، سرور شتران Ø› گاو سیاهْ موی Ùˆ زردْزانو، سرور٠گاوان Ø› اسب سÙید٠زردْگوش ØŒ درخشانْ موی Ùˆ سÙیدْچشم ØŒ سَرور اسبان Ø› خَر سÙید٠«گÙربهْ پای » ( ØŸ )ØŒ سرور خران Ø› سگ سÙید٠زردْموی ( ØŸ )ØŒ سرور سگان Ø› خرگوش٠بور، سرور «Ùراخْ رÙتاران Ùˆ دَدان٠دستْآموز (رام ) نشدنی Ú©Ù‡ در کوهها Ù…ÛŒ زیند». در مورد پرندگان ØŒ نخست «سیمرغ٠سه انگشتی » ( ØŸ ) Ø¢Ùریده شد، اما او سرور پرندگان نیست ØŒ بلکه کَرشÙÙت ( ØŸ ) Ú©Ù‡ «دین » (= کتابهای مقدّس اَوستا ) را به «وَر٠جَمکرد» بÙرد سرور آنان است . ( «وَرÙ» مذکور پناهگاهی بود Ú©Ù‡ جَم ØŒ شاه اÙسانه ای ØŒ پیش از وقوع طوÙان سهمگین Ùˆ ویرانگری Ú©Ù‡ در پیش بود ساخت ــ Øادثه ای چون طوÙان Ù†ÙˆØ Ù€Ù€ ØŒ Ùˆ از هر جانور، گیاه Ùˆ جز اینها نمونه هایی به آن پناهگاه منتقل کرد تا از آسیب طوÙان مصون بمانند. ) Ø› قاقÙÙ… سÙید سرکردة راسوان است Ø› Ùˆ اَرَز / کَرماهی ( Ù…Øتملاً بالÙÙ† ØŒ پستاندار دریایی کلانی Ú©Ù‡ هنوز در Ø§ØµØ·Ù„Ø§Ø Ø§Ù‡Ø§Ù„ÛŒ کرانه های جنوب ایران «کَرْماهی » نام دارد ) سَرور آبزیان است .
ب ) جانورانی Ú©Ù‡ اهریمن Ø¢Ùرید. اهریمن ØŒ در پیکار دائمش با هرمزد، برای مقابله با «گوسÙندان » (= جانوران سودمند)ØŒ از همان چهار گوهر٠(= عنصر) هرمزدی (یعنی آب ØŒ باد/ هوا، آتش Ùˆ خاک )ØŒ «خÙرَÙَسْتَران » (در پهلوی : n ¦xrafastara ) یعنی «جانوران زیانگر» (به تعبیر٠انکلساریا) را به سه گونة آبزی ØŒ زمینی Ùˆ پرنده / بالدار Ø¢Ùرید. از آبزیها وَزَغ ØŒ از زمینیها «اَژدَهای٠بسیارْ سَر» ( ØŸ ) Ùˆ از بالداران «مار٠بالدار» ( ØŸ ) از همه بدترند. همة خرÙستران جادوگرند Ùˆ مار Ú©Ù‡ تا Ù†Ú©Ùشندَش نمی میرد، از همه «جادوگرتر» است . خرÙستران در چندین سردَه جای Ù…ÛŒ گیرند، بدین تÙصیل (انکلساریا، Ùصل ٢٢ØŒ ص ١٨٢Ù€١٨٩Ø› بهار، ص ٩٧Ù€٩٩Ø› شماره گذاری از نگارندة Øاضر است ):
( ١ ) سردة «مار» ( ! ): مار، اَژدَها ( ØŸ در پهلوی : §az )ØŒ اژدهای دو سَر Ùˆ Ù‡Ùت سر ( ØŸ )ØŒ ماری Ú©Ù‡ مانند سوسمار دÙمْسیاه٠زهرناک است Ùˆ پوست Ù…ÛŒ اندازد ( ØŸ )ØŒ Ø®Ùاش جنگلی Ùˆ زمینی ØŒ «مارانْ گوش » (در بهار، «ماران دوش »)ØŒ «مارانْ شاه » (در بهار) Ú©Ù‡ باریک Ùˆ سÙید Ùˆ به درازای یک انگشت است Ùˆ بر سر مار بزرگ Ù…ÛŒ نشیند، Ùˆ انواع بسیار دیگر.
( ٢ ) سردة کَژدÙÙ… ØŒ شامل چند جور عقرب ( Ú©Ù‡ قرائت نامها Ùˆ تعیین هویت آنها ناممکن است ) .
( ٣ ) سردة مارمولکها، شامل سوسمار زهرناک ØŒ «برگْ مار» ( ØŸ بهار) Ùˆ چند نوع دیگر.
( ٤ ) سردة وَزَغ ØŒ شامل چند جور (Ú©Ù‡ نامها Ùˆ هویت آنها را نتوانسته اند دریابند؛ انکلساریا، Ùرگرد ١٣Ø› بهار، ص ٩٨).
( ٥ ) سردة کرمها: کرم ابریشم Ø› کرمی Ú©Ù‡ «اندر آتش است » ( ØŸ ) Ùˆ در ناØیة خراسان یاÙت Ù…ÛŒ شود Ùˆ از آن رنگ٠سرخ (برای رنگرزی ) به دست Ù…ÛŒ آورند (ظاهراً منظور همان Øشره ای است Ú©Ù‡ به انگلیسی kermes Ù…ÛŒ گویند)ØŒ Ùˆ گونه های دیگر.
( ٦ ) سردة مور: مورچة دانه Ú©ÙŽØ´ ØŒ مورچة گزنده ( = شاید مورچة بزرگی Ú©Ù‡ در تهران «مورچهْ سَواری » نام دارد ) ØŒ موریانه ( ØŸ )ØŒ Ùˆ مورچگان دیگر. مؤل٠از دستوری نقل Ù…ÛŒ کند Ú©Ù‡ اگر لانة مورچه را سیصد سال نیاشوبند، مورچه ها مبدل به «مار٠پَردار» Ù…ÛŒ شوند (منقول در بهار، ص ٩٩).
( ٧ ) سردة مگس ( ! ): «مگس کاسْکینی » (= لاجوردی رنگ ØŸ)ØŒ مگس سیاه ØŒ مگس٠انگبین (= زنبور عسل )ØŒ مگسی Ú©Ù‡ لانة Ú¯Ù„ÛŒ برای خود Ù…ÛŒ سازد، Ùˆ جز اینها.
( ٨ ) سردة Ù…ÙŽÙ„ÙŽØ® ( ! ) : ملخ ØŒ پشة Ø®Ùرد Ùˆ کلان Ùˆ کیک /Ú©ÙŽÚ© (همه در یک Ùرگرد کوتاه Ùˆ نامÙهوم در Ø´ ١٧ØŒ گنجانده شده اند).
( ٩ ) «گÙرگْ سردَگان ». Ùصل جداگانه ای در بندهش (انکلساریا، Ùصل ٢٣ØŒ ص ١٨٨Ù€١٩١Ø› بهار، ص ٩٩Ù€١٠٠) به ØªÙ‚Ø¨ÛŒØ Ùˆ تشنیع گرگ اختصاص یاÙته است . اهریمن پانزده سردَه «گرگ » Ø¢Ùرید. گرگ سیاه٠سÙترÙÚ¯ (= درنده خو، خشن Ùˆ بی رØÙ… ) از دیگران دلیرتر/ بی باک تر است . دَدان دیگری نیز در این سرده گنجانده شده اند: بَبر، شیر، پلنگ ØŒ یوز، روباه ØŒ شغال ØŒ Ú©ÙŽÙتار، «غارْ Ú©ÙŽÙ† » ( ØŸ )ØŒ گربه ØŒ «گرگ٠آبی » (= ماهی کوسه ØŸ)ØŒ جÙغد ( Ùˆ چند جانور دیگر٠نامعلوم ) .
( ١٠ ) در بارة چگونگی پیدایش میمون Ùˆ خرس در بندهش هندی (ص ١٠٦) این اÙسانه را Ú©Ù‡ ظاهراً از بَر اÙزودهای سپسین است ØŒ Ù…ÛŒ خوانیم : «وقتی Ú©Ù‡ جَم٠مذکور از Ùَرّ ایزدی Ù…Øروم شد، از ترس٠دیوها دیوی را به زنی گرÙت Ùˆ خواهر خود را به زنی به دیو دیگری داد. میمون Ùˆ خرس دÙمدار Ùˆ دیگر سردَه های ویرانگر از ( آن آمیزشها ) » پدید آمدند ( ! ) .
( ١١ ) Ùصل ٢٤ بندهش (انکلساریا، ص ١٩٤Ù€٢٠٥Ø› بهار، ص ١٠١Ù€١٠٣) Øاوی وص٠چند جانور موهوم Ùˆ تکمله ای توضیØÛŒ است در بارة جانورانی Ú©Ù‡ هرمزد برای مقابله با بعض جانوران اهریمنی Ø¢Ùرید. از جانوران موهوم Ùˆ کارهای موهوم تر آنها ذکر این دو مورد کاÙÛŒ است : یکی «خَر٠سه پای » Ú©Ù‡ شش
چشم ØŒ Ù†ÙÙ‡ دهان ØŒ دو گوش Ùˆ یک شاخ دارد، Ùˆ در میان دریای Ùَراخْکَرت ( ØŸ ) ایستاده است . هرگاه عَرعَر Ú©Ùند، همة Ø¢Ùریدگان آبزی٠مادة هرمزدی آبستن Ù…ÛŒ شوند Ùˆ همة Ø¢Ùریدگان مادة آبستن٠اهریمنی بچه Ù…ÛŒ اندازند/ سقط Ù…ÛŒ کنند. دیگری (انکلساریا، Ùرگرد ٢٥) پرندة کَرشÙت٠مذکور است Ú©Ù‡ گویند Ù…ÛŒ توانست کلمات را تلÙظ کند؛ لذا متن اوستا را به «وَر٠جمکرد» بÙرد Ùˆ در آنجا اشاعه کرد.
از جانورانی Ú©Ù‡ هرمزد اختصاصاً برای کشتن بعض جانوران زیانگر Ùˆ جادویی Ø¢Ùرید اینها را ذکر Ù…ÛŒ کنیم : زاغچه / کلاغ زاغی (در پهلوی : n murw ¦ske ¦ka ) برای کشتن ملخ (همان ØŒ Ùرگرد ٣٥)Ø› کَرکَس برای خوردن٠«نَسا» (گوشت مردگان ØŒ Ù…Ùردار)ØŒ کلاغ
( Ùˆ چند جانور دیگر نیز چنین Ù…ÛŒ کنند ) (Ùرگردهای ٣٦Ù€٣٧)Ø› سگ برای مقابله با گرگ Ùˆ برای ØÙاظت از جانوران سودمند؛ راسو برای مقابله با خرچنگ (در پهلوی : karzang ) Ùˆ دیگر خرÙستران٠سوراخْزی (Ùرگرد ٤٠)Ø› جوجه تیغی / خارپÙشت
Ú©Ù‡ به لانة موران٠دانه Ú©ÙŽØ´ رÙته در آن لانه ادرار٠بول Ù…ÛŒ کند Ùˆ هربار هزار مور را Ù…ÛŒ Ú©Ùشد (Ùرگرد ٤٢)Ø› بیدستر (سگ آبی ) برای مقابله با دیوی Ø¢Ùریده شد Ú©Ù‡ در آب Ù…ÛŒ زید (Ùرگرد ٤٤)Ø› Ùˆ خروس برای همکاری با سگ در مقابله با دیوها Ùˆ جادوگران (Ùرگرد ٤٨).
( ١٢ ) هرمزد با همه دانی / بَس آگاهی٠خود، بعض خرÙستران را به سود Ø¢Ùریدگان خود مبدل کرد. مثلاً زنبور عسل Ùˆ کرم ابریشم را Ú©Ù‡ اصلاً در جزو جانوران زیانکار به شمار Ù…ÛŒ آمدند.
منابع : بندهش ØŒ ( گردآوری ) Ùرنبغ دادگی ØŒ ترجمة مهرداد بهار، تهران ١٣٦٩ Ø´ Ø› بندهش هندی : متنی به زبان پارسی میانه ( پهلوی ساسانی )ØŒ تصØÛŒØ Ùˆ ترجمة رقیه بهزادی ØŒ تهران : ١٣٦٨ Ø´ Ø›
David N. MacKenzie, A conoise Payhlavi dictionary, London, repr. ١٩٧١. Zand-a ¦kas ï© Â¦h: Iranian or Greater Bundahis §n , transliteration and English translation by B.T. Anklesaria, Bombay ١٩٥٦.
/ هوشنگ اعلم /
ج ) در ادبیات Ùارسی . کاربرد Ùراوان نام جانوران در شعر Ùˆ نثر Ùارسی Øاکی از توجه خاص ادبیات Ùارسی به جانوران است . تمام این توجه ادامة آنچه از جانوران در Ùرهنگ ایران باستان متداول بوده Ùˆ در اوستا یا دیگر متون زرتشتی ذکر شده است ØŒ نیست . بخش عظیمی از آن نتیجة تعلیمات اسلامی ØŒ به ویژه تأثیر داستانهای قرآن ØŒ در ادب Ùارسی است Ùˆ بیشترین
بخش آن ØŒ خاصه آنچه از Øکایتهای جانوران در ادبیات سنّتی مکتوب Ùˆ ادبیات Ø´Ùاهی مردم ایران رایج است ØŒ متأثر از Ùرهنگ Ùˆ ادبیات هند باستان است ( رجوع کنید به ادامة مقاله Ø› برای پیشینة Øکایتهای جانوران در ادبیات جهان رجوع کنید به د. دین Ùˆ اخلاق ØŒ ج ٥ØŒ ص ٦٧٦Ù€ ٦٧٨). در ایران باستان ØŒ بر خلا٠هند، قهرمانان متون Øماسی جانوران نبوده بلکه بیشتر شاهان Ùˆ پهلوانان بوده اند، همچنانکه این سنّت در شاهنامه نیز ادامه یاÙته است ( رجوع کنید بهادامة مقاله ). آنچه از جانوران در ادبیات ایران باستان ذکر شده است ØŒ بیشتر از اساطیر Ù…Øسوب Ù…ÛŒ شود ( رجوع کنید به اسطوره * ) یا صبغة مذهبی دارد ( رجوع کنید به بخش ١ØŒ ب ). تنها متن داستانی٠غیرمذهبی به زبان پهلوی ØŒ Ú©Ù‡ یکی از شخصیتهای آن جانور است ØŒ منظومة درخت آسوریک است Ú©Ù‡ در آن یک بÙز Ùˆ درخت خرما، راجع به Ùواید خود، با یکدیگر مناظره Ù…ÛŒ کنند. به زعم برخی Ù…Øققان ØŒ این منظومه سرچشمة پارتی Ùˆ به Ú¯Ùتة برخی دیگر، ریشه در ادبیات بین النهرین دارد ( رجوع کنید بهسرکاراتی ØŒ ص ٥٦ Ù€٥٧).
در ادب Ùارسی ØŒ شاهنامه با توجه به اینکه ترجمة دقیق بخشهایی از خداینامة پهلوی را در بردارد، ظاهراً بیش از هر کتابی شناخت ایرانیان باستان را از جانوران Ùˆ چگونگی برخوردشان را با آنها Ùˆ برداشتها Ùˆ تصوراتی را Ú©Ù‡ از جانوران داشته اند، نشان Ù…ÛŒ دهد. در شاهنامه جانوران به دو گروه٠دَد Ùˆ دام تقسیم شده Ùˆ بیش از همه از این جانوران یاد شده است : اسپ (اسب )ØŒ پلنگ ØŒ پیل (Ùیل )ØŒ شیر، عقاب ØŒ گور، ماهی ØŒ مرغ (عموم پرندگان )ØŒ نهنگ (ØªÙ…Ø³Ø§Ø * Ø› مثلاً رجوع کنید به دÙتر ٢ØŒ ص ٧٠ØŒ ٨٦ØŒ ١٧٨ØŒ دÙتر ٣ØŒ ص ٣٢ØŒ دÙتر ٤ØŒ ص ٢٦٦ØŒ دÙتر ٥ØŒ ص ٢٣٢Ù€ ٢٣٣). نخستین بار هوشنگ ØŒ پادشاه پیشدادی ØŒ از Ùواید جانورانی نظیر گاو Ùˆ خر Ùˆ گوسÙند بهره برد Ùˆ از پوست Ùˆ چرم جانورانی نظیر روباه Ùˆ قاقÙÙ… Ùˆ سنجاب استÙاده کرد (Ùردوسی ØŒ دÙتر ١ØŒ ص ٣١). در داستان هوشنگ ØŒ واژة «پویندگان » برای چهارپایان به کار رÙته ( رجوع کنید به همانجا) Ú©Ù‡ شایان توجه است .
در شاهنامه اسب ــ Ú©Ù‡ نامهای دیگری نظیر «چَرمه » (مثلاً دÙتر ١ØŒ ص ٢٠٧ØŒ دÙتر ٢ØŒ ص ٤٦٦) Ùˆ «باره » (مثلاً دÙتر ٥ØŒ ص ١٤٣) نیز برای آن به کار رÙته است Ùˆ گلة آن را «Ùَسیله » نیز Ù…ÛŒ Ú¯Ùته اند ( رجوع کنید به دÙتر ٣ØŒ ص ١٢) ــ بیش از همة جانوران Øضور دارد Ùˆ نامش به همراه نام تخت Ùˆ کلاه Ùˆ پیل Ùˆ پرستنده (کنیز)ØŒ جزو لوازم Ùˆ مایØتاج زندگی آمده است ( رجوع کنید به دÙتر ١ØŒ ص ٢٣٧ØŒ ٢٣٩). اهمیت داشتن اسب را در داستانی Ú©Ù‡ رستم رخش را برمی گزیند، Ù…ÛŒ توان دید ( رجوع کنید به Ùردوسی ØŒ دÙتر ١ØŒ ص ٣٣٤Ù€ ٣٣٥). برخی از اسبها در شاهنامه نام خاص دارند، مانند رخش * Ú©Ù‡ نام اسب رستم ( رجوع کنید به دÙتر ١ØŒ ص ٣٣٥) Ùˆ بهزاد Ú©Ù‡ نام اسب کیخسروست ( رجوع کنید به دÙتر ٢ØŒ ص ٤٢٧). اسب رستم ØŒ رخش ØŒ آنچنان نیرومند است Ú©Ù‡ در خان اول از Ù‡Ùت خان ØŒ شیری را Ù…ÛŒ کشد (Ùردوسی ØŒ دÙتر ٢ØŒ ص ٢٢). اهمیت اسب در زندگی ایرانیان دورة باستان چنان بود Ú©Ù‡ نام برخی اشخاص به واژة اسب ختم Ù…ÛŒ شد ( رجوع کنید به بخش ١ØŒ ال٠). برطبق شاهنامه (مثلاً دÙتر ١ØŒ ص ٢٢٧)ØŒ نژاد مرغوب اسب برای سوارکاری ØŒ اسب تازی بود (نیز رجوع کنید به اسدی طوسی ØŒ ص ١١٣). از اسب در چوگان بازی هم استÙاده Ù…ÛŒ کردند ( رجوع کنید به Ùردوسی ØŒ دÙتر ٥ØŒ ص ٤٨).
جانور دیگری Ú©Ù‡ نام آن در شاهنامه (مثلاً دÙتر ٣ØŒ ص ٢٧٦) برای وص٠زورمندی ØŒ دلاوری Ùˆ جنگاوری Ùراوان به کار رÙته ØŒ شیر است Ú©Ù‡ گاه «هÙزَبر» نیز نامیده شده است (مثلاً دÙتر ١ØŒ ص ١٢٩). صÙتی Ú©Ù‡ برای شیر به کار Ù…ÛŒ رود معمولاً «ژیان » (خشمگین Ùˆ درنده ØŒ مثلاً دÙتر ٢ØŒ ص ٤٢٠) یا «درنده » (دÙتر ٢ØŒ ص ٧٠) است . با توجه به ویژگیهای شیر، صÙتهایی مانند «شیراوزَن » (شیراوژن ØŒ شیراÙÚ©Ù† Ø› دÙتر ١ØŒ ص ١٤٦)ØŒ «شیر بازو» (دÙتر ١ØŒ ص ١٩١) Ùˆ «شیرمرد» (دÙتر ٤ØŒ ص ٦٦) برای پهلوانان شاهنامه به کار رÙته است . «شیروی »، منسوب به شیر، در شاهنامه (دÙتر ١ØŒ ص ١٢٧ØŒ ١٣٢ØŒ ١٤٧) نام یکی از پهلوانان سپاه Ùریدون ØŒ است Ú©Ù‡ گاه «شیر» نیز نامیده شده است Ùˆ این خود، اهمیت شیر را در Ùرهنگ ایرانیان نشان Ù…ÛŒ دهد. اÙزون بر اینها، اسداللّه ØŒ لقب امام علی علیه السلام ØŒ نیز بر اهمیت Ùˆ کاربرد نام شیر در ادب Ùارسی اÙزوده است (مثلاً: «Ùهم Ú©Ù† گر مؤمنی Ùضل امیرالمؤمنین / Ùضل Øیدر، شیریزدان ØŒ مرتضای پاکدین »، Ú©Ùسایی مروزی ØŒ به نقل ریاØÛŒ ØŒ ص ٩٣).
در شاهنامه از درندگان دیگر، پلنگ (مثلاً دÙتر ٢ØŒ ص ١٧٨)ØŒ از خزندگان Ùˆ آبزیان نهنگ (ØªÙ…Ø³Ø§Ø ØŒ مثلاً دÙتر ٢ØŒ ص ١٧٨ØŒ دÙتر ٤ØŒ ص ٦٥ØŒ ٢٤٥) Ùˆ از پرندگان عقاب * (مثلاً دÙتر ٢ØŒ ص ٨٦) مظهر زورمندی Ùˆ دلاوری اند. در داستان پرواز٠کیکاووس به آسمان ØŒ به Ùرمان او چهار بچة عقاب را از آشیانة عقاب Ù…ÛŒ ربایند Ùˆ آنها را با مرغ Ùˆ گوشت٠بره Ù…ÛŒ پرورانند تا اینکه مانند شیر نیرومند Ù…ÛŒ گردند. تخت کیکاووس را با نیزه هایی به چهار عقاب Ù…ÛŒ بندند Ùˆ بر نیزه ها ران بره Ù…ÛŒ بندند تا عقابها به طمع آنها پرواز کنند اما آنها پس از چندی ØŒ از پرواز خسته Ù…ÛŒ شوند Ùˆ کیکاووس به زمین سقوط Ù…ÛŒ کند (Ùردوسی ØŒ دÙتر ٢ØŒ ص ٩٦Ù€٩٧).
جانور دیگری Ú©Ù‡ نام آن در شاهنامه آمده (مثلاً دÙتر ١ØŒ ص ٢٢٥) Ùˆ گاه با صÙت٠«مست » (ÙˆØØ´ÛŒ Ùˆ دیوانه ) برای وص٠جنگاوری به کار رÙته ØŒ Ùیل است ØŒ چنانکه برای بیان دلاوری Ùˆ توانایی رستم ØŒ در برخی نسخه های خطی شاهنامه آمده است Ú©Ù‡ رستم در جوانی پیل سپید را Ù…ÛŒ کشد ( رجوع کنید بهÙردوسی ØŒ دÙتر ١ØŒ ص ٢٧٥ØŒ پانویس ١٧). در شاهنامه صÙتی Ú©Ù‡ برای Ùیل Ùراوان به کار رÙته (مثلاً دÙتر ٣ØŒ ص ١٨Ù€١٩)،«زَنده » (ژَنده ØŒ عظیم Ùˆ مهیب ) Ùˆ صÙت رستم «پیلتن » است (مثلاً دÙتر ١ØŒ ص ١٩١). ایرانیان در جنگها بر پشت Ùیل Ù…ÛŒ نشستند (مثلاً دÙتر ٣ØŒ ص ١٨).
در شاهنامه از جانوران درنده ای نظیر گراز (دÙتر ٣ØŒ ص ٣٠٨) Ùˆ گرگ (دÙتر ٥ØŒ ص ٢٩Ù€٣١) نیز یاد شده است . هریک از پهلوانان ایرانی در شاهنامه درÙØ´ÛŒ با تصویر یکی از جانوران درنده یا تنومند دارند ( رجوع کنید بهدÙتر ٢ØŒ ص ١٥٩Ù€١٦٢)ØŒ از جمله درÙØ´ پهلوانی به نام «گراز»، صورت گراز دارد ( رجوع کنید بههمان ØŒ دÙتر ٢ØŒ ص ١٦٢).
یوز Ùˆ باز * جانوران شکاری بوده اند Ú©Ù‡ علاوه بر شاهنامه (دÙتر ٤ØŒ ص ٢٦٦)ØŒ در دیگر متون ادب Ùارسی نیز از آنها بسیار یاد شده است . جالب توجه اینکه در برخی متون ادبی ØŒ از جمله بوستان سعدی (ص ٨٨)ØŒ آمده است Ú©Ù‡ یوز پنیر Ù…ÛŒ خورد!
Øیوانی Ú©Ù‡ در شاهنامه نام آن بسیار ذکر شده Ùˆ قهرمانان شاهنامه ØŒ از جمله رستم ØŒ آن را شکار Ù…ÛŒ کنند Ùˆ Ù…ÛŒ خورند، گور است ( رجوع کنید به دÙتر ٢ØŒ ص ١١٩). برطبق شاهنامه (مثلاً دÙتر ٣ØŒ ص ٣٨٣)ØŒ از شتر برای بارکشی استÙاده Ù…ÛŒ کردند. بلبل * ØŒ پرنده ای Ú©Ù‡ در ادب Ùارسی نماد عاشق Ùˆ عاشق بودن است ØŒ در شاهنامه نیز هست Ùˆ به زبان پهلوی سخن سرایی Ù…ÛŒ کند ( رجوع کنید بهدÙتر ٥ØŒ ص ٢٩٢). گاو مشهور شاهنامه ØŒ «گاوبرمایه » است Ú©Ù‡ Ùریدون در کودکی از شیر آن تغذیه Ù…ÛŒ کند Ùˆ ضØاک آن را Ù…ÛŒ کشد ( رجوع کنید بهدÙتر ١ØŒ ص ٦٣Ù€٦٤).
دیگر جانور مشهور شاهنامه ØŒ مار * است Ú©Ù‡ با نیرنگ٠اهریمن بر دوشهای ضØاک * Ù…ÛŒ روید Ùˆ خوراکش مغز جوانان است ( رجوع کنید بهدÙتر ١ØŒ ص ٥٠ØŒ ٥٥ Ù€٥٦). در بسیاری از موارد، از مار در شاهنامه با نام «اَژدها» یاد شده است . علاوه بر این ØŒ اژدها * از جانوران اÙسانه ای شاهنامه است Ú©Ù‡ رستم (دÙتر ٢ØŒ ص ٢٦Ù€٢٩) Ùˆ اسÙندیار (دÙتر ٥ØŒ ص ٢٣٢Ù€٢٣٣) در خان سوم از Ù‡Ùت خان ØŒ Ùˆ گشتاسپ پدر اسÙندیار (دÙتر ٥ØŒ ص ٤٣)ØŒ آن را Ù…ÛŒ کشند. گرشاسپ نیز از دیگر پهلوانان اژدهاکش در ادب Ùارسی است ( رجوع کنید به اسدی طوسی ØŒ ص ٥٩ Ù€٦١Ø› نیز رجوع کنید به اژدها * ).
سیمرغ دیگر جانور اÙسانه ای است Ú©Ù‡ در شاهنامه ØŒ زال ØŒ پدر رستم ØŒ را پرورانده است (دÙتر ١ØŒ ص ١٦٦Ù€ ١٦٨ØŒ ١٧١Ù€ ١٧٢). اسÙندیار در Ø·ÛŒ Ù‡Ùت خان ØŒ سیمرغ اهریمنی را در خان پنجم Ù…ÛŒ کشد (دÙتر ٥ØŒ ص ٢٤١Ù€٢٤٢). از سیمرغ در دیگر آثار ادبی Ùارسی نیز بسیار یاد شده ØŒ به ویژه نقش او در منطق الطیر * Ùˆ قصه های عامیانه در خور توجه است (نیز رجوع کنید بهسیمرغ * ).
دیو جانور اÙسانه ای٠مشهور شاهنامه است . یکی از معرو٠ترین دیوان شاهنامه ØŒ دیو سپید است Ú©Ù‡ رستم او را Ù…ÛŒ کشد ( رجوع کنید بهدÙتر ٢ØŒ ص ٤٢Ù€٤٣) Ùˆ دیگری اَکوان٠دیو است Ú©Ù‡ به Ø´Ú©Ù„ گور، رستم را به دنبال خود Ù…ÛŒ کشاند، هنگامی Ú©Ù‡ رستم خسته Ù…ÛŒ شود Ùˆ Ù…ÛŒ خوابد، دیو او را به هوا بلند Ù…ÛŒ کند Ùˆ چون وارونه کار است ØŒ رستم را به جای خشکی به دریا Ù…ÛŒ اÙکند (دÙتر ٣ØŒ ص ٢٩١Ù€٢٩٣). دیو نیز در دیگر آثار ادب Ùارسی ØŒ به ویژه در قصه های عامیانه نظیر امیرارسلان * ØŒ نقش عمده دارد (نیز رجوع کنید بهدیو * ).
جانوران٠شاهنامه دارای شخصیت آدمی نیستند Ùˆ نقل Øکایتهای جانوران ØŒ شیوة شاهنامه نیست . Øضور گستردة جانوران را در ادب Ùارسی در Øکایتهایی Ú©Ù‡ جانوران شخصیت آدمی دارند Ù…ÛŒ توان دید. این Øکایتها غالباً از Ùرهنگ Ùˆ ادب هند به ادبیات Ùارسی راه یاÙته است چنانکه در عهد ساسانی کتابهایی نظیر پنچه تنتره ØŒ شامل Øکایتهای جانوران ØŒ از سنسکریت به پهلوی ترجمه شد Ùˆ سپس در دورة اسلامی از عربی به Ùارسی برگردانده شد ( رجوع کنید به کلیله Ùˆ دمنه * Ø› در بارة Øکایتهای هندی در ادب Ùارسی همچنین رجوع کنید به مجتبائی ØŒ ١٣٧٠ Ø´ ØŒ ص ٤٧١Ù€ ٤٨٨). بنا بر جاتکه ØŒ از کتابهای بسیار کهن هندی به زبان پالی ( د. دین Ùˆ اخلاق ØŒ ج ٧ØŒ ص ٤٩٣)ØŒ بودا در مراØÙ„ گوناگون Øیات به Ø´Ú©Ù„ جانوران گوناگون ØŒ از جمله Ùیل ØŒ در آمد (همان ØŒ ج ٥ØŒ ص ٦٧٧ØŒ ج ٧ØŒ ص ٤٩١) Ú©Ù‡ اعتقاد هندیان را به تناسخ * نشان Ù…ÛŒ دهد. باتوجه به اینکه بسیاری از Øکایتهای پنچه تنتره یا همان کلیله Ùˆ دمنه در جاتکه نیز هست (همان ØŒ ج ٧ØŒ ص ٤٩٢)ØŒ ظاهراً اینکه در این گونه Øکایتها، جانوران شخصیت انسانی دارند، به گونه ای با اعتقاد هندیان به تناسخ مرتبط Ù…ÛŒ شود، Ú©Ù‡ در ادبیات Ùارسی نیز نمود پیدا کرده است . از کتابهای هندی Ú©Ù‡ ترجمة آنها به Ùارسی ØŒ بخش اعظم Øکایتهای جانوران در ادب Ùارسی را در بر دارد، کلیله Ùˆ دمنه ØŒ سندبادنامه * Ùˆ طوطی نامه * در خور ذکر است .
علاوه بر آنها، مرزبان نامه نیز از آثار بسیار مهم Øکایتهای جانوران در ادب Ùارسی است Ú©Ù‡ با اینکه در اصل به زبان طبری بوده است ØŒ پاره ای از Øکایتهای جانوران در آن ØŒ اصل Ùˆ نسب هندی دارد ( رجوع کنید بهمرزبان نامه * ). بخش شایان توجهی از مجلد دوم٠هزار Ùˆ یک شب * (ص ١٠٨Ù€١١٦ØŒ ١١٨Ù€١٤٠)ØŒ Ú©Ù‡ در ١٢٦٨ عبداللطی٠طسوجی تبریزی آن را از عربی به Ùارسی برگردانده ØŒ نیز شامل Øکایتهای جانوران است .
بسیاری از Øکایتهای کلیله Ùˆ دمنه به دیگر آثار ادب Ùارسی هم راه یاÙته است ØŒ نظیر Øکایت خرگوش Ùˆ شیر (ص ٨٦ Ù€ ٨٨) Ùˆ سه ماهی در آبگیر (ص ٩١Ù€٩٢) Ú©Ù‡ هر دو در مثنوی مولوی (دÙتر ١ØŒ ص ٤٩Ù€٦٢ØŒ ٦٦Ù€٧١ØŒ دÙتر ٤ØŒ ص ١١٠ØŒ ١١٣Ù€١١٤) نیز ذکر شده است (در بارة Øکایتهای جانوران در مثنوی نیز رجوع کنید بهزرین کوب ØŒ ١٣٦٧ Ø´ ØŒ ص ١٦٣Ù€١٩٥).
بسیاری از باورها Ùˆ تصورات ایرانیان در بارة جانوران ØŒ Ú©Ù‡ در زبان Ùˆ ادب Ùارسی تا به امروز باقی است ØŒ ظاهراً از Øکایتهایی سرچشمه گرÙته است Ú©Ù‡ اصل هندی دارند. مثلاً، Øماقت Ùˆ ساده لوØÛŒ خر یا درازگوش را در Øکایت «بازرگان Ùˆ درازگوشÙ» طوطی نامه (ثغری ØŒ ص ٣٦١Ù€٣٦٣) Ù…ÛŒ توان دید؛ نیرنگ بازی Ùˆ Ùریبکاری مار در کلیله Ùˆ دمنه در Øکایت٠ماری آمده است Ú©Ù‡ پیری بر ÙˆÛŒ غلبه کرده بود Ùˆ با Ùریب ØŒ غوکان (قورباغه ها) را Ù…ÛŒ خورد (ص ٢٣٠Ù€٢٣٢)Ø› Øرص Ùˆ طمع مار در Øکایت شاپور، امیرغوکان ØŒ در طوطی نامه (ثغری ØŒ ص ٣١٨Ù€ ٣٢٥) آمده Ø› Ùˆ دانایی Ùˆ زیرکی Ùˆ Øیله گری روباه ØŒ Ú©Ù‡ از قهرمانان اصلی Øکایتهای جانوران است ØŒ در Øکایت «Øمدونه (بوزینه ) با روباه Ùˆ ماهی » در سندباذنامه (ظهیری سمرقندی ØŒ ص ٤٧Ù€ ٤٨) آمده است . در بارة Øیله گری روباه ØŒ Øکایت مشهور٠«روباه Ùˆ خروس » در مرزبان نامه (سعدالدین وراوینی ØŒ ج ١ØŒ ص ٣٣٠Ù€ ٣٣٤) شایان توجه است Ú©Ù‡ هرچند او Ù…ÛŒ کوشد خروس را بÙریبد Ùˆ شکار کند، کامیاب نمی شود Ùˆ خروس ØŒ Ú©Ù‡ داناتر است ØŒ روباه را
از سگ تازی Ù…ÛŒ ترساند Ùˆ روباه Ù…ÛŒ گریزد. در کلیله Ùˆ دمنه (مثلاً ص ٦١) شغال نیز، مانند روباه ØŒ مظهر زیرکی Ùˆ مکاری است . Ùریبکاری او را در Øکایت٠«شغال خر سوار» در مرزبان نامه (سعدالدین وراوینی ØŒ ج ١ØŒ ص ٥٧ Ù€٦٠) Ù…ÛŒ توان دید Ú©Ù‡
خری را Ù…ÛŒ Ùریبد Ùˆ بر آن سوار Ù…ÛŒ شود اما، سرانجام ØŒ خر
آگاه می شود و خود را از چنگ شغال می رهاند. روباه و
شغال ØŒ در عین Øیله گری ØŒ ترسو Ùˆ زبون اند Ùˆ از این Ù„Øاظ متضادّ شیرند Ú©Ù‡ سلطان٠دلاور ÙˆØوش است (در بارة سلطنت شیر رجوع کنید بهکلیله Ùˆ دمنه ØŒ ص ٦١ØŒ ٣١٢). تضاد Ùˆ تقابل شیر Ùˆ روباه در دیگر آثار ادب Ùارسی نیز بارها ذکر گردیده است (مثلاً سعدی ØŒ ١٣٦٣Ø´ ØŒ ص ٨٨: «برو شیر درّنده باش ای دغل / مینداز خود را Ú†Ùˆ روباه٠شل »).
طوطی * بیش از هر پرنده ای در Øکایتهای Ùارسی٠هندی الاصل Øضور دارد Ùˆ مظهر دانایی Ùˆ Øکمت است (مثلاً رجوع کنید به ثغری ØŒ ص ٤٠)ØŒ همانطور Ú©Ù‡ در سراسر کتاب طوطی نامه ØŒ با دانایی خود، همسر بازرگان را از کار خطا باز Ù…ÛŒ دارد. شاعران Ùارسی Ú¯ÙˆÛŒ از سخن گویی Ùˆ قند یا شکر خوردن یا شکر شکستن٠این پرنده ØŒ بسیار Ú¯Ùته اند (مثلاً سعدی ØŒ ١٣٦١ Ø´ ØŒ ص ٢٣١Ø› ØاÙظ ØŒ ج ١ØŒ غزل ٦٣ØŒ بیت ٢ØŒ غزل ٣٧٣ØŒ بیت ٢) Ùˆ «شکرخایی » طوطی را در کنایه از «شیرین سخنی » به کار برده اند (مثلاً سعدی ØŒ ١٣٦١Ø´ ØŒ ص ٢٢٢ØŒ ٤٢٣Ø› ØاÙظ ØŒ ج ١ØŒ غزل ٤ØŒ بیت ٢).
Øکایت٠«برادر خواندگی زاغ Ùˆ بط » (مرغابی ) در طوطی نامه (ثغری ØŒ ص ٤٥٤Ù€ ٤٥٥) از پستی Ùˆ دون همتی زاغ یا کلاغ سخن Ù…ÛŒ گوید Ú©Ù‡ آشیانة آلوده دارد. پرندة متضاد آن ØŒ Ú©Ù‡ عالی همت است ØŒ باز است Ú©Ù‡ جایش بر بازوی شاه است (قس سعدی ØŒ ١٣٦١ Ø´ ØŒ ص ٤٤٠). پرویز ناتل خانلری * به جای باز، عقاب را در شعر مشهورش به همین نام ØŒ در برابر کلاغ * قرار داده است . در شعر Ùارسی ØŒ جغد (نیز با نامهای بوم * ØŒ بو٠و Ú©ÙˆÙ )ØŒ مانند زاغ ØŒ دون همت است (مثلاً رجوع کنید به مولوی ØŒ دÙتر ٦ØŒ ص ٥١) Ùˆ آشیانة او در ویرانه هاست (مثلاً رجوع کنید به عطار، ١٣٨٣ Ø´ ØŒ ص ٢٧٧). سعدی بوم را، Ú©Ù‡ شوم Ùˆ بدخبر است ØŒ در برابر بلبل خوش خبر قرار
داده است : «بلبلا مژدة بهار بیار/ خبر بد به بوم باز گذار» (١٣٦٨ Ø´ ØŒ ص ١٧٤).
بیشتر Øکایتهای جانوران در ادب Ùارسی ØŒ تمثیلهایی است برای تÙهیم Ùˆ تعلیم برخی پندها Ùˆ Øکمتها ( رجوع کنید به مجتبائی ØŒ ١٣٧٠ Ø´ ØŒ ص ٤٧٢Ø› برای Øکمتهای اینگونه تمثیلها رجوع کنید به تقوی ØŒ ص ١٣٩Ù€ ٣٣٥). گاهی گوینده از این تمثیلها مقصودی عارÙانه دارد، مانند برخی Øکایتهای جانوران در مثنویهای عطار Ùˆ مثنوی مولوی (نیز رجوع کنید به تقوی ØŒ ص ٣٣٦Ù€٣٦٦). پاره ای از این Øکایتهای عارÙانه ØŒ Ú©Ù‡ قهرمانان آنها پرندگان اند، نوع ادبی خاصی به نام رسالة الطیر Ùˆ منطق الطیر در ادبیات Ùارسی پدید آورده Ú©Ù‡ مهم ترین آنها منطق الطیر عطار نیشابوری است ( رجوع کنید بهعطار، ١٣٨٣ Ø´ ØŒ مقدمة Ø´Ùیعی کدکنی ØŒ ص ١٠٢Ù€١٦٩).
در تمثیلهای عرÙانی Ùˆ نیز شعر غنایی Ùارسی ØŒ بیش از همة Øشرات ØŒ از پروانه Ùˆ عشق او به شمع سخن Ú¯Ùته شده است (مثلاً همو، ١٣٦٦ Ø´ ØŒ ص ٩٠ØŒ ٤٠٨ØŒ ٤٧٥Ø› سعدی ØŒ ١٣٦٣ Ø´ ØŒ ص ١١٤Ø› ØاÙظ ØŒ ج ١ØŒ غزل ١٧٦ØŒ بیت ٧ØŒ غزل ١٧٩ØŒ بیت ٦).
بخش شایان توجهی از آنچه از جانوران در ادب Ùارسی آمده ØŒ از برخی داستانهای قرآنی سرچشمه گرÙته است ØŒ از جمله داستان ابراهیم خلیل Ùˆ چهار مرغ ( رجوع کنید به بقره : ٢٦٠Ø› مثلاً خاقانی ØŒ ص ٣١Ø› مولوی ØŒ دÙتر ٥ØŒ ص ١٠Ù€١١)ØŒ اصØاب Ú©Ù‡Ù Ùˆ سگشان (Ú©Ù‡Ù : ١٨Ù€٢٢Ø› مثلاً سعدی ØŒ ١٣٦١ Ø´ ØŒ ص ٤٤٠Ø› همو، ١٣٦٨ Ø´ ØŒ ص ٦٢)ØŒ مور Ùˆ سلیمان (نمل : ١٨Ø› مثلاً خاقانی ØŒ ص ٢٥٩Ø› ØاÙظ ØŒ ج ١ØŒ غزل ٢٧٣ØŒ بیت ٥)ØŒ هدهد Ùˆ سلیمان (نمل : ٢٠Ù€ ٢٨Ø› مثلاً خاقانی ØŒ ٢٩ØŒ ٣٥٦Ø› عطار، ١٣٨٣ Ø´ ØŒ ص ٢٥٩) Ùˆ یونس Ùˆ ماهی (صاÙات : ١٤٢Ù€١٤٥Ø› مثلاً ناصرخسرو، ص ٤٦٩Ø› خاقانی ØŒ ص ٥٠٩ØŒ ٩٠٨).
طبق تعلیمات اسلامی ØŒ از نجاست یا پلیدی سگ در ادب Ùارسی نیز بØØ« شده (مثلاً سعدی ØŒ ١٣٦١ Ø´ ØŒ ص ٤٧٥Ø› همو، ١٣٦٨ Ø´ ØŒ ص ١٥٤) Ùˆ چون استخوان Ù…ÛŒ جوید، پست همت Ù…Øسوب شده است ( رجوع کنید بهسنایی ØŒ ص ٣١) Ùˆ در عین Øال ØŒ
به رغم درندگی Ùˆ گزندگی٠آن (مثلاً رجوع کنید بههمان ØŒ ص ١٥٦ØŒ ٢٢٣)ØŒ از ÙˆÙاداری اش نیز یاد شده است : «سگی را لقمه ای هرگز Ùراموش / نگردد ور زنی صد نوبتش سنگ » (سعدی ØŒ ١٣٦٨ Ø´ ØŒ ص ١٨٦Ø› در باور عامیانة ایرانیان ØŒ گربه برعکس سگ به ناسپاسی مشهور است رجوع کنید به نجÙÛŒ ØŒ ج ٢ØŒ ص ١٢١٩)ØŒ همچنانکه Ø´Ø±Ø ÙˆÙاداری سگ در Øکایتهای غربی مشهور است ( رجوع کنید به مجتبائی ØŒ ١٣٦٨Ø´ ØŒ ص ١٥Ù€٢١). در هزار Ùˆ یک شب (ج ٣ØŒ ص ١٤٦) Øکایتی آمده Ú©Ù‡ Øتی از سخاوت Ùˆ طبع کریمانة سگ سخن Ù…ÛŒ گوید Ú©Ù‡ از این Ù„Øاظ در ادب Ùارسی نظیر ندارد. صادق هدایت * ØŒ در داستان کوتاه سگ ولگرد ØŒ به گونه ای ØŒ مظلومیت این Øیوان را Ø´Ø±Ø Ø¯Ø§Ø¯Ù‡ Ùˆ برداشتی نو در بارة سگ عرضه کرده است .
خوک نیز، چون نجس است ØŒ در ادب Ùارسی پلید است Ùˆ Ù†Ùس را در پلیدی به خوک تشبیه کرده اند (مثلاً عطار، ١٣٨٣ Ø´ ØŒ ص ٢٩٥).
علاوة بر ادب سنّتی٠مکتوب ØŒ جانوران ØŒ خاصه جانوران اÙسانه ای مانند دیو Ùˆ اژدها Ùˆ سیمرغ ØŒ از قهرمانان اصلی قصه های عامیانة Ùارسی اند (برای آگاهی بیشتر در این باره رجوع کنید بهمارزل٠، ١٣٧٦ Ø´ ). شماری از جانوران اÙسانه ای ØŒ Ú©Ù‡ نیمی از اندام آنها شبیه آدمی Ùˆ نیمی دیگر مانند جانوران است ØŒ در اسکندرنامه ها ذکر شده است ØŒ از جمله سگساران ( رجوع کنید بهطرسوسی ØŒ ج ٢ØŒ ص ٣٥٧Ø› اسکندرنامة کبیر ØŒ ج ٣ØŒ ص ٢٥٤Ù€ ٢٥٦) Ú©Ù‡ وص٠جالبی از آنها در گرشاسب نامه (اسدی طوسی ØŒ ص ١٧٤) هم آمده ØŒ دوال پایان ( اسکندرنامه ØŒ ص ٩٦) Ùˆ آدم خواران Ú©Ù‡ در دریا زندگی Ù…ÛŒ کنند Ùˆ سرشان مانند آدمی است اما دست Ùˆ پاهایشان مانند چادری پهن به هم پیوسته است (طرسوسی ØŒ ج ٢ØŒ ص ٣٥٨). پریان نیز چهرة انسان Ùˆ اندام پرندگان (همان ØŒ ج ٢ØŒ ص ٤٥٤) یا چهارپایان را دارند ( اسکندرنامه ØŒ ص ٣٥٤ØŒ ٣٥٦). پری در قصه های عامیانه به Ø´Ú©Ù„ اسب ØŒ گاو (ارجانی ØŒ ج ٥ØŒ ص ٤٥ØŒ ٥١ØŒ ٦٩)ØŒ شیر، اژدها، انواع چهارپایان ( اسکندرنامه ØŒ ص ٣٥٤ØŒ ٣٥٩)ØŒ گاه به صورت مار (طرسوسی ØŒ ج ١ØŒ ص ١٨٨Ù€١٨٩) Ùˆ در بیشترمواقع به صورت کبوتر در Ù…ÛŒ آید (مثلاً رجوع کنید بهارجانی ØŒ ج ٥ØŒ ص ٣١Ù€٣٢Ø› قصّه های ایرانی ØŒ ج ١ØŒ ص ٢١٠Ù€٢١١Ø› نیز رجوع کنید به«پری » * ). مانند شاهنامه ØŒ قهرمانان قصه های عامیانه نیز گاه نام جانوران را دارند، از جمله نهنگ٠پهلوان در اسکندرنامة کبیر (ج ٣ØŒ ص ٢٥٦Ù€ ٢٥٨) Ùˆ سَمَک (ماهی ) Ùˆ شغال در سمک عیّار (ارجانی ØŒ جاهای متعدد).
Øکایتهای جانوران در قصه های عامیانة کوتاه Ùˆ Ø´Ùاهی Ùارسی Ùراوان است ( رجوع کنید به مارزل٠، همانجا؛ نیز رجوع کنید به ادبیات عامیانه * ) Ùˆ برخی از همین Øکایتها، بخشی عظیم از ادبیات کودکان ایران را تشکیل Ù…ÛŒ دهد نظیر قصة خاله سوسکه Ùˆ آقاموشه ØŒ Ùˆ بز زنگوله پا ( رجوع کنید بهادبیات کودکان * ). نمونه هایی از این Øکایتهای عامیانة Ùارسی در ادبیات ملل دیگر نیز دیده Ù…ÛŒ شود ( رجوع کنید بهزرین کوب ØŒ ١٣٧٤ Ø´ ØŒ ص ٣٥٠Ù€٣٥٧).
بر اساس تصورات قدیمی ایرانیان در بارة جانوران Ùˆ آنچه از جانوران در Ø·ÛŒ صدها سال در ادبیات Ùارسی رایج بوده است ØŒ کاربرد نام برخی جانوران در Ùارسی امروزی Ùˆ در تداول عامه نیز درخور توجه است ØŒ از جمله در بارة انسان چرب زبان Ùˆ مکار Ù…ÛŒ گویند: «مار را با زبان خود از سوراخ بیرون Ù…ÛŒ کشد» (نجÙÛŒ ØŒ ج ٢ØŒ ص ١٣١٦) یعنی Øتی مار را، Ú©Ù‡ نماد Ùریبکاری است ØŒ Ù…ÛŒ Ùریبد؛ یا «شیرکردن » در معنای تشجیع Ùˆ تØریک کردن (همان ØŒ ج ٢ØŒ ص ٩٨١)Ø› «Ùیل هواکردن » کنایه از کار غیرعادی Ùˆ غریب انجام دادن (همان ØŒ ج ٢ØŒ ص ١٠٦٤)Ø› «خر» در معنای کودن Ùˆ ابله (همان ØŒ ج ١ØŒ ص ٥٣٥)Ø› «خرکردن » به معنای Ùریب دادن (همان ØŒ ج ١ØŒ ص ٥٣٨)Ø› «سگ شدن » کنایه از عصبانی شدن Ùˆ پرخاشگری به کار Ù…ÛŒ رود (همان ØŒ ج ٢ØŒ ص ٩١٥)Ø› Ùˆ «روباه آمدن » یا «روباه برگشتن » کنایه از این است Ú©Ù‡ آدمی از کاری ناموÙÙ‚ باز گردد (همان ØŒ ج ٢ØŒ ص ٧٨٤)ØŒ در برابر «شیرآمدن » یا «شیر برگشتن » Ú©Ù‡ کنایه از کامروا Ùˆ موÙÙ‚ بازگشتن است (همانجا).
منابع : علاوه بر قرآن Ø› Ùرامرزبن خداداد ارجانی ØŒ سمک عیّار ØŒ چاپ پرویز ناتل خانلری ØŒ تهران ١٣٤٧Ù€١٣٥٣ Ø´ Ø› علی بن اØمد اسدی طوسی ØŒ گرشاسب نامه ØŒ چاپ Øبیب یغمائی ØŒ تهران ١٣٥٤ Ø´ Ø› اسکندرنامه ØŒ چاپ ایرج اÙشار، تهران : بنگاه ترجمه Ùˆ نشر کتاب ØŒ ١٣٤٣ Ø´ Ø› اسکندرنامة کبیر ØŒ چاپ سنگی تهران : شرکت طبع کتاب ØŒ ١٣١٧ Ø´ Ø› Ù…Øمد تقوی ØŒ Øکایتهای Øیوانات در ادب Ùارسی ØŒ تهران ١٣٧٦ Ø´ Ø› عمادبن Ù…Øمد ثغری ØŒ طوطی نامه ØŒ جواهرالاسمار ØŒ چاپ شمس الدین آل اØمد، ( تهران ) ١٣٥٢ Ø´ Ø› شمس الدین Ù…Øمد ØاÙظ ØŒ دیوان ØŒ چاپ پرویز ناتل خانلری ØŒ تهران ١٣٦٢ Ø´ Ø› بدیل بن علی خاقانی ØŒ دیوان ØŒ چاپ ضیاءالدین سجادی ØŒ تهران ١٣٦٨ Ø´ Ø› Ù…Øمدامین ریاØÛŒ ØŒ کسایی مروزی : زندگی ØŒ اندیشه Ùˆ شعر او ØŒ تهران ١٣٦٧ Ø´ Ø› عبدالØسین زرین کوب ØŒ «از قصه های مثنوی »، در نامة شهیدی : جشن نامة استاد دکتر جعÙر شهیدی ØŒ به اهتمام علی اصغر Ù…Øمدخانی ØŒ تهران : Ø·Ø±Ø Ù†ÙˆØŒ ١٣٧٤ Ø´ Ø› همو، بØر در کوزه : نقد Ùˆ تÙسیر قصه ها Ùˆ تمثیلات مثنوی ØŒ تهران ١٣٦٧ Ø´ Ø› بهمن سرکاراتی ØŒ سایه های شکار شده : گزیدة مقالات Ùارسی ØŒ مقالة ٣: «مروارید پیش خوک اÙشاندن : یک مثل ایرانی در کتاب عهد جدید»، تهران ١٣٧٨ Ø´ Ø› سعدالدین وراوینی ØŒ مرزبان نامه ØŒ چاپ Ù…Øمد روشن ØŒ ( تهران ) ١٣٥٥ Ø´ Ø› Ù…ØµÙ„Ø Ø¨Ù† عبداللّه سعدی ØŒ بوستان سعدی : سعدی نامه ØŒ چاپ غلامØسین یوسÙÛŒ ØŒ تهران ١٣٦٣ Ø´ Ø› همو، غزلیات سعدی ØŒ چاپ Øبیب یغمائی ØŒ تهران ١٣٦١ Ø´ Ø› همو، گلستان سعدی ØŒ چاپ غلامØسین یوسÙÛŒ ØŒ تهران ١٣٦٨ Ø´ Ø› مجدودبن آدم سنایی ØŒ Øدیقة الØقیقة Ùˆ شریعة الطریقة ( Ùخری نامه )ØŒ
چاپ مریم Øسینی ØŒ تهران ١٣٨٢ Ø´ Ø› Ù…Øمدبن Øسن طرسوسی ØŒ داراب نامة طرسوسی ØŒ چاپ Ø°Ø¨ÛŒØ Ø§Ù„Ù„Ù‘Ù‡ صÙا، تهران ١٣٥٦ Ø´ Ø› Ù…Øمدبن علی ظهیری سمرقندی ØŒ سندباذنامه ØŒ چاپ اØمد آتش ØŒ استانبول ١٩٤٨Ø› منیژه عبداللهی ØŒ Ùرهنگ نامة جانوران در ادب پارسی بر پایة واژه شناسی ØŒ اساطیر، باورها، زیبایی شناسی Ùˆ... ØŒ تهران ١٣٨١ Ø´ Ø› Ù…Øمدبن ابراهیم عطار، دیوان ØŒ چاپ تقی تÙضلی ØŒ تهران ١٣٦٦ Ø´ Ø› همو، منطق الطیر ØŒ چاپ Ù…Øمدرضا Ø´Ùیعی کدکنی ØŒ تهران ١٣٨٣ Ø´ Ø› ابوالقاسم Ùردوسی ØŒ شاهنامه ØŒ چاپ جلال خالقی مطلق ØŒ نیویورک ١٣٦٦ Ø´ Ù€ Ø› قصّه های ایرانی ØŒ گردآوری Ùˆ تألی٠ابوالقاسم انجوی شیرازی ØŒ تهران : امیرکبیر، ١٣٥٢Ù€١٣٥٣ Ø´ Ø› کلیله Ùˆ دمنه ØŒ ترجمة کلیله Ùˆ دمنه ØŒ انشای ابوالمعالی نصراللّه منشی ØŒ چاپ مجتبی مینوی ØŒ تهران ١٣٤٣ Ø´ Ø› اولریش مارزل٠، طبقه بندی قصّه های ایرانی ØŒ ترجمة کیکاووس جهانداری ØŒ تهران ١٣٧٦ Ø´ Ø› ÙØªØ Ø§Ù„Ù„Ù‘Ù‡ مجتبائی ØŒ «اÙسانه های جهانگرد»، در کتاب سخن : مجموعه مقالات ØŒ ج ١ØŒ تهران : علمی ØŒ ١٣٦٨ Ø´ Ø› همو، «داستانهای هندی در ادبیات Ùارسی »، در یکی قطره باران : جشن نامة استاد دکتر عباس زریاب خوئی ØŒ به کوشش اØمد تÙضلی ØŒ تهران : ( نشر نو ) ØŒ ١٣٧٠ Ø´ Ø› جلال الدین Ù…Øمدبن Ù…Øمد مولوی ØŒ مثنوی ØŒ چاپ Ù…Øمد استعلامی ØŒ تهران ١٣٦٠Ù€١٣٧٠ Ø´ Ø› ناصر خسرو، دیوان ØŒ چاپ مجتبی مینوی Ùˆ مهدی Ù…Øقق ØŒ تهران ١٣٦٨ Ø´ Ø› ابوالØسن نجÙÛŒ ØŒ Ùرهنگ Ùارسی عامیانه ØŒ تهران ١٣٧٨ Ø´ Ø› هزار Ùˆ یک شب ØŒ ترجمة عبداللطی٠طسوجی تبریزی ØŒ تهران : جامی ØŒ ١٣٧٩ Ø´ Ø›
Encyclopaedia of religion and ethics , ed. James Hastings, Edinburgh: T. and T. Clark, ١٩٨٠-١٩٨١, s.vv. "Fable" (by Joseph Jacobs), "Ja ¦taka" (by M. Winternitz).
/ مهران اÙشاری /
د) واژگان در عربی . واژة عربی Øَیَوان تلویØاً Ù…Ùهومی از زندگی (Øیات * ) را تبیین Ù…ÛŒ کند. Øَیَوان در قرآن تنها یک بار (عنکبوت : ٦٤) Ùˆ به معنای زندگی Øقیقی به کار رÙته ØŒ Ú©Ù‡ ناظر بر جهان دیگر است . در Ùرهنگهای لغت آمده Ú©Ù‡ چشمه ای در بهشت نیز همین نام را دارد، اما رایج ترین معنای Øَیَوان ØŒ به صورت Ù…Ùرد یا جمع ØŒ ناظر بر معنای Øیوان به طور Ú©Ù„ÛŒ است ØŒ یعنی انسان را نیز، Ú©Ù‡ او را Øیوان ناطق Ù…ÛŒ خوانند، در بر Ù…ÛŒ گیرد.
جانداران شبه جزیرة عربستان ( رجوع کنید به جزیرة العرب * )ØŒ اØتمالاً به جز شیر Ùˆ شترمرغ Ú©Ù‡ منقرض شده اند، از زمان پیش از اسلام به بعد تغییرات ناچیزی داشته اند؛ با وجود این ØŒ Øتی در شبه جزیره نیز تمام واژگان کهن ØŒ همان گونه Ú©Ù‡ در آثار کهن٠واژه نگاری دیده Ù…ÛŒ شود، باقی نمانده اند. در دیگر کشورهای عربی زبان نیز جانداران ØŒ اعم از بومی Ùˆ غیربومی ØŒ هر چند ویژگیهای مدیترانه ای مشترکی دارند، اسامی آنها کاملاً مشابه اسامی رایج در شبه جزیرة عربستان در دوران باستان نیست ØŒ زیرا اصطلاØات گویشی از زبانهای Ù…ØÙ„ÛŒ به وجود آمده یا از آنها وام گرÙته شده اند (مثلاً رجوع کنید به مونتی ØŒ ١٩٥١). علاوه بر این ØŒ یک واژه ممکن است در مناطق گوناگون به Øیوانات متÙاوت اطلاق شود (به خصوص رجوع کنید به د.اسلام ØŒ چاپ دوم ØŒ ذیل "Fanak" ). اما به طورکلی واژگان مربوط به Øیوانات معرو٠تر، در سراسر کشورهای عربی زبان بسیار مشابه اند. واژگان دوران کلاسیک Øتی از سدة دوم Ù€ سوم ØŒ موضوع مجموعه رساله هایی شد
Ú©Ù‡ به طور خاص به Øیوانات بومی (اسب ØŒ شتر Ùˆ غیره ) Ù…ÛŒ پرداختند Ùˆ Ùرهنگهای عربی به دقت آنها را ثبت کرده اند. Ùرهنگنامه ای نظیر المÙخَصَّص ابن سیده به هر Øیوان ØŒ Øجمی متناسب با اهمیت آن در زندگی اعراب اختصاص داده است ( رجوع کنید بهج ٢ØŒ ص ٨١ Ù€ ٣٥٨) Ùˆ مؤلÙان از غنای واژگان عربی برای توصی٠برخی گونه های جانوران ØŒ از زمانهای دور آگاه بوده اند. این ÙˆÙور واژگان تا Øدی ناشی از این واقعیت است Ú©Ù‡ Ù…Øققان ØŒ واژگان متعلق به گویشهای منسوخ را گرد آورده اند. تا Øدی نیز به علت کثرت استعاره هایی است Ú©Ù‡ شعرا به کار Ù…ÛŒ بردند Ùˆ نیز معلول تمایز بسیار دقیقی است Ú©Ù‡ از Ù„Øاظ سن ØŒ جنس ØŒ توانایی تولیدمثل ØŒ رنگ پوست یا پر، Ø´Ú©Ù„ اعضای بدن Ùˆ دهان Ùˆ غیره میان جانوران قائل بودند. از همین روست Ú©Ù‡ همل (١٨٧٩) بیش از ١٢٠ واژه برای اسب Ùˆ بیش از ١٦٠ واژه برای شتر ثبت کرده است . با وجود این ØŒ تعداد واژه های اختصاصی Ú©Ù‡ کاربرد بیشتری دارند، به چهار عامل بستگی دارد:
ال٠) اغلب Øیوانات ÙˆØØ´ÛŒ صر٠نظر از واژه های هم معنا یا اسامی گونه هایی Ú©Ù‡ تشخیص آنها دشوار است (واژة عقاب ØŒ مؤنث است ØŒ واژة طاووس مذکر Ùˆ غیره )ØŒ با واژه ای واØد مشخص Ù…ÛŒ شوند.
ب ) برای این جانوران دو واژه به کار Ù…ÛŒ رود: ١. برای جانوران ÙˆØØ´ÛŒ Ú©Ù‡ به صورت گروهی زندگی Ù…ÛŒ کنند، یک اسم جمع Ùˆ یک اسم Ù…Ùرد برای هر دو جنس (نَمل یعنی مورچه ها؛ نَملة یعنی یک مورچه )ØŒ اما به نظر Ù…ÛŒ رسد اسم Ù…Ùرد Ú©Ù‡ در این مورد با همان پسوند مؤنث مشخص شده ØŒ جنس ماده را نشان Ù…ÛŒ دهد (Øَمام یعنی کبوترها؛ Øَمامة یعنی یک کبوتر < یک کبوتر ماده ). ٢. جانوران ÙˆØØ´ÛŒ یا اهلی Ú©Ù‡ جنس آنها از یکدیگر متمایز شده است ØŒ صورت مذکر واژه به گونة جانور Ùˆ جنس نر اختصاص دارد، در Øالی Ú©Ù‡ صورت مؤنث آن از همان ریشه مشتق Ù…ÛŒ شود (کَلب یعنی سگ Ø› کَلبة یعنی ماده سگ ). گاه واژة به کار رÙته برای جنس ماده ØŒ هر چند به Ù„Øاظ دستوری مؤنث است ØŒ صورت مذکر دارد Ùˆ غالباً هم جنس ماده Ùˆ هم گونة جانور را نشان Ù…ÛŒ دهد (ضَبÙع ( مؤنث ) یعنی Ú©Ùتار؛ ذیخ ( مذکر ) یعنی Ú©Ùتار نر).
ج ) برای گونه های خاصی از جانوران سه واژه به کار Ù…ÛŒ رود: یک اسم جمع ØŒ یک اسم Ù…Ùرد Ú©Ù‡ برای هر دو جنس به کار Ù…ÛŒ برند، Ùˆ واژه ای برای نامیدن جنس نر جانورانی Ú©Ù‡ به صورت گروهی زندگی Ù…ÛŒ کنند (نَعام یعنی شترمرغ Ø› نَعامة یعنی یک شترمرغ نر یا ماده Ø› ظَلیم یعنی شترمرغ نر). در مواردی نظیر ØÙمار به معنای خر Ùˆ ØÙمارة Ùˆ اَتان به معنای خر ماده ØŒ به نظر Ù…ÛŒ رسد Ú©Ù‡ «ØÙمارة » نامی ثانوی برای خر ماده باشد Ùˆ اسم Ù…Ùرد برای هر دو جنس نیست (قس Øَمور/ اَتون در عبری ).
د) در مورد برخی گونه های اهلی Ú©Ù‡ در تماس نزدیک با بدویان زندگی Ù…ÛŒ کنند، چهار واژه Ù…ÛŒ توان یاÙت : واژه ای برای گونة جانور، واژه ای برای یک جانور٠واØد صر٠نظر از جنس٠آن ØŒ واژه ای برای جانور ماده ØŒ Ùˆ واژه ای برای جانور نر (اÙبÙÙ„ یعنی شتران Ø› بَعیر یعنی یکی از شتران گله Ø› ناقة یعنی شتر ماده Ø› جَمَل یعنی شتر نر). در این گروه از جانوران ØŒ معمولاً نام گونة جانور Ø´Ú©Ù„ مذکر دارد، اما به Ù„Øاظ دستوری مؤنث Ù…Øسوب Ù…ÛŒ شود (مانند اÙبÙÙ„ ØŒ غَنَم Ùˆ غیره ) Ú©Ù‡ دلیل آن Ùزونی تعداد جانور ماده نسبت به جانور نر است .
بررسی اسامی٠برخی جانوران نشان Ù…ÛŒ دهد Ú©Ù‡ نام Øیوان ماده متمایز از نام Øیوان نر است Ùˆ ساخته شدن نام Øیوان ماده با اÙزودن پسوند ــَ Ø© < ــَ جنبة ثانوی دارد. این پسوند ,, مشخص کننده ،، اساساً برای ساختن اسامی Ù…Ùرد، برای هر دو جنس به کار Ù…ÛŒ رود (بَغلة به معنای قاطر نر Ùˆ ماده است )ØŒ اما چون در Øیواناتی Ú©Ù‡ به صورت گله ای زندگی Ù…ÛŒ کنند، تعداد جانور ماده همیشه بیشتر از جانور نر است ØŒ اسم Ù…Ùردی Ú©Ù‡ به جنس Ùلان جانور اطلاق Ù…ÛŒ شود، با نام جانور ماده خلط Ù…ÛŒ گردد (مثلاً دَجاجَة یعنی مرغی از مرغان خانگی < مرغ ). در این مورد رجوع کنید به پلاّ ØŒ ١٩٦٠).
در میان شمار عظیم اسامی جانورانی Ú©Ù‡ در Ùرهنگنامه ها یا آثار جانورشناسی یاÙت Ù…ÛŒ شود، در کنار واژگان اختصاصی یا استعاری ØŒ نامهایی Ú©Ù‡ مانند Ú©Ùنیه ( رجوع کنید به کنیه * ) یا مَعرÙÙØ© ( رجوع کنید به ابن * ) انسانها ساخته Ù…ÛŒ شوند، شایان توجه اند: اÙمّ ØÙبَین (چلپاسه )ØŒ ابن آوی ' (شغال ) Ùˆ غیره . این اسامی٠کÙنیه وار ــ Ú©Ù‡ در طول سده ها به ویژه در گویشهای عربی به ÙˆÙور به کار رÙته ( رجوع کنید بهدزی ØŒ ذیل «ابن »، «ابو»، «اÙÙ… ») ــ گاه جانشین واژة خاص متناظر شده اند، اما با این نامها نمی توان هویت جانوران مورد بØØ« را تعیین کرد زیرا تعدادی از گیاهان نیز نامهایی مشابه دارند، بلکه باید اینگونه نامها را ØÙسن تعبیر یا نامی خودمانی بدانیم ØŒ به خصوص هنگامی Ú©Ù‡ از موجود جذابی مانند گنجشک با نامهای ابومÙØرÙز ØŒ ابومزاØÙ… Ùˆ ابویعقوب Ùˆ غیره نام برده اند.
Ù‡ ) در میان عرب پیش از اسلام . اعراب بدوی نیز، نظیر دیگر مردمان ØŒ خصلتها Ùˆ عیوب انسانی را به Øیوانات نسبت Ù…ÛŒ دادند. این امر از مثلهایی آشکار Ù…ÛŒ شود Ú©Ù‡ ( پیشینة آنها ) بی تردید به پیش از اسلام باز Ù…ÛŒ گردد. تقریباً همة این مثلهای عربی در صÙتی تÙضیلی نمود یاÙته Ú©Ù‡ پس از آن نام جانور ذکر شده است Ø› بدین ترتیب ØŒ بخشندگی به خروس نسبت داده شده است (اَسخی ' من لاÙÙظَة )ØŒ خیانت به سوسمار (اَخدَع Ù…ÙÙ† ضَبّ)ØŒ Øماقت به هوبَرÙÙ‡ (اَØْمَق من الØÙباری ')ØŒ بی باکی به شیر (أَجْرَأ٠من اللَیْثْ) Ùˆ غیره ( رجوع کنید به جاØظ ØŒ Ùهرست مثلها، ج ٧ØŒ ص ٥١٨ Ù€٥٢٦).
علاوه بر این ØŒ Ù…ÛŒ دانیم Ú©Ù‡ تعدادی از قبایل باستانی عربستان نام Øیوان بر خود دارند، از قبیل٠اسد (شیر)ØŒ قریش (کوسه ) Ùˆ غیره ØŒ Ùˆ Ú¯Ùته اند Ú©Ù‡ این اسامی اØتمالاً Ù…Ùهومی توتمی دارند. اسمیت (١٩٠٣) در زمینة بقایای کیشهای Øیوان دوستی Ùˆ ممنوعیت برخی غذاها Ùˆ غیره ØŒ شواهدی مبتنی بر واقعیت گرد آورده Ùˆ از آنها نتیجه گرÙته Ú©Ù‡ یک نظام توتمی در میان عربهای اولیه وجود داشته است . اما قوم شناسان نظریة او را در Ú©Ù„ نپذیرÙته Ùˆ اØتمال داده اند اهمیتی اعراب بدوی برای انواع جانوران قائل بودند، به هیچ وجه ناشی از توتم پرستی نبوده ØŒ بلکه صرÙاً Ø´Ú©Ù„ÛŒ از Øیوان گرایی بوده است ( رجوع کنید بههنینگر ØŒ ص ٨٥ Ù€٨٦ Ùˆ ارجاعات آن ). Ú¯Ùتنی است Ú©Ù‡ عرب باستان Ø±ÙˆØ Ø¯Ø±Ú¯Ø°Ø´ØªÚ¯Ø§Ù† خود را به صورت پرنده ای (هامه )ØŒ Ú©Ù‡ معمولاً نوعی جغد بود، تصویر Ù…ÛŒ کردند Ú©Ù‡ مدتی بر Ùراز گور متوÙÛŒ پرواز Ù…ÛŒ کرد Ùˆ گهگاه Ùریاد انتقام Ù…ÛŒ کشید ( رجوع کنید بهگولدتسیهر ØŒ ص ٣ به بعد Ú©Ù‡ بوسکه ØŒ ص ٢٥٧Ù€٢٦٠ØŒ آن را تجزیه Ùˆ تØلیل کرده است ). گرچه پیامبر اسلام این باور را Ù†ÙÛŒ کرد (« لا عَدْوی ' ( ولاطÙـیَرَةَ ) ولاهامَةَ ولاصَÙَرَ »)ØŒ اما این گونه باورها پس از
اسلام نیز به اشکال گوناگون به Øیات خود ادامه داد (نیز رجوع کنید بهتÙأل Ùˆ تطیّر * ).
در قرآن (مائده : ١٠٢Ù€١٠٣Ø› انعام : ١٣٨Ù€١٣٩ Ùˆ آیه های بعد) از رسوم دورة جاهلیت به سختی انتقاد شده است ØŒ رسومی Ú©Ù‡ طبق آن برخی Øیوانات را با نسبت دادن به برخی خدایان تقدیس Ù…ÛŒ کردند یا در مورد برخی شترها، گوسÙندها Ùˆ دیگر Øیوانات٠اهلی تØریمهایی قائل Ù…ÛŒ شدند. Øیوان گرایی دوران باستان ØŒ علاوه بر «بلیّه » ( در بارة این آیین جاهلی رجوع کنید به خلیل بن اØمد، ج ٨ØŒ ص ٣٣٩ØŒ ذل «بلی » ) ØŒ آیینهای قربانی کردن را نیز در بر Ù…ÛŒ گرÙت (اشاره به اثر جامع شلهود ØŒ ١٩٥٥ØŒ در این مورد Ú©Ùایت Ù…ÛŒ کند). Øیوانات با اÙسونگری خیرخواهانه نظیر استمطار * (اÙسونگری برای طلب باران ) مرتبط بوده اند، Øتی
جانورشناسان معاصر شیوة تÙسیر مشاهدة Øیوانات را در خواب ( رجوع کنید به خوابگزاری * ) Ùˆ نیز خواص جادویی اعضای بدن آنها را، Ú©Ù‡ جادوگران از آنها بهرة Ùراوان Ù…ÛŒ برند ( رجوع کنید بهد.اسلام ØŒ چاپ دوم ØŒ ذیل r" ¤"Sih )ØŒ به تÙصیل Ø´Ø±Ø Ø¯Ø§Ø¯Ù‡ اند. Øیوانات اÙسانه ای در بیابانها سکونت داشتند ( رجوع کنید بهغول * ) Ùˆ جنّیان غالباً به Ø´Ú©Ù„ Øیوان بر انسانها ظاهر Ù…ÛŒ شدند. Øیواناتی از قبیل شتر، اسب ØŒ گاو، گوسÙند، سگ تازی ØŒ گربه Ùˆ زنبور واجد برکت اند، اما سگها، گربه ها Ùˆ غیره شور چشم نیز هستند (در مورد این موضوعات رجوع کنید به وسترمارک ØŒ جاهای متعدد).
Ù‡ ) در ادبیات عرب . در اشعار عربی پیش از اسلام ØŒ چند Øیوان جایگاه ویژه ای دارند، به طوری Ú©Ù‡ در جلد اول المجانی الØدیثة ØŒ تألی٠بستانی ــ Ú©Ù‡ تØقیقی موردی از این اشعار به دست داده است ــ Øدود هشتاد Øیوان با اسامی گوناگون ذکر شده اند Ú©Ù‡ در آن میان نام شتر * ( اÙبÙÙ„ ) ØŒ اسب * ( Ùرس ) ØŒ شترمرغ * ( نَعام ) Ùˆ شیر * ( اسد ) بیش از همه به چشم Ù…ÛŒ خورد (Ù… . Ù†Ùوَیْهی این موضوع را در رساله ای منتشر نشده Ú©Ù‡ در ١٣٢١ Ø´ / ١٩٤٢ در لندن ارائه کرد، بررسی کرده است : > «Øیوانات در اشعار عربی باستان ( به جز اسب Ùˆ شتر ) » < .
Øیوانات بیابان در اشعار عربی دوران اسلامی ØŒ Øتی نزد شاعران کلاسیک Ùˆ نوکلاسیک ØŒ به طور طبیعی اهمیت کمتری دارند، هرچند این شاعران همچنان به توصی٠شتران خود Ùˆ لا٠زدن در بارة سÙرهای خود به ناکجاآبادها ادامه Ù…ÛŒ دهند. به رغم ÙˆÙور منابع الهام بخش جدید، نوگراها برای نشان دادن دانش زبان شناختی خود در طَرَدیّات * ــ Ú©Ù‡ در آن واژگانی Ùوق العاده غنی به طور مصنوعی برساخته اند ــ تردیدی به خود راه ندادند. برخی از آنها اشعار زیبایی در مورد Øیوانات دست آموز سرودند، به ویژه Ù…Øمدبن یسیر ( رجوع کنید به پلاّ ØŒ ١٩٥٥ØŒ ص ٢٨٩Ù€ ٣٣٨) یا قاسم بن یوس٠بن القاسم ( رجوع کنید به سوردل ØŒ ص ٢٢٩ØŒ Ùˆ Ùهرست ) Ú©Ù‡ مرثیه هایی در بارة بزها، گربه ها Ùˆ پرندگان سرودند ( رجوع کنید به Ùارق ØŒ ص ٢٦١Ù€٢٧٠). در سده های بعد، باوجود ظهور گونه های جدیدی از جانوران (مثل Ùیل Ùˆ زراÙÙ‡ ) در ادبیات ØŒ کلاغ * (غراب ) Ùˆ شیر جایگاه خود را در ادبیات ØÙظ کردند زیرا به ترتیب نماد٠غم٠جدایی Ùˆ قدرت Ùˆ بی باکی هستند. توصی٠طبیعت در بردارندة مضامینی تازه Ùˆ نمادهای اصیل است Ùˆ شعرا زشت ترین Ùˆ زیباترین Øیوانات را وص٠می کنند. کبوتر (Øَمام )ØŒ بلبل ØŒ Ùˆ طاووس نه تنها در زبان عربی ØŒ بلکه در ادبیات Ùارسی Ùˆ ترکی نیز همچون نماد به کار Ù…ÛŒ روند. شعرای سرزمینهای غربی اسلامی بسیار به Øیوانات دست آموز Ù…ÛŒ پرداختند Ùˆ به شتر، Ú©Ù‡ به ندرت او را Ù…ÛŒ شناختند، توجهی نداشتند ( رجوع کنید بهپرس ØŒ ص ٢٣٥Ù€٢٤٧).
در Øوزة نثر، وضع کاملاً متÙاوت است . هیچ داستانی در بارة جانوران از عربستان پیش از اسلام ــ Ú©Ù‡ در مجموع ØŒ Ùاقد یک Ùرهنگ عامیانة مترقی بودند ( رجوع کنید به Øکایت * ) ــ به دست نیامده است Ùˆ Øکایتهای منسوب به لقمان * ØŒ عمدتاً به دوران پس از اسلام تعلق دارند. ترجمة کلیله Ùˆ دمنه * Ú©Ù‡ همواره شاهکار باقی مانده Ùˆ گاه از آن تقلید شده اما هرگز برتری خود را از دست نداده است . از میان این آثار، نخست باید از اثر اَبانÙبن عبدالØمید لاØÙ‚ÛŒ * Ú©Ù‡ Øکایات کلیله Ùˆ دمنه را به نظم در آورده Ùˆ سپس از اثر ابن هَبّاریَّه * با عنوان نَتائج الÙÙطنه ÙÛŒ نَظم کلیله Ùˆ دمنه نام برد Ùˆ پس از آن به ترتیب این آثار را Ù…ÛŒ توان برشمرد: تقلیدهای سهل بن هارون * در کتاب ثَعْلا Ùˆ عَÙْرا Ùˆ کتاب النَمر Ùˆ الثَعْلَب (نسخه ای خطی از آن در تونس موجود است Ø› رجوع کنید بهمهیری ØŒ ص ١٩Ù€٤٠)ØŒ تقلیدهای ابن ظÙر * در کتاب سÙلوان المÙطاع ÙÛŒ عÙدوان الاَتْباع ØŒ Ùˆ نیز کتاب الصادÙØ Ùˆ الباغÙÙ… نوشتة ابن الهَبّاریّه ØŒ Ùˆ ÙاکÙهَة٠الخÙÙ„Ùاء نوشتة ابن عربشاه * . ظاهراً هیچ یک از این آثار به موÙقیت کلیله ودمنه دست نیاÙتند.
همچنین در هزارویک شب نام تعدادی از Øیوانات آمده Ùˆ موضوع مسخ Ùˆ استØالة Øیوانات نیز در این اثر به طور گسترده Ù…Ø·Ø±Ø Ø´Ø¯Ù‡ است ( رجوع کنید به الیسی٠، ص ٩٣ØŒ ١٤٢Ù€١٤٤ØŒ ١٩٣ Ùˆ جاهای دیگر؛ گرهارت ØŒ ص ٣٠٥ به بعد).
غیر از جنّیان Ùˆ غولها ØŒ نام تعدادی Øیوان اÙسانه ای ØŒ عمدتاً پرندگان ØŒ نیز در این آثار وجود دارد ( رجوع کنید بهد. اسلام ØŒ چاپ دوم ØŒ ذیل murgh" ¦kh", "S -Rukh Al ", " ٠¦a ¤Ank Ù€ " ).
در ادبیات عامیانة برخی مناطق جهان اسلام ØŒ تعداد داستانهای Øیوانات بیش از دیگر داستانهاست . این داستانها به ویژه در شمال اÙریقا بخش مهمی از ادبیات بومی بربرها را تشکیل Ù…ÛŒ دهد Ùˆ شباهتهای بسیاری میان آنها Ùˆ داستانهای مشابه غربی وجود دارد. در اینجا شغال ( رجوع کنید به همان ØŒ ذیل
" ¦wa ¦"Ibn A ) جانوری نیمه گرگ Ùˆ نیمه روباه است Ú©Ù‡ شخصیت اصلی است ( رجوع کنید به باسه ØŒ ص ٢٤٠ به بعد). در گویش عربی شمال اÙریقا، ادبیات بربر بر عناصر شرقی ØŒ Ú©Ù‡ اساساً از کلیله Ùˆ دمنه گرÙته شده ØŒ تأثیر Ù…Øسوسی Ù…ÛŒ گذارد. غیر از شغال ØŒ معمول ترین شخصیتها Øیوانات معرو٠اند: خر، گاو، قوچ ØŒ بز نر، مرغ ØŒ سگ ØŒ گربه Ùˆ نیز روباه ØŒ آهو، Ú©Ùتار Ùˆ شیر. در اغلب کتابهای راهنما Ùˆ مجموعه هایی Ú©Ù‡ به عربی٠گویشی نوشته شده ØŒ برخی از این داستانها بازآÙرینی گردیده است .
منابع : علاوه بر قرآن Ø› ( ابن سیده ØŒ المÙخصَّص ØŒ بیروت ١٤١٧/١٩٩٦ ) Ø›
Ùؤاد اÙرام بستانی ØŒ المجانی الØدیثة ØŒ ج ١ØŒ بیروت ١٩٤٥Ø› شارل پلاّ ØŒ «مØمدبن یسیرالریاشی Ùˆ اشعاره »، المشرق ØŒ سال ٤٩ (١٩٥٥)Ø› عمروبن بØر جاØظ ØŒ کتاب الØیوان ØŒ چاپ عبدالسلام Ù…Øمد هارون ØŒ مصر ?( ١٣٨٥Ù€١٣٨٩/ ١٩٦٥Ù€١٩٦٩ ) ØŒ چاپ اÙست بیروت ١٣٨٨/١٩٦٩Ø› ( خلیل بن اØمد، کتاب العین ØŒ چاپ مهدی مخزومی Ùˆ ابراهیم سامرائی ØŒ قم ١٤٠٥ ) Ø› عبدالقادر مهیری ØŒ «کتاب النمر Ùˆ الثعلب لسهل بن هارون »، Øولیات الجامعة التونسیة ØŒ Ø´ ١ (١٩٦٤)Ø›
H. Basset, Essai sur la littØ¥rature des BerbØ©res , Algiers ١٩٢٠; G. H. Bousquet, "Ù€tudes islamologiques d , Ignaz Goldziher : traduction analytique (III)", Arabica , VII (١٩٦٠); J. Chelhod, Le sacrifice chez les Arabes , Paris ١٩٥٥; Reinhart Pieter Anne Dozy, SupplØ¥ment aux dictionnaires arabes , Leiden ١٨٨١, repr. Beirut ١٩٨١; N. ElissØ¥eff, ThØ©mes et motifs des Mille et une nuits , Beirut ١٩٤٩; EI ٢ , s.v v. " Ù€ Ank ¤a ¦ ïƒ" (by Ch. Pellat), "Fanak", "Ibn A ¦wa ¦" (by F. VirØ¥), " Al -Rukh kh" (by U. Marzolph), "Sih ¤r" (by T. Fahd), "S ¦murgh" (by F. C. de Blois); K. A. Fariq, " An Ù€ Abba ¦sid secretary-poet who was interested in animals", IC , XXIV (١٩٥٠); M. I. Gerhardt, The art of story-telling , Leiden ١٩٦٣; I. Goldziher, "L , oiseau reprØ¥sentant l , a me dans les croyances populaires des musulmans", Globus , lxxx (١٩٠٣); J. Henninger, in L , antica societب beduina , ed. F. Gabrieli, Rome ١٩٥٩; Fr. Hommel, Die Namen der Saدgethiere bei den sدdsemitischen VØ®lkern , Leipzig ١٨٧٩; V. Monteil, Faune du Sahara occidental , Paris ١٩٥١; Ch. Pellat, "Sur quelques noms d , animaux en arabe classique", in Bulletin du groupe linguistique d , Ø¥tudes chamito-sØ¥mitiques , ٢٥ May ١٩٦٠; H. PØ¥rØ©s, PoØ¥sie andalouse; W. R. Smith, Kinship and marriage in early Arabia , London ١٩٠٣; D. Sourdel, Le vizirat abbasside ; E. Westermarck, Pagan survivals in Mohammedan civilization , London ١٩٣٣.
/ ش . پلاّ ( د. اسلام )/
Ùˆ) در ادبیات Ùˆ Ùرهنگ ترکی زبانها. در زبانهای گوناگون ترکی ØŒ صورتهای ترکی شدة کلمة عربی Øَیَوان ( Øَیْوان ØŒ آیوان ØŒ آیبان Ùˆ غیره ) بیانگر گونه های Øیوانی غیر از انسان هستند. واژة قرقیزی جانیبار به همان معنا از جان (Ø±ÙˆØ ) Ùارسی Ùˆ بار ترکی (به معنای دارد) تشکیل شده است . جاناوار در ترکی ترکیه (گرÙته شده از جانوَر Ùارسی به معنای Ø°ÛŒØ±ÙˆØ ) معنای دقیق تری دارد؛ به معنای گرگ ØŒ گراز نر ÙˆØØ´ÛŒ ØŒ Øیوان درنده ØŒ جانور ÙˆØØ´ÛŒ ØŒ Ùˆ هیولاست . واژه های جانلی ØŒ جاندیق Ùˆ غیره Ú©Ù‡ از واژة Ùارسی جان مشتق شده اند Ùˆ تیریق ØŒ دیری ØŒ تینلیق Ùˆ غیره از ریشه های ترکی ØŒ برای همة موجودات جاندار، از جمله انسان ØŒ به کار Ù…ÛŒ روند.
بسیاری از قبایل ترک نام جانوران را بر خود Ù…ÛŒ گذاشتند. قبایل دیگر، مثلاً ٢٤ طایÙÙ‡ ای Ú©Ù‡ از تبار اوغوز قاغان بودند، هر کدام نشان یک پرنده داشتند. بسیاری از اسامی ترکی اشخاص از نام Øیوانات مشتق شده است . علاوه بر این ØŒ بسیاری از باورها Ùˆ رسومی Ú©Ù‡ امروزه با اصول اسلامی آمیخته ØŒ بقایای سنّت جانورپرستی است Ú©Ù‡ یکی از عناصر مهم مذاهب ترکها، پیش از گرویدن به اسلام ØŒ بود. در این میان ØŒ گرگ جایگاه خاصی دارد: طبق گزارش منبعی چینی متعلق به قرن اول / Ù‡Ùتم ØŒ تو Ù€ کئو Øاصل ازدواج گرگی ماده با انسان بوده است ( رجوع کنید به د. اسلام ØŒ چاپ دوم ØŒ ذیل "Ergenekon" Ø› ( نیز رجوع کنید به مقالة ترک /ترکها * ) ). آثاری از سنّت باستانی گرگ پرستی در Ùرهنگ عامیانة مردم آناطولی ØŒ مؤید این مطلب است ( رجوع کنید به علی رضا، ج ١ØŒ ص ٢٠٠ Ùˆ بعد، ج ٢ØŒ ص ٣٢ Ùˆ بعد). خرس نیز شخصیت اصلی بسیاری از داستانهاست Ú©Ù‡ امروزه (دست Ú©Ù… در ترکیه ) به مثابة ماجراهای واقعی نقل Ù…ÛŒ شوند؛ با وجود این ØŒ بقایای اسطوره های باستان به شمار Ù…ÛŒ روند Ú©Ù‡ به زØمت Ù…ÛŒ توان قدمت آنها را تشخیص داد ( رجوع کنید به بوراتاو ØŒ ١٩٥٥). داستانهای قهرمانان اÙسانه ای را، Ú©Ù‡ ماده شیری آنها را بزرگ کرده ØŒ Ù…ÛŒ توان در مقولة بقایای کیش Øیوانی قرار داد ( رجوع کنید به کتاب دده قورقوت ØŒ ص ١٩٣Ø› دواداری ØŒ ج ٧ØŒ ص ١٧٣ Ùˆ بعد).
در تعدادی از Øکایتهای Ø´Ùاهی مربوط به جانوران ØŒ Ú©Ù‡ از Øیث منشأ داستان در Ùهرست جهانی داستانهای جانوران یاÙت Ù…ÛŒ شوند، داستانهایی هست Ú©Ù‡ جزئی از ماجرای طوÙان Ù†ÙˆØ Ø§Ù†Ø¯ یا به هدهدسلیمان مرتبط Ù…ÛŒ شوند. منبع این داستانها باید Øکایتهای قرآن Ùˆ کتاب مقدّس (تÙسیرها Ùˆ ملØقات ) باشد. اما بسیاری از اÙسانه های مربوط به منشأ جانوران ØŒ یا داستانهای اصیل عامیانة ترک اند یا بازنویسی موضوعاتی اند مأخوذ از سنّتهای مربوط به سنن کشورهایی Ú©Ù‡ ترکها اشغال کردند. اسب ØŒ به سبب اهمیتش ØŒ در ادبیات داستانی جای نخست را اشغال کرده است ØŒ چنانکه در اÙسانه های بسیاری به Ø´Ø±Ø Ù…Ù†Ø´Ø£ ماوراء طبیعی اسب پرداخته شده است ØŒ مثلاً Ù…ÛŒ گویند نژادی از اسبها از نسل اسب نری هستند Ú©Ù‡ در اعماق آبها Ù…ÛŒ زیسته (اسبی سرکش Ùˆ بال دار) یا نژادی از اسبها Ú©Ù‡ نیای آنها را قهرمانی اÙسانه ای رام کرده بود Ùˆ آن نیا «اسب آتش » نامیده Ù…ÛŒ شد (در مورد این نژاد رجوع کنید بهدواداری ØŒ ج ٧ØŒ ص ١٨٠ Ùˆ بعد). در رزمنامه ها Ùˆ دیگر داستانهای Øماسی ØŒ
اسب همراه Ùداکار قهرمان داستان است . در این داستانها اسب از قدرت تکلم برخوردار است Ùˆ Ù…ÛŒ تواند برای اندرز دادن به اربابش Ùˆ برØذر داشتن ÙˆÛŒ از خطر با او سخن بگوید. در برخی موارد به نظر Ù…ÛŒ رسد Ú©Ù‡ ستایش اسب ØŒ ÙˆÛŒ را در هاله ای از تقدس قرار داده است . مقبرة اسب سلطان عثمان دوم ( ØÚ© : ١٠٢٧Ù€١٠٣١ ) در اÙسکÙدار به زیارتگاه تبدیل شد. این اسب به آت Ù€ اولیاسی («قدیس اسبها») مشهور بود Ùˆ اسبهای مریض را ( برای گرÙتن Ø´Ùا ) به این زیارتگاه Ù…ÛŒ آوردند ( رجوع کنید به> دایرة المعار٠استانبول < ØŒ ذیل " , At Evliyas "At Mezar ).
از دیدگاهی Ú©Ù„ÛŒ تر، در خراÙات عامیانه به برخی Øیوانات نیروهای جادویی نسبت Ù…ÛŒ دهند زیرا تصور Ù…ÛŒ کنند آنها قادرند به Ø§Ø±ÙˆØ§Ø Ø´ÛŒØ·Ø§Ù†ÛŒ تجسّد بخشند ( رجوع کنید به د.اسلام ØŒ چاپ دوم ØŒ ذیل "Djinn" ). استØالة انسانها به Øیوانات Ùˆ ندرتاً تبدیل Øیوانات به انسان ØŒ صر٠نظر از اینکه جزئی از مجموعه داستانهای تخیلی است ØŒ به Øوزة معجزات اولیای صاØب کرامت تعلق دارد.
برخی گونه های Øیوانات ØŒ اولیای Øامی خود را دارند Ú©Ù‡ معمولاً به Ø´Ú©Ù„ Øیوانات٠تØت٠Øمایتشان در Ù…ÛŒ آیند. عمدة خراÙات ØŒ اÙسانه ها Ùˆ آیینهای مرتبط با این موجودات٠ماوراءطبیعی را Ù…ÛŒ توان به آیینهای شکار Ùˆ باورهای مربوط به آنها مرتبط دانست . در اصل ØŒ روØÙ Ù…ØاÙظ عیناً شبیه خود٠Øیوان بود. این امر، وجه تسمیة Øیوانات را (مثلاً در میان قرقیزها) به نام پیر Øامی آنها ØªÙˆØ¶ÛŒØ Ù…ÛŒ دهد، مانند٠اویسول آتا (اÙویس قَرَنی ) قدیس Øامی شتران ØŒ قنبر آتا قدیس Øامی اسبها Ùˆ غیره . در ترکیه ØŒ گوزن نر را هنوز مقدّس Ù…ÛŒ شمارند Ùˆ این اعتقاد وجود دارد Ú©Ù‡ پیر٠Øامی٠گوزنهای نر (Ú©Ù‡ گاه یک زن است ) به کسانی Ú©Ù‡ گوزنها را تعقیب کنند، Øمله Ù…ÛŒ کند ( رجوع کنید بهدمیرچی اوغلو، ص ١١٥ Ùˆ بعد، ١٢٠ Ùˆ بعد). همچنین اÙسانه هایی وجود دارد Ú©Ù‡ در آنها اولیا به گوزنهای نر بدل شده یا بر آنها سوار بوده اند (قس اÙسانة «اَبدال موسی » در ارگون ØŒ ج ١ØŒ ص ١٦٦Ù€١٦٩ØŒ Ùˆ اÙسانة «گÙییکْلی بابا» در گولپینارلی ØŒ ص ١٠Ù€١٣).
اولیا همچنین مالک قدرت Øیوانات زیبا (از جمله Øیوانات ÙˆØØ´ÛŒ ) Ùˆ جانوران اÙسانه ای نظیر اژدها هستند. انبوهی داستان Ùˆ اÙسانه وجود دارد Ú©Ù‡ نمونه های آموزنده ای از رÙتار دوستانة اولیا را با Øیوانات اهلی Ùˆ ÙˆØØ´ÛŒ Øکایت Ù…ÛŒ کند. گاو نر Ú©Ù‡ از آن برای شخم زدن زمین استÙاده Ù…ÛŒ شود، به ویژه در روستاهای بَکتاشیهای عَلَوی ØŒ از Øرمت خاصی برخوردار است . چندین بخش از زندگینامة اÙسانه ای Øاجی بکتاش را داستانهایی ملهم از این Øرمت تشکیل Ù…ÛŒ دهد (صوÙÙ„ÛŒ درویش ØŒ ص ٥٣ به بعد، ٨٣ØŒ ترجمة گراس ØŒ ص ٩٠ØŒ ٩٣Ø› Øاجم سلطان ØŒ ص ٢٨ØŒ ٣٢). این اعتقاد وجود دارد Ú©Ù‡ چوپانان نوعی قدرت ماوراءطبیعی دارند Ú©Ù‡ عموماً دلیل قداست آنها تلقی Ù…ÛŒ شود. بسیاری از داستانهای عامیانه بر وجود درک Ùˆ تÙاهم عمیق میان آنها Ùˆ Øیواناتشان تأکید Ù…ÛŒ کنند Ùˆ بخشی از قدرت جادویی چوپانان را آشکارا ناشی از این Øیوانات Ù…ÛŒ دانند.
هنر ترکی ØŒ Øتی در دورة اسلامی ØŒ از Ù„Øاظ مضامین٠مرتبط با Øیوانات نسبتاً غنی بوده است . شماری از تصاویر کلیشه ای روی پارچه ها، گلدوزیها Ùˆ باÙته ها، نقش ونگار Øیوانات اند.
تنها عنصر تزئینی روی نوعی سجاده ــ که از قدیم ترین انواع
این Ø´ÛŒ Ø¡ آیینی است ــ شبیه سازی نقش ونگار پوست Øیوانات (گوسÙند، گوزن ØŒ بز، خرس ) است . ظاهراً این نوع تزئین
نمایانگر مرØله ای انتقالی میان استÙاده از پوست واقعی Øیوان ( به عنوان سجاده ) Ùˆ مرØلة استÙاده از سجاده های منقش به تصاویری از این دنیا بوده است ( رجوع کنید به دورول ØŒ ص ٦٥Ù€٦٦ØŒ تصویر ٤٠ Ùˆ ٤١).
در تصویرگری آثار پرطرÙدار ولی گمنام Ùˆ در آثار هنرمندان مشهور (طرØها، نقاشیها Ùˆ نگاره ها)ØŒ Øیوانات غالباً به همان اندازه Ú©Ù‡ با مضامین تصنعی Ùˆ Øتی انتزاعی ترسیم شده اند، با تصاویر کاملاً واقع گرایانه در متن زندگی روزمره نیز نشسته اند، مانند صØنه های شکار، پرورش دام ØŒ رام کردن Øیوانات Ùˆ غیره ( رجوع کنید به ایوب اوغلو Ùˆ ایپشیر اوغلو ØŒ > در بارة آلبوم ÙØ§ØªØ < Ø› آکسل ØŒ ١٩٦٠).
منابع : ابوبکربن عبداللّه دواداری ØŒ کنزالدرر ØŒ نسخة خطی کتابخانة طوپقاپی سرای استانبول ØŒ مجموعة اØمد ثالث ØŒ Ø´ ٢٩٣٢Ø›
Malik Aksel, Anadolu halk resimleri , Istanbul ١٩٦٠; Ali R za, "Anadolu , da Bozkurt", in Halk bilgisi haberleri ) = HBH ), vol.١-٢, ١٩٣٠; Oktay Aslanapa, Turkish arts , Istanbul [n.d.(; Ahat O. Bikkul, "Topkap Saray nda has ah r", Gدzel sanatlar , v (١٩٤٩), ١١٨-١٣١; P. N. Boratav, "Les histoires d , ours en Anatolie", Folklore fellows , communication , no. ١٥٢ (١٩٥٥); Y. Z. Demirciog §lu, Yدrدkler ve kØ®ylدlerde hika yeler, masallar , Istanbul ١٩٣٤; Yusuf Durul, "Tدrkmen, Yدrدk, Af ïƒar hal ve kilim motifleri دzerinde bir ara ïƒt rma", Tدrk etnografya dergisi , II (١٩٥٧); EI ٢ , s.v v. "Ergenekon" (by P. N. Boratov), "Djinn"; S. N. Ergun, Tدrk ïƒairleri , Istanbul )n.d.(; S. Eyubog §lu and M.S.I p ïƒirog §lu, Sur l , Album du ConquØ¥rant , Istanbul )n.d.]; Abdدlba ki GØ®lp narl , Yunus Emre ve
tasavvuf , Istanbul ١٩٦١; H ¤a ¦djim Sult ¤a ¦n, Vila ¦yetn ¦ame , ed. R.Tschudi and G.Jacob, Berlin١٩١٤; I stanbul Ansiklopedisi , Istanbul ١٩٥٨- ; Kita ¦b-i Dede K ¤ork ¤ut , ed. and tr. E. Rossi, Vatican ١٩٥٢; H. Z. Ko ïƒay, "Hayvanc l k", Tدrk etnografya dergisi , III (١٩٥٨); J.P. Roux, "La faune et la flore dans les sociØ¥tØ¥s altaÙques", doctoral thesis (in the press); Ù€ Ali B . Mu ¦sa ¦Sدfl Derv ïƒï‚ªïƒ¢, Manak ï© b- ï© Hac ï© Bekta ïƒï‚ª-Vel ï© ï‚ª ) Vila yet-na me ), ed. Abdدlba ki GØ®lp narl , Istanbul ١٩٥٨, tr. E. Gross, Leipzig ١٩٢٧;
برای اÙسانه ها، باورها، Ùˆ رسوم مربوط به دنیای Øیوانات رجوع کنید بهP. N. Boratav, "Tدrk folklor ara ïƒt rmalar ", Oriens , x (١٩٥٧ ff),
Ùˆ کتاب شناسیهای تدوین شده از همو در پایان Ùصلهای
L , إpopإe et la "h ¤ika ¦ye", Le conte et la legende ,
در
Philologiae Turcicae fundementa , II , ٣٨-٤٤ and ٦٢-٦٧.
/ پرتو نایلی بوراتاو ( د. اسلام )/
٢) جانورشناسی در میان مسلمانان . این بخش شامل این قسمتهاست .
ال٠) اشارات قرآنی
ب ) در آثار دانشمندان
ال٠) اشارات قرآنی . غیر از مثلهایی Ú©Ù‡ ذکر شد ( رجوع کنید بهبخش ١ØŒ Ù‡ ) ØŒ در ادبیات عامیانة عربستان باستان ØŒ به Ø´Ú©Ù„ÛŒ Ú©Ù‡ به ما رسیده ØŒ به ندرت اثری از داستانهای جانوران Ù…ÛŒ توان یاÙت ( رجوع کنید بهادامة مقاله ). Øداکثر اÙسانه هایی در بارة Ø¢Ùرینش یا تغییر ماهیت Ùˆ استØالة برخی Øیوانات Ù…ÛŒ یابیم ØŒ از جمله اینکه موش (Ùَأرَه ) همسر یک آسیابان یا زنی یهودی بوده Ú©Ù‡ به موش بدل شده است Ùˆ برخی سوسمارها نیز سابقاً مأمور وصول مالیات بوده اند (جاØظ ØŒ ١٩٥٥ØŒ ص ١٠٤Ù€ ١٠٥ØŒ Ø´ ٢٠٦). موضوع استØالة Øیوانات (مسخ * ) Øتی در دین اسلام نیز اهمیت خاصی دارد Ùˆ این در Øالی است Ú©Ù‡ قرآن ظاهراً مسئله را ØÙ„ کرده است ØŒ زیرا مکرراً اعلام Ù…ÛŒ دارد Ú©Ù‡ خداوند جانوران را Ø¢Ùرید (بقره : ١٦٤Ø› لقمان : ١٠Ø› شوری ': ٢٩Ø› زÙخرÙÙ : ١٢Ø› جاثیه : ٣) Ú©Ù‡ ( در آغاز ) از آب خلق شدند (نور: ٤٥) Ùˆ از هر چیز یک جÙت Ø¢Ùرید (ذاریات : ٤٩). نقطة مقابل واژة «دابَّه » (جمع آن : دوابّ) ــ Ú©Ù‡ در اینجا به جای Øَیَوان به کار رÙته Ùˆ مشخصاً بر Øیوانات بارکش Ùˆ Øیوانات اهلی دلالت دارد ــ در آیه هایی Ú©Ù‡ به منظور تأکید بر عنایت Ùˆ انعام الاهی نازل شده ØŒ Ø§ØµØ·Ù„Ø§Ø Â«Ø§Ù†Ø¹Ø§Ù… » است به Ù…Ùهوم چهارپایان اهلی Ú©Ù‡ خداوند هشت جÙت از آنها را Ùرو Ùرستاد (زمر: ٦Ø› Ùرقان : ٤٨Ù€٤٩Ø› یس : ٧١Ø› ( انعام : ١٤٢Ù€١٤٤ ) ) ( Ùˆ آنها را برای انسان Ùˆ به منÙعت او Ø¢Ùرید (Ù†ØÙ„ : ٥ Ù€ ٨) ) .
اما برخی آیات ØŒ باورهای قدیم در بارة استØالة موقت یا دائمی برخی انسانها به Øیوانات را تأیید Ù…ÛŒ کنند، از جمله : «کسانی Ú©Ù‡ خداوند آنها را لعنت کرده Ùˆ بر آنها خشم گرÙته Ùˆ آنها را به میمون Ùˆ خوک تبدیل کرده است » (مائده :٦٠)ØŒ یا «ما خطاب به آنها (کسانی Ú©Ù‡ پیمان روز سبت را شکستند) Ú¯Ùتیم : بوزینگانی طرد شده باشید» (بقره : ٦٥Ø› نیز رجوع کنید به اعرا٠: ١٦٦). Ù…Ùسران قرآن دو مسئله را باید ØÙ„ Ù…ÛŒ کردند: نخست اینکه مشخص کنند آیه های مذکور به کدام رویدادها اشاره Ù…ÛŒ کنند Ùˆ دوم سرنوشت مقدَّر٠این موجودات مسخ شده را بررسی کنند. بدیهی است Ú©Ù‡ پاسخهای بسیاری برای مسئلة نخست یاÙت شده است . از جمله به عقیدة کسائی (ص ٢٧٤ Ùˆ بعد)ØŒ میمونها اÙرادی از بنی اسرائیل بودند Ú©Ù‡ در عهد داوود علیه السلام بر اثر شکار Ùˆ پختن ماهی در روز شنبه به میمون بدل شدند Ùˆ خوکها (همان ØŒ ص ٣٠٧) معاصران Ù…Ø³ÛŒØ Ø§Ù†Ø¯ Ú©Ù‡ به او اعتقاد نداشتند. کسائی ØŒ پیرو دیگر مؤلÙان ØŒ معتقد است Øیواناتی Ú©Ù‡ از این استØاله ها پدید آمدند زاد Ùˆ ولد کردند Ùˆ تکثیر شدند اما برخی دیگر، برعکس بر این باورند Ú©Ù‡ آنها بدون عقبه Ùˆ اولاد از بین رÙتند. بدین معنا Ú©Ù‡ خداوند انواع مورد بØØ« را به طور مستقل خلق کرده بود ( رجوع کنید به جاØظ ØŒ ١٣٨٨ØŒ ج ٤ØŒ ص ٦٨Ø› ( نیز رجوع کنید بهبوزینه * ) ). اعتقاد به Ø¢Ùرینش انواع از طریق مسخ یا تبدیل برخی Øیوانات به انواع دیگر هنوز وجود دارد (مثلاً ماسه ØŒ ج ١ØŒ
ص ١٨٥ به بعد). موضوع مسخ با اعتقاد به تناسخ Ø±ÙˆØ Ù¾ÛŒÙˆÙ†Ø¯ نزدیکی دارد یا دست Ú©Ù… برخی Ùرقه ها Ùˆ متکلمانی Ú©Ù‡ Øلول Ø±ÙˆØ Ø¨Ù‡ پیکر Øیوانات را تأیید Ù…ÛŒ کنند، وجود چنین رابطه ای را باور دارند ( رجوع کنید به Øلول Ùˆ اتØاد * Ø› تناسخ * ). در عین Øال باید Ú¯Ùت Ú©Ù‡ دابّة الارض * در معادشناسی اسلام با روز قیامت مرتبط است Ùˆ Ù…Ùسران از این آیة قرآن : «هیچ جنبده ای در زمین نیست Ùˆ نه پرنده ای Ú©Ù‡ به دو بالش بپرد مگر آنکه امتهایی همانند
شما هستند... سپس به سوی پروردگارشان بر انگیخته Ù…ÛŒ شوند» (انعام : ٣٨)ØŒ این گونه برداشت Ù…ÛŒ کنند Ú©Ù‡ Øیوانات نیز Øشر Ùˆ قیامت را تجربه Ù…ÛŒ کنند ( رجوع کنید به قیامت * ). علاوه بر این ØŒ قرآن
Ú©Ù‡ از چندین گونه جانور نام Ù…ÛŒ برد، Øاوی پنج سوره با نام جانوران است : بقره (گاو)ØŒ Ù†ØÙ„ (زنبور)ØŒ نمل (مورچه )ØŒ عنکبوت Ùˆ Ùیل Ùˆ بدین طریق ØŒ Ú©ÙˆÚ†Ú© ترین Ùˆ بزرگ ترین جانوران را شامل Ù…ÛŒ شود.
منابع : علاوه بر قرآن Ø› ( عمربن بØر جاØظ ØŒ التربیع Ùˆ التدویر ØŒ چاپ شارل پلا، دمشق ١٩٥٥ ) Ø› همو، کتاب الØیوان ØŒ چاپ عبدالسلام Ù…Øمد هارون ØŒ مصر ?( ١٣٨٥Ù€١٣٨٩/ ١٩٦٥Ù€١٩٦٩ ) ØŒ چاپ اÙست بیروت ١٣٨٨/١٩٦٩Ø› Ù…Øمدبن عبداللّه کسائی ØŒ قصص الانبیاء Ø›
H. MassØ¥, Croyances et coutumes persanes , Paris ١٩٣٨.
/ ش . پلاّ ( د. اسلام ) /
ب ) در آثار دانشمندان . در سطØÛŒ علمی ممکن است این اندیشه به ذهن خطور کند Ú©Ù‡ آن دسته از آثار ارسطو، بنیانگذار جانورشناسی عقلانی ØŒ Ú©Ù‡ به Øیوانات اختصاص داشته ØŒ به آن گروه از Ù…Øققان مسلمان Ú©Ù‡ مایل بودند از علوم یونانی بهره گیرند، امکان داد تا به پیشرÙت عظیمی در اطلاع از قلمرو Øیوانات دست یابند Ùˆ جانورشناسی را همگام با علومی همچون جغراÙیا، ریاضیات یا پزشکی توسعه دهند. با اینکه ÛŒØیی بن بطریق کتاب > تاریخ جانوران < ارسطو را ( با عنوان الØیوان ( طباع الØیوان ) ) ترجمه کرد (سدة دوم Ù€ سوم / هشتم Ù€ نهم )ØŒ جانورشناسی هرگز رشته ای پرطرÙدار نبود؛ Ùˆ این نکته شایان توجه است Ú©Ù‡ جای پیوسته Ù…Øدودتری را در طبقه بندیهای نظری گوناگون علوم اشغال Ù…ÛŒ کرد. جانورشناسی در طبقه بندی ارسطو بخشی از طبیعیات است Ú©Ù‡ به روان شناسی مربوط Ù…ÛŒ شود Ùˆ در اØصاءالعلوم Ùارابی (ص ٩٩) آن را همچنان در میان علوم جسمانی Ùˆ طبیعی ( العلم الطبیعی ) Ù…ÛŒ یابیم ( رجوع کنید به گارده Ùˆ قنواتی ØŒ ص ١٠٦Ø› ترجمة عربی ØŒ ج ١ØŒ ص ١٩٢). جانورشناسی در رسائل اخوان الصÙا (ج ٢ØŒ ص ١٧٨Ù€ ٣٠٥) در هیئت علمی مستقل ظاهر Ù…ÛŒ شود Ùˆ در Ù…ÙØ§ØªÛŒØ Ø§Ù„Ø¹Ù„ÙˆÙ… خوارزمی در زمرة علوم «عجمی » طبقه بندی Ù…ÛŒ شود (گارده Ùˆ قنواتی ØŒ ص ١١١Ø› ترجمة عربی ØŒ ج ١ØŒ ص ١٩٩Ù€٢٠٠) اما در اØیاء علوم الدین غزالی (همان ØŒ ص ١١٧Ø› ترجمة عربی ØŒ ج ١ØŒ ص ٢٠٨) یا در مقدمة ابن خلدون دیگر وجود ندارد (همان ØŒ ص ١٢٣Ù€١٢٤Ø› ترجمة عربی ØŒ ج ١ØŒ ص ٢١٦Ù€٢١٧). همچنین ظاهراً قَلقَشَندی نیز به آن توجهی نداشته است زیرا به طور اخص هیچ اثر جانورشناسی در میان > «آثار کلاسیک نویسندگان مصری » < ذکر نشده است (ویت ØŒ ص ٥٠ Ù€٥٣).
ØªÙˆØ¶ÛŒØ Ø¹Ù„Øª این بی اعتنایی Ùزاینده به جانورشناسی در میان متÙکران Ùˆ نویسندگان مسلمان ØŒ به ویژه با در نظر گرÙتن توجهی Ú©Ù‡ در Ùقه به Øیوانات شده ØŒ بسیار دشوار است اما این وضع اØتمالاً تا Øد زیادی ناشی از Ùقدان پژوهش مدون Ùˆ آثار تخصصی واقعاً علمی است ØŒ هرچند وجود باغهای جانوران (ØَیْرالوَØØ´ ) ــ Ú©Ù‡ در آنها نادرترین Ùˆ درنده ترین گونه های Øیوانات را با صر٠هزینة گزا٠گردآوری کرده بودند ( رجوع کنید بهمتز ØŒ ص ٣٨٣ØŒ ترجمة انگلیسی ØŒ ص ٤٠٤Ù€ ٤٠٥ØŒ Ú©Ù‡ در آن ایجاد درگیری Ùˆ نزاع عمدی ( میان Øیوانات ) نیز ذکر شده است ) ــ Ù…ÛŒ بایست کنجکاوی Ù…Øققان را برمی انگیخت Ùˆ آنان را به مطالعات جامع ترغیب Ù…ÛŒ کرد. اما جانورشناسی میان مسلمانان در Ø³Ø·Ø Ø§Ø¯Ø¨ÛŒ یا شاید بتوان Ú¯Ùت در مرØلة مذهبی باقی ماند. Øتی جانورشناسی موجود در آثار مؤلÙانی را Ú©Ù‡ کوشیدند به Øقایقی Ú©Ù‡ پیش تر کش٠شده بود نظم دهند Ùˆ آنها را به صورت الÙبایی Ùهرست کنند، نمی توان توصیÙÛŒ نامید. باعث٠ساده اندیش این نقص به اØتمال بسیار، جاØظ ØŒ مؤل٠اثر عظیم کتاب الØیوان است Ú©Ù‡ آن گونه Ú©Ù‡ خود اظهار کرده هد٠از تألی٠آن نه مطالعة علمی گونه های Øیوانات ØŒ بلکه اثبات وجود خالق از طریق مشاهدة مخلوق (ج ٢ØŒ ص ١٠٩ به بعد، ج ٣ØŒ ص ٢٠٩ به بعد) Ùˆ تجلیل از Øکمت الاهی است Ú©Ù‡ هیچ چیز را بی Ùایده یا زیانمند خلق نکرده است ØŒ از جمله Ùایدة Øیوانات خطرناک یا موذی Ú©Ù‡ کشتن آنها مجاز است (ج ١ØŒ ص ٣٠٧Ù€ ٣٠٨)ØŒ در واقع امتØان انسانهاست (ج ٣ØŒ ص ٣٠٠). جاØظ کاملاً با ارسطو آشنا بوده Ùˆ گاه از او انتقاد (مثلاً ج ٦ØŒ ص ١٧) Ùˆ گاه Ù…Ùصلاً از او نقل قول کرده ( رجوع کنید به Øاجری ØŒ ١٩٥٣ Ùˆ سالهای بعد) اما بر این باور است Ú©Ù‡ هر Ú†Ù‡ در آثار جانورشناسی٠«ÙلاسÙÙ‡ » وجود دارد، برای اعراب چادرنشین (بدویها) عملاً شناخته شده بوده است (جاØظ ØŒ ج ٣ØŒ ص ٢٦٨) Ùˆ بنابراین ØŒ ÙˆÛŒ هیچ نیازی به توسل به اندیشه های یونانیان ندارد. از این روست Ú©Ù‡ هرچند صاØب المنطق را ستوده ØŒ به شیوه ای نسبتاً منÙÛŒ Ùˆ غیرقابل درک اصول طبقه بندی ارسطو را آگاهانه نادیده گرÙته است ( رجوع کنید به > در بارة اجزاء جانوران < ØŒ ج ١ØŒ ص ٦٦Ø› ( عنوان عربی : اجزاءالØیوان ) ) تا به یک تجربه گرایی بدوی ÙˆÙادار بماند.
جاØظ پس از تقسیم مخلوقات به سه دستة متّÙÙ‚ ØŒ مختل٠و متضاد، Ùˆ پس از ابراز تردیدهایی در مورد جایگاه ستارگان Ùˆ عناصر اربعه Ùˆ غیره ØŒ مواد غیرآلی (جماد) Ùˆ مواد آلی (نامی ) را مشخص کرده است . سپس بخش آلی را به دو «قلمرو»، Øیوان (Øَیَوان ) Ùˆ گیاه (نبات )ØŒ تقسیم نموده است . قلمرو Øیوانی را نیز بنا بر نوع Øرکت Øیوان به چهار شاخه تقسیم کرده است : Øیواناتی Ú©Ù‡ راه Ù…ÛŒ روند (ما یَمشی )ØŒ پرواز Ù…ÛŒ کنند (ما یَطیر)ØŒ شنا Ù…ÛŒ کنند (ما ÛŒÙŽØ³Ø¨ÙŽØ ) Ùˆ Ù…ÛŒ خزند (ما ÛŒÙŽÙ†Ø³Ø§Ø Ø› ج ١ØŒ ص ٢٦Ù€ ٢٧). این طبقه بندی Ú©Ù‡ صرÙاً بر مبنای مشاهدة ظاهری صورت گرÙته ØŒ همان تقسیم بندی تورات است (کتاب اول پادشاهان ØŒ ٤:٣٣: «سلیمان از بهائم ØŒ مرغان ØŒ Øشرات Ùˆ ماهیان نیز
سخن Ú¯Ùت ») Ùˆ با یکی از معیارهای طبقه بندی اÙلاطونی
مطابقت دارد. جاØظ پس از این طبقه بندی ØŒ با برخی اشکالات Ùˆ آشÙتگیها روبه رو Ù…ÛŒ شد، زیرا نه تنها پذیرÙت Ú©Ù‡ تقسیم بندی او عقلایی نیست (زیرا مجبور شده شترمرغ را از «دسته » پرندگان خارج سازد Ùˆ در عین Øال Ø®Ùاش را در آن دسته قرار دهد)ØŒ بلکه چون نتوانست در تعری٠صÙات اصلی گونه ها Ùˆ جنسها از جزء به Ú©Ù„ برسد، Ù…ÛŒ بایست از تلاش برای تقسیم بندیهای کاملاً دقیق دست Ù…ÛŒ کشید. او سرانجام معیارهای کاربردی Ùˆ عادات زندگی را به هم آمیخت تا گونه ها را معیّن سازد Ùˆ هرچند تصور مبهمی از «رسته ها» Ùˆ «خانواده ها» Ùˆ «جنسها»، در طبقه بندی روشمند امروزی ØŒ داشت ØŒ به طور Ú©Ù„ÛŒ به گونه هایی Ú©Ù‡ به چهار دستة مذکور تقسیم کرده بود، ÙˆÙادار ماند:
ال٠) Øیواناتی Ú©Ù‡ راه Ù…ÛŒ روند: انسانها (ناس )ØŒ بهائم (چهارپایان غیر گوشتخوار، Ú†Ù‡ اهلی Ú†Ù‡ ÙˆØØ´ÛŒ )ØŒ سÙباع (Øیوانات درنده ØŒ یعنی گوشتخوار، اهلی یا ÙˆØØ´ÛŒ )ØŒ Øشرات بدون بال .
ب ) Øیواناتی Ú©Ù‡ پرواز Ù…ÛŒ کنند. اینها سه «رسته »اند: ١) پرندگان گوشتخوار (سباع ) Ú©Ù‡ خود تقسیم Ù…ÛŒ شوند به باشکوه (اØرار، یعنی پرندگان شکاری بزرگ ØŒ نظیر عقاب ØŒ کرکس Ùˆ غیره )ØŒ معمولی (بÙغاث Ú©Ù‡ امکانات دÙاعی کمتری دارند) Ùˆ پرندگان Ú©ÙˆÚ†Ú©ÛŒ Ú©Ù‡ از Øشرات تغذیه Ù…ÛŒ کنند؛ ٢) پرندگانی Ú©Ù‡ بهیمه اند، یعنی به طورکلی دانه خوارند Ùˆ برای ØÙاظت خود Ù…ÛŒ گریزند؛ ٣) هَمَج ØŒ Øشرات بالدار.
ÙˆÛŒ در اثنای کار به گونه های مختل٠خزندگان برخورد کرده ØŒ اما آنها را در هیچیک از طبقات جانوران قرار نداده است . به همین ترتیب ØŒ ماهیان را ــ Ú©Ù‡ پستاندارانی نظیر وال (نهنگ ) را نیز آگاهانه از جملة آنها شمرده ــ طبقه بندی نکرده Ùˆ در هر مورد Ú¯Ùته Ú©Ù‡ شواهد معتبر کاÙÛŒ در اشعار قدیم نیاÙته Ùˆ گزارش دریانوردان را قابل اعتماد ندانسته است (ج ٦ØŒ ص ١٦).
ویژگی کتاب الØیوان ØŒ Ú©Ù‡ اثری ادبی Ùˆ نه اثری در بارة علوم طبیعی است ØŒ به هم ریختگی Ùˆ آشÙتگی عظیم آن است . منابع این کتاب بسیار متنوع اند اما مهم ترین آنها را اطلاعات ادبی تشکیل Ù…ÛŒ دهد Ú©Ù‡ Ù…Øققان سده های دوم Ùˆ سوم / هشتم Ùˆ نهم آنها را گردآورده اند Ùˆ با روایات Ø´Ùاهی Ùˆ اطلاعات به دست آمده از Ú¯Ùتگوها Ùˆ مشاهدات روزمره Ùˆ نیز آزمایشهای Ú©ÙˆÚ†Ú©ÛŒ Ú©Ù‡ خود مؤل٠یا دوستان معتزلی او انجام داده اند، غنی کرده اند. از جمله آزمایشها، بررسی تأثیر مشروبات الکلی بر Øیوانات (ج ٢ØŒ ص ٢٢٨Ù€٢٢٩) یا تØقیقات او در مورد پدید آمدن موجوداتی چون مگسها از مواد طبیعت است (ج ٣ØŒ ص ٣٤٨)Ø› ÙˆÛŒ از مداÙعان سرسخت آن بود (مثلاً ج ٣ØŒ ص ٣٧٢ØŒ ج ٥ØŒ ص ٣٧١) Ùˆ در مقابل ادعای کسانی قرار داشت Ú©Ù‡ منکر آن Ùˆ بر این اعتقاد بودند Ú©Ù‡ Øیوان تنها از Øیوانی دیگر به وجود Ù…ÛŒ آید (ج ٥ØŒ ص ٣٤٩). جاØظ علاقة خاصی به Øیوانات دو رگه داشت Ùˆ رساله ای را به قاطر اختصاص داده Ú©Ù‡ در Ù¾ÛŒ کتاب الØیوان نوشته شده است . او به پیروی از روش ارسطو ــ Ú©Ù‡ جانورشناسی را با مطالعة Ø±ÙˆØ Ù…Ø±ØªØ¨Ø· کرده ــ در اثرش یادداشتهایی در بارة روان شناسی Øیوانات آورده (مثلاً ج ٦ØŒ ص ٦٩Ù€٧٠ در بارة Ú©Ùبر) Ùˆ با قائل شدن اهمیت ویژه برای تأثیر Ù…Øیط ØŒ به Ø´Ø±Ø Ø¹Ù‚Ø§ÛŒØ¯ÛŒ پرداخته است Ú©Ù‡ خالی از اهمیت نیست . در مجموع تقریباً ٣٥٠ Øیوان را به شیوه ای کمابیش عمیق ØŒ اما همواره بی نظم Ùˆ غیرروشمند، بررسی کرده است . برای Ù¾ÛŒ بردن به موضوع موردنظر در این انبوه اطلاعات ØŒ باید از نمایة Ùوق العاده ای Ú©Ù‡ در ویراست عبدالسلام هارون عرضه شده ØŒ استÙاده کرد. بدین ترتیب ØŒ سنجش میزان دانش جانورشناسی عربهای قدیم امکان پذیر Ù…ÛŒ شود Ùˆ Ù…ÛŒ توان از عقاید آنها در بارة برخی گونه های Øیوانی تصوری به دست آورد. جاØظ ØŒ به عنوان یک معتزلی٠معتقد، همه چیز را با معیار Ø®Ùرَد Ù…ØÚ© زده Ùˆ ضمناً کوشیده است بطلان برخی اÙسانه ها را نشان دهد (مثلاً، ج ٢ØŒ ص ١٤) Ùˆ اندیشه های شخصی خود را با روایاتی Ú©Ù‡ نقل کرده درهم آمیزد. اگر سبک نگارش او این گونه آشÙته Ùˆ بی نظم نبود، Ù…ÛŒ شد جاØظ را در جایگاه اÙتخارآمیزی میان ارسطو Ùˆ بوÙون ( طبیعیدان Ùرانسوی ØŒ ١٧٠٧Ù€ ١٧٨٨ ) قرار داد.
هر چند عسکری به بیان جاØظ ØŒ تا Øدی ØŒ نظم Ùˆ قاعده بخشیده Ùˆ مطالب را به Ø´Ú©Ù„ÛŒ مرتب تر در کتاب الصناعتین آورده است ØŒ اما کتاب الØیوان Ùˆ جانورشناسی به طورکلی برای نویسندگان پس از ÙˆÛŒ چندان منبع الهام نشد. در زمان Ø´Ú©ÙˆÙایی ادب ØŒ ابن Ù‚Ùتیبه در کتاب عیون الاخبار (ج ١ØŒ جزء ٢ØŒ ص ١٥٣Ù€ ١٦٣) Ùˆ Ú©Ù…ÛŒ بعد ابوØیّان توØیدی در کتاب الامتاع (ج ١ØŒ ص ١٥٩Ù€ ١٩٥) بخشهایی را به Øیوانات اختصاص دادند اما آنها را طبقه بندی علمی نکردند. دایرة المعارÙهای معرو٠، از جمله المÙسْتَطْر٠اÙبْشیهی (ج ٢ØŒ ص ٢١١Ù€٢٧٤)ØŒ نیز به روشی مشابه عمل کردند. از سوی دیگر، اÙخوان الصÙا در انتهای بخش دوم رسائل ( رجوع کنید به ج ٢ØŒ ص ٢٤Ù€٣٩٥) خود، سلسله مراتب مخلوقات را به ÙˆØ¶ÙˆØ Ø°Ú©Ø± کرده اند Ú©Ù‡ به ترتیب صعودی عبارت اند از: مواد معدنی ØŒ نباتات ØŒ Øیوانات ØŒ انسان ØŒ موجودات آسمانی ØŒ در هریک از این طبقات ØŒ بالاترین مرتبه به پایین ترین مرتبة طبقة بعد نزدیک است Ø› از این رو نخل Ú©Ù‡ به بالاترین مرتبة نباتات تعلق دارد، در Ùاصلة بسیار Ú©Ù…ÛŒ از Øلزون Ú©Ù‡ تنها دارای Øس لامسه است ØŒ قرار دارد زیرا Øکمت الاهی به یک Øیوان اندامهایی را
Ú©Ù‡ بدانها نیاز ندارد، عطا نمی کند. بالاترین مکان در میان Øیوانات از آن٠میمون است Ú©Ù‡ به انسان ÙˆØØ´ÛŒ Ú©Ù‡ در پایین ترین مرتبة زیرگروه بعدی قرار گرÙته ØŒ نزدیک است . انسان طبقة مجزایی را تشکیل Ù…ÛŒ دهد زیرا به تنهایی مالک همة امتیازاتی است Ú©Ù‡ به طور جداگانه به Øیوانات عطا شده است .
سرانجام در قرن Ù‡Ùتم ØŒ قزوینی (متوÙÛŒ ٦٨٢) به استÙادة روشمند از اندیشه های پیشینیان مبادرت کرد Ùˆ رساله ای در باب جانورشناسی در عجائب المخلوقات ٠خود گنجاند. او موجودات زنده را به سه قلمرو تقسیم کرد، Øیوانات را در بالاترین مرتبه قرار داد Ùˆ برای روشهای دÙاعی آنها Ú©Ù‡ به عنوان معیار طبقه بندی به کار برد، اهمیت قابل ملاØظه ای قائل شد:
ال٠) Øیواناتی Ú©Ù‡ به واسطة قدرت خود دشمنان را Ù…ÛŒ رانند، مانند شیر یا Ùیل .
ب ) Øیواناتی Ú©Ù‡ با گریز از دشمن از خود دÙاع Ù…ÛŒ کنند، نظیر آهو، خرگوش ØŒ پرندگان .
ج ) Øیواناتی Ú©Ù‡ به وسایل دÙاعی ویژه ای مجهزند، نظیر خارپشت .
د) Øیواناتی Ú©Ù‡ در Ù…Øیطی Ù…ØÙوظ (Øصن ) زندگی Ù…ÛŒ کنند، نظیر موش یا مار.
اما پس از آن Øیوانات را به Ù‡Ùت دسته تقسیم کرد: انسان Ø› جنّیان Ø› دَوابّ (اسب ØŒ قاطر، خر)Ø› Øیوانات اهلی (نَعَم )Ø› Øیوانات ÙˆØØ´ÛŒ Ø› پرندگان Ø› Øشرات ØŒ خزندگان Ùˆ غیره . او سه بخش آخر رسالة خود را به یادداشتهایی در بارة Øیوانات به ترتیب الÙبایی اختصاص داد. در آنها برخی اظهارات Ú©Ù„ÛŒ Ùˆ کاملاً غیرعلمی Ùˆ به دنبال آن خواص جادویی یا دارویی اندامهای مختل٠Øیوان ذکر شده است . این اثر در قیاس با اثر جاØظ ØŒ Øاکی از تنزلی آشکار است . همین مطلب را، در سطØÛŒ واقعاً علمی ØŒ در بارة Øیات الØَیَوان الکÙبری ' تألی٠دَمیری (متوÙÛŒ ٨٠٨) نیز Ù…ÛŒ توان Ú¯Ùت Ú©Ù‡ طبقه بندی جدیدی نکرده بلکه به بازآÙرینی اثر جاØظ ( کتاب الØیوان ) بسنده نموده است ØŒ اما به صورتی Ù…Ùید در یادداشتهایی Ú©Ù‡ برØسب Øرو٠الÙبا مرتب شده اند، این موارد را ذکر کرده است : نکاتی در بارة واژه شناسی تاریخی ØŒ روایتهای گوناگون ØŒ جایگاه Ùقهی Øیوان موردبØØ« (با ذکر نظریات Ùقهای مذاهب مختل٠)ØŒ مَثَلهایی Ú©Ù‡ با الهام از هر Øیوان به وجود آمده ØŒ خواص جادویی یا درمانی اندامهای آن ØŒ Ùˆ تعبیر خوابهایی Ú©Ù‡ این Øیوان در آنها ظاهر Ù…ÛŒ شود.
گاه پزشکان یا طبیعی دانهایی چون ابن بختیشوع ( کتاب مناÙع الØیوان )ØŒ ابن بیطار Ùˆ انطاکی به Øیوانات نیز توجه نشان داده اند اما تنها شاخه های جانورشناسی Ú©Ù‡ واقعاً موضوع
مطالعات عمیق Ùˆ منظم قرار گرÙته ØŒ اسب شناسی ( رجوع کنید به د. اسلام ØŒ چاپ دوم ØŒ ذیل "Faras" )ØŒ نعلبندی ( رجوع کنید به همان ØŒ ذیل "Khayl" Ø› نیز رجوع کنید به اسب * ) Ùˆ نیز کاربرد پرنده شناسی در Øوزة مربوط به پرندگان شکاری بوده است ( رجوع کنید به همان ØŒ ذیل "Bayzara" Ø› نیز رجوع کنید بهبازداری * ).
تا آنجا Ú©Ù‡ مؤل٠می داند، در خارج از Øوزة زبان عربی٠مØض هیچ اثر اصیلی یاÙت نشده است . عدنان آدیوار (ص ١٥ØŒ ٧٦ØŒ ٩١) Ùقط از یک ترجمة ترکی از Øیات الØیوان کار یکی از معاصران دمیری به نام Ù…Øمدبن سلیمان با اÙزودن مطالبی به آن Ùˆ از کتاب تØÙØ© الزمان Ùˆ خَریدة الاَوان نوشتة مصطÙÛŒ بن علی الموقّÙت ØŒ دایرة المعار٠نویس ترک ØŒ Ú©Ù‡ Øاوی یک نظام جانورشناسی بر اساس نظریات دمیری Ùˆ قزوینی است ØŒ Ùˆ از ترجمه ای Ùارسی از Øیات الØیوان یاد کرده Ú©Ù‡ Øکیم شاه قزوینی برای سلیم اول انجام داده است . سرانجام Øزین لاهیجی ØŒ نویسندة ایرانی ØŒ یک کتاب جانورشناسی به نام خواص الØیوان در قرن دوازدهم تألی٠کرده است ( با عنوان رسالة خواصّالØیوانات در رسائل Øزین لاهیجی (ص ٢٦٥Ù€ ٣٢٦)ØŒ تهران ١٣٧٧ Ø´ ØŒ چاپ شده است ) .
منابع : علاوه بر کتاب مقدّس . عهد عتیق Ø› ( Ù…Øمدبن اØمد ابشیهی ØŒ المستطر٠ÙÛŒ کلّ Ùنّ مستطر٠، چاپ Ù…Ùید Ù…Øمد قمیØÙ‡ ØŒ بیروت ١٤٠٦/١٩٨٦ØŒ چاپ اÙست قم ١٣٦٨ Ø´ Ø› ابن قتیبه ØŒ کتاب عیون الاخبار ØŒ بیروت : دارالکتاب العربی ØŒ بی تا.Ø› ابوØیّان توØیدی ØŒ کتاب الامتاع Ùˆ المؤانسة ØŒ چاپ اØمد امین Ùˆ اØمد زین ØŒ بیروت ØŒ بی تا.Ø› اخوان الصÙا، رسائل اخوان الصÙاء Ùˆ خلاّ Ù† الوÙاء ØŒ بیروت : دارصادر، بی تا. ) Ø› عمربن بØر جاØظ ØŒ کتاب الØیوان ØŒ چاپ عبدالسلام Ù…Øمد هارون ØŒ مصر ?( ١٣٨٥Ù€ ١٣٨٩/ ١٩٦٥Ù€١٩٦٩ ) ØŒ چاپ اÙست بیروت ١٣٨٨/١٩٦٩Ø› Ø· . Øاجری ØŒ «تخریج نصوص ارسطاطالیه من کتاب الØیوان للجاØظ »، مجلة کلیة الاداب ØŒ (١٩٥٣ به بعد)Ø› Ù…Øمدبن Ù…Øمد Ùارابی ØŒ اØصاءالعلوم ØŒ چاپ عثمان امین ØŒ قاهره ١٩٤٩Ø› ( لوئی گارده Ùˆ جورج Ø´Øاته قنواتی ØŒ ÙلسÙØ© الÙکرالدینی بین الاسلام Ùˆ المسیØیة ØŒ نقله الی العربیة صبØÛŒ ØµØ§Ù„Ø Ùˆ Ùرید جبر، بیروت ١٩٧٨Ù€١٩٨٣ ) Ø›
A. Adnan Ad var, Osmanl ï© Tدrklerinde ï© ilim , Istanbul ١٩٤٣; A. J. Arberry, "An unknown work on zoology", JRAS , (١٩٣٧), ٤٨١-٤٨٣; Aristoteles, Parties des animaux , tr. J. M. Le Blond, Paris ١٩٤٥; EI ٢ , s.vv. "Bayzara", "Faras", "Khayl" (by F. VirØ¥); Louis Gardet and Georges C. Anawati, Introduction ب la thØ¥ologie musulmane: essai de thØ¥ologie comparØ¥e , Paris ١٩٨١; A. Hanoteau and A. Letourneux, La Kabylie et les coutumes kabyles , Paris ١٨٩٣, vol.١, ٢٠٨ ff (جانوران قبایل ) ; A. Malouf, Arabic zool.
dict., Cairo ١٩٣٢ ( راهنمای Ù…Ùیدی برای شناسایی اسامی جانوران ) ; Maswani, "Islam , s contribution to zoology and natural history", IC , XII (١٩٣٨), ٣٢٨-٣٣٣; A. Mez, Die Renaissance des Islams , Heidelberg ١٩٢٢, ٤٢٩-٤٣١, Eng. tr.: The renaissance of Islam , translated by Salahuddin Khuda Bukhsh and D. S. Margoliouth, London ١٩٣٧, ٤٥٥-٤٥٨ and passim; V. Monteil, Faune du Sahara occidental , Paris ١٩٥١; J. B. Panouse, Les mammifØ©res du Maroc , Tanglers ١٩٥٧, ١٩١ ff.; J. J. Rivlin, Gesetz im Koran, Kultus und Ritus , Jerusalem ١٩٣٤; D.Santillana, Istituzioni , Rome [n.d.], index, II , ٦٦٥; G. Wiet, "Les classiques du scribe Ø¥gyptien au XVe siØ¥cle", SI , XVIII (١٩٦٣).
/ ش . پلاّ ( د. اسلام ) /
٣) جانوران ایران . این بخش شامل این قسمتهاست .
ال٠) بررسی آثار در بارة جانوران
ب ) مناسبات جانوران
ج ) ماهیها
د) دوزیستان
ه ) خزندگان
و) پرندگان و پستانداران
ز) بندپایان
Ø ) Øشرات
ط ) مناطق جانوری
ÛŒ ) جانوران انقراض یاÙته Ùˆ در معرض انقراض ایران
جانوران ایران را به طور موردی از بررسیهای صورت گرÙته در بارة دسته های گوناگون جانوران Ù…ÛŒ شناسیم ØŒ اما تلاش منظمی برای ثبت سامانمند تمام آنها، آنگونه Ú©Ù‡ در مورد گیاهان ایران (برای مثال از سوی رشینگر ) انجام شده ØŒ صورت نگرÙته است . در ایران برخی دسته های بی مهرگان به طور سامانمند مطالعه شده اند؛ همچنین است تمام دسته های مهره داران . اما آثار علمی Ùراوان Ùˆ پراکنده است Ø› بورگس Ùˆ همکارانش در ١٣٤٥ Ø´ / ١٩٦٦ آثار مهم را در یک کتاب شناسی Ù…Ø´Ø±ÙˆØ Ø¨Ù‡ صورت مقدماتی گردآوری کردند؛ کتاب شناسی هنری Ùیلد از این اثر نیز مبسوط تر است . کتاب شناسی بشیر آلوس در مورد مهره داران عراق Ùˆ کشورهای همسایه نیز بسیار Ù…Ùید است ØŒ کتاب شناسیهای آثار مربوط به ماهیان ØŒ دوزیستان Ùˆ خزندگان ترکیه ØŒ اثر ابراهیم باران Ùˆ همکارانش Ùˆ کتاب شناسی پستانداران اثر هانس کومرلو٠نیز آثاری جامع اند.
ال٠) بررسی آثار در بارة جانوران ایران . اولین طبیعیدان اروپایی Ú©Ù‡ به ایران سÙر کرد ساموئل Ú¯Ùتلیب گملین بود
Ú©Ù‡ در ١١٨٤Ù€١١٨٦/١٧٧٠Ù€١٧٧٢ دولت روسیه او را برای سÙر اکتشاÙÛŒ به گیلان Ùˆ مازندران استخدام کرده بود (١٧٧٤Ø› ١٧٨٤Ø› پالاس ØŒ ١٨١١Ù€١٨٤٢). مکتشÙان سپسین Ú©Ù‡ مجموعه های جانورشناسی تهیه کردند از این قرارند: گیوم Ø¢. اÙلیویه Ú©Ù‡
در ١٧٩٦ راهی اصÙهان Ùˆ تهران شد؛ ادوارد منتریه Ú©Ù‡ در کوههای طالش کار کرد؛ کارل ادوارد ÙÙ† اشیوالد (١٢٤٩Ù€ ١٢٥٣Ø› ١٢٥٧/ ١٨٣٤Ù€ ١٨٣٧Ø› ١٨٤١) Ú©Ù‡ در Ø·ÛŒ اکتشاÙØ´
در کرانه های دریای خزر در ١٢٤٠Ù€١٢٤٢/ ١٨٢٥Ù€١٨٢٦ØŒ در
دو Ù€ سه نقطه در ساØÙ„ ایران توق٠کرد؛ اشر Ù€ الوی ØŒ گیاه شناس Ùرانسوی Ú©Ù‡ از سÙرهایش به شیراز، بوشهر، بندرعباس ØŒ کوههای بختیاری ØŒ همدان ØŒ تهران ØŒ Ùˆ تبریز مجموعه های جانورشناسی تهیه کرد ولی از عهدة توضیØ
Ù…ØÙ„ دقیق هر نمونه بر نیامد؛ ویلیام Ú© . Ù„Ùتوس Ú©Ù‡ در ١٢٦٥Ù€١٢٦٩/ ١٨٤٩Ù€١٨٥٢ برخی گونه های جانوری را
در منطقة مرزی ایران Ùˆ ترکیه جمع آوری کرد؛ الکساندر کیسرلینگ Ú©Ù‡ در ١٢٧٤Ù€١٢٧٦/ ١٨٥٨Ù€١٨٥٩ برخی
خزندگان Ùˆ ماهیان خراسان را جمع آوری کرد؛ Ùˆ تئودور Ú©ÙˆÚ†ÛŒ ØŒ مجموعه دار گیاهان ØŒ Ú©Ù‡ برخی خزندگان را بدون ØªÙˆØ¶ÛŒØ Ú©Ø§ÙÛŒ در مورد مکان آنها، برای موزة تاریخ طبیعی
وین برد.
ظاهراً Ùیلیپو د٠Ùیلیپی نخستین کسی بود Ú©Ù‡ مبادرت به گردآوری Ùهرست تمام مهره داران شناخته شدة ایران کرد، Ú©Ù‡ شامل ٣٠ پستاندار، ١٦٧ پرنده ØŒ ٣٩ خزنده ØŒ ٣ دوزیست ØŒ Ùˆ ٢٢ ماهی بود. ÙˆÛŒ همچنین Ùهرستی از نرم تنان خاکی Ùˆ آب شیرین تهیه کرد. هیئت تعیین مرز ایران Ùˆ اÙغانستان تØت هدایت گلدسمید * چکیدة سامان مندتر Ùˆ کامل تری را از مهره داران ØŒ به غیر از ماهیان ØŒ Ùراهم کرد. ویلیام توماس بلنÙورد ٨٩ پستاندار، ٣٨٣ پرنده ØŒ ٩٢ خزنده Ùˆ ٩ دوزیست را Ùهرست ØŒ Ùˆ تاریخ طبیعی در ایران را تا ١٨٧٦ به طور علمی بررسی کرد. ÙˆÛŒ تØلیل توصیÙÛŒ کوتاهی از جانوران در آن گنجاند Ùˆ مناسبات
میان جانوران نقاط مختل٠ایران Ùˆ نواØÛŒ همسایه را بررسی کرد. پس از مطالعة بلنÙورد، آهنگ بررسی جانوران ایران سرعت گرÙت . زارودنی پرنده شناس روس ØŒ در اواخر سدة دوازدهم Ùˆ اوایل سدة سیزدهم / هجدهم Ùˆ اوایل سدة نوزدهم Ø·ÛŒ سÙرهای بسیاری Ú©Ù‡ به ایران کرد پرنده ها Ùˆ سایر مهره داران
را جمع آوری کرد (زارودنی ØŒ ١٩١١Ø› نیکÙلسکی ØŒ ١٩٠٣Ø›
همو، ١٩٠٧)Ø› Ú©Ù‡ بخش اعظم مجموعه های او در موزة جانورشناسی سن پترزبورگ است . پرندگان ایران ØŒ به نسبت دیگر گروههای جانوران ØŒ شاید به طور گسترده تر Ùˆ از سوی عدة بیشتری بررسی شده اند (برای کتاب شناسی رجوع کنید به د. ایرانیکا ØŒ ذیل "Birds in Iran" ). مهم ترین Ùهرستهای چکیده ØŒ راهنماها، Ùˆ رساله ها شامل آثار جرویس رید (١٣٣٧ Ø´ Ø› همو، ١٩٦٨)Ø› وری Ø› هوئه Ùˆ اچکوپار Ø› هینزل Ùˆ همکارانش Ø› اسکات Ùˆ همکارانش Ø› کرمپ Ùˆ سایمونز Ø› هریسن Ø› Ùˆ دومینیک هالم Ùˆ همکارانش است . به Ú¯Ùتة اسکات در ایران باید ٤٩١ گونه وجود داشته باشد.
پستانداران ، خصوصاً گونه های شکاری ، نیز بررسی شده اند، که مهم ترین آنها گزارشهای سازمان شکاربانی و نظارت بر
صید است Ú©Ù‡ بعدها در سازمان ØÙاظت Ù…Øیط زیست ادغام شد. جامع ترین چکیده در بارة پستانداران ایران ØŒ از آن٠داگلاس Ù„ÛŒ است Ú©Ù‡ در ١٣٤١Ù€١٣٤٢ Ø´ / ١٩٦٢Ù€١٩٦٣ هیئت اکتشاÙÛŒ استریت را همراهی کرد. او زیستگاهها را توصی٠، نمونه های جمع آوری شده توسط هیئت را ذکر، Ùˆ Ùهرست چکیده ای از ١٢٥ گونه پستاندار را Ú©Ù‡ در ١٩٦٧ در ایران شناخته شده بود، به همراه پراکندگی شان به طور مختصر، ذکر کرد. میزون تØلیلی توصیÙÛŒ از جغراÙیای جانوری پستانداران با Ø´Ø±ÙˆØ Ùˆ مشخصات مختصر آنها را چاپ کرد (١٩٥٩Ø› همو، ١٩٦٨). هرینگتن > راهنمای پستانداران ایران < را به Ú©Ù…Ú© سازمان Ù…Øیط زیست تهیه کرد Ú©Ù‡ به جای نظام رده بندی ØŒ بر اساس نوع زیستگاه مرتب شده ØŒ Ùˆ شامل ١٤٨ گونه است Ú©Ù‡ از آن بین ١١٢ گونه تصویر دارد. Ù…Ø´Ø±ÙˆØ ØªØ±ÛŒÙ† بررسی سامانمند از دسته ای از پستانداران ایران اØتمالاً مربوط به Ø®Ùاشهاست Ú©Ù‡ دبلاس ØŒ از همراهان هیئت اکتشاÙÛŒ استریت در ١٩٦٨ØŒ عهده دار آن بود؛ Ú©Ù‡ ٣٨ گونه را تشخیص داد Ùˆ گزارش مشروØÛŒ از هریک به همراه تØلیل مختصر جغراÙیای جانوری در مورد Ø®Ùاشان ایران تهیه کرد.
برخی از مقاله های تخصصی در مورد خزندگان ایران Ú©Ù‡ بعد از اثر بلنÙورد چاپ شد عبارت اند از: مقاله های نیکÙلسکی (١٩٠٣Ø› ١٩٠٧)ØŒ بر مبنای مجموعه های زارودنی Ø› ورنر ØŒ Ú©Ù‡ Ùهرستی را از گونه های شناخته شده Ùˆ جغراÙیای جانوری توصیÙÛŒ چاپ کرد Ùˆ کار اندرسون (١٩٦٣) Ú©Ù‡ شامل مقاله ای در بارة مجموعه ای از جنوب ایران ØŒ شامل Ùهرستی از خزندگان ØŒ بØØ«ÛŒ در زمینة جغراÙیای جانوری ØŒ Ùˆ یک کتاب شناسی است . اندرسون (١٩٦٨) تØلیلی از جغراÙیای جانوری سوسمارها، Ùˆ Ùهرستی روزآمد (١٩٧٤) Ùˆ چکیده ای (١٩٧٩) از لاک پشتها، تمساØها Ùˆ دوزیستان تهیه کرد. Ù…Øمود لطیÙÛŒ از مؤسسة رازی ØŒ کتاب مارهای ایران ØŒ شامل راهنماهایی برای شناسایی ØŒ توضیØات ØŒ تصاویر، پراکنش ØŒ Ùˆ اطلاعات در مورد مارگزیدگی گرد آورد؛ لویتن Ùˆ زوگ Ùهرست Ø§ØµÙ„Ø§Ø Ø´Ø¯Ù‡ ای از مارهای ایران ØŒ بالغ بر ٧٥ آرایه را تهیه کرده اند.
به طور سنّتی دوزیستان را همراه با خزندگان مطالعه کرده اند. علاوه بر مقالات تخصصی٠ورنر Ùˆ اندرسون (١٩٦٣)ØŒ اندرسون ( رجوع کنید به د. ایرانیکا ØŒ ذیل "Amphibians" ) شش گونه سمندر (Ù‡Ùتمین گونه «سمندر آتشین » ØŒ پس از آن ثبت شد) Ùˆ Ù‡Ùده گونه قورباغه را در ایران Ùهرست کرده است . تاکنون ØŒ Ù…Ùصّل ترین تØقیق در بارة دوزیستان از ایسلت Ùˆ اشمیتلر در مورد قورباغه های ایران است .
جدا از بررسیهایی Ú©Ù‡ سازمان Ù…Øیط زیست در مورد گونه های از Ù„Øاظ تجاری مهم انجام داده است ØŒ ماهیها مورد توجه شماری از جانورشناسان بوده اند. اناندال Ùˆ هرا (١٩٢٠) در بارة ماهیان سیستان گزارش داده اند؛ برگ نخستین Ùهرست ماهیان آب شیرین را بعد از Ùهرست د٠Ùیلیپی تهیه کرد؛ Ùˆ سعادتی به تهیة Ùهرستی سامانمند مبادرت کرد. ارمنتروت (١٩٦٩Ø› ١٩٨٠) Ùهرست کاملی از ماهیان آب شیرین ایران گرد آورد، بریان کد (١٩٧٩Ø› ١٩٨٠Ø› ١٩٨٧) در آثارش این Ùهرست را بسط داد Ùˆ روزآمد کرد. او ١٥٥ گونة بومی ماهیان
آب شیرین را ثبت ØŒ Ùˆ تنها تØلیل جغراÙیای جانوری چاپ شده را، تهیه کرده است .
Øشرات بزرگ ترین بخش جانوران ایران اند. اگر Ú†Ù‡ اثر جامعی در مورد همة آنها تهیه نشده ØŒ ولی آثار Ùراوانی در بارة گونه های منÙرد وجود دارد. مجموعة مهم > مقالاتی در بارة جانوران ایران < در > سالنامة جامعة Øشره شناسی Ùرانسه < چاپ شده است . در مجموعه مقالاتی در بارة جانوران Ùˆ جغراÙیای جانوری خاورمیانه ØŒ ویراستة کروپ ØŒ اشنیدر ØŒ کینزلباخ ØŒ تعدادی از مقالات تخصصی مهم ØŒ الگوهای پراکنش Ùˆ مناسبات میان Øشرات ایران Ùˆ کشورهای مجاور را مشخص کرده اند، شامل سنجاقکان (اشنیدر)ØŒ سوزن بالان (اسپوک ) ØŒ بال موداران (مالیکی ) ØŒ Ùˆ جنسی از بیدهای روز پرواز با نام Zygaena (نومان ) .
بندپایانی Ú©Ù‡ در ایران مورد بررسی قرار گرÙته اند شامل شماری از عنکبوتیان است از قبیل کنه ها، شپشها، عنکبوتها، عقربها (برای رده بندی Ùˆ پراکنش در خاورمیانه رجوع کنید به واکن Ùˆ کینزلباخ )ØŒ کژدمهای دروغین (Pseudoscorpions) ØŒ Ùˆ رÙتیلیان Ø› صدپاییان Ø› هزارپاییان Ø› Ùˆ انواعی از سخت پوستان از قبیل خرچنگان آب شیرین Ùˆ جورپاییان خاکی .
ب ) مناسبات جانوران . گسترة وسیع ØŒ خشک ØŒ Ùˆ از Ù„Øاظ جغراÙیای طبیعی پیچیده ای Ú©Ù‡ در سراسر شمال اÙریقا،
آسیای جنوب غربی ØŒ Ùˆ شمال غربی هند امتداد یاÙته ØŒ منزلگاه گونه های پیچیده ای است Ú©Ù‡ بسیاری از آنان از گونه های اÙریقایی ØŒ آسیای گرمسیری ØŒ Ùˆ اوراسیای معتدل شمالی متمایزند. ولی مناسبات آنها در Ø³Ø·ÙˆØ Ø¬Ù†Ø³ÛŒ Ùˆ تیره ای به طور عمده با جنسها Ùˆ تیره های اوراسیاست ØŒ Ùˆ بخشی از جانورانی اند Ú©Ù‡ به طور سنّتی دیرین شمالگانی نامیده شده اند. ایران از Ù„Øاظ جغراÙیایی پیچیده ترین ناØیة این منطقه است Ùˆ در نتیجه بزرگ ترین تنوع زیستی را، نسبت به اندازة خود، در جنوب غربی آسیا دارد.
در این مقاله ØŒ صرÙاً خطوط Ú©Ù„ÛŒ توصیÙی٠پراکنش جانوران ایران را با توجه به خصوصیات جغراÙیای طبیعی Ùˆ زیست Ù…Øیطی ØŒ صر٠نظر از عوامل تاریخی Ú©Ù‡ گونه های کنونی را ایجاد کرده است ØŒ Ù…ÛŒ توان ارائه کرد. به استثنای عوامل جانوری مشترک با دیگر مناطق ØŒ گونه های جنوب غربی آسیا میان دو نوع چشم انداز پراکنده شده اند: یکی منطقه ای است Ú©Ù‡ عموماً به عنوان Ùلات ایران شناخته Ù…ÛŒ شود Ú©Ù‡ از ارتÙاعات آناطولی به ایران Ùˆ اÙغانستان تا رشته کوه سلیمان در جنوب شرقی امتداد یاÙته است . گونه های این منطقه را بیشتر٠جغراÙیدانان جانوری ØŒ ایرانی Ù€ تورانی نامیده اند. اندرسون (١٩٦٨) آنها را به عناصر ایرانی Ú©Ù‡ منØصر به مناطق مرتÙع اند، Ùˆ عناصر آرالی Ù€ خزری ØŒ Ú©Ù‡ عمدتاً در دشتها Ùˆ Øوضه های ترکمنستان Ùˆ جمهوریهای همجوار٠آسیای میانه است ØŒ تقسیم کرده است ( رجوع کنید به بخش ٣ در ادامة مقاله ). دومین گونة عمدة چشم انداز، مناطق بیابانی پست در Øاشیة جنوبی دیرین شمالگان از شمال اÙریقا تا شمال غربی هند، منزلگاه گونة صØرایی Ù€ سندی جانوران است . در این مناطق گونه ها Ùˆ کانونهای گونه ها با پراکنش Ù…Øدودتر وجود دارد، نویسندگان گوناگون Ú©Ù‡ جانوران غرب آسیا را یک Ú©Ù„ Ù…ÛŒ دانند، در تلاش برای روشمند کردن الگوهای پراکنش تمام جانوران آسیای غربی ØŒ مجموعه ای آشÙته از اصطلاØات را وارد کرده اند. علاوه بر نامهایی Ú©Ù‡ ذکر شد، شمالگان برای نواØÛŒ معتدل Ùˆ شمالی نیمکرة شمالی ØŒ شامل امریکای شمالی Ø› دیرین شمالگان٠غربی Ùˆ شرقی Ø› اورو Ù€ سیبریایی برای نواØÛŒ شمال٠دیرین شمالگان Ø› بیابانی برای نواØÛŒ صØرایی Ù€ سندی به علاوة قسمت خشک ایرانی Ù€ تورانی Ø› اتیوپیایی یا اÙریقای گرمسیری برای ماورای صØرای اÙریقا Ø› شرقی برای آسیای جنوبی Ùˆ جنوب شرقی ØŒ دیرین گرمسیری برای ناØیة اتیوپیایی Ùˆ شرقی Ø› مدیترانه ای برای اروپای جنوبی Ùˆ ساØÙ„ شمال اÙریقا به علاوة شرق مدیترانه Ø› Ùˆ تقسیم بندیهای Ùرعی گوناگون همگی کمابیش خودْ تبیین اند. گرچه برخی نویسندگان این اصطلاØات را توصیÙÛŒ به کار برده اند؛ ولی برای دیگران آنها دلالت بر خاستگاهها دارند. در اینجا صرÙاً به صورت توصیÙÛŒ به کار رÙته اند.
ج ) ماهیها. ماهیان بومی آب شیرین ایران مشتمل اند بر ١٥٥ گونه در ٢٤ تیره . کد در تØلیل Ùشردة خود از جغراÙیای ماهیان ایران (١٣٦٦ Ø´ / ١٩٨٧) نوزده Øوضة آبریز اصلی را مشخص کرده است Ú©Ù‡ تمام آنها به جز چهار Øوضه درون ریزند. ماهیان عمدتاً دیرین شمالگانی اند اما به خصوص در آن Øوضه های اندکی Ú©Ù‡ به خلیج Ùارس Ù…ÛŒ ریزند، عناصر شرقی
Ùˆ اتیوپیایی هم دارند. Øوضة سیستان نیز شامل گونه های
شرقی Ùˆ گونه هایی است از هندوکش سرچشمه گرÙته اند. سه تیرة کپورماهیان (Cyprinidae) ØŒ سگ ماهیان (Cobitidae) ØŒ Ùˆ
ماهیان استخوانی (Gobiidae) روی هم ٦ر٧٣% از گونه های
ایران را تشکیل Ù…ÛŒ دهند. دریای خزر با پانزده تیره متنوع ترین Øوضة آبریز است ØŒ در Øالی Ú©Ù‡ Øوضة دجله دارای یازده
تیره است . Øوضه های آبریز خلیج Ùارس هریک پنج تا Ù‡Ùت
تیره دارند، Ùˆ Øوضه های باقی ماندة داخلی چهار یا کمتر.
به Ú¯Ùتة کد، مهم ترین عوامل برای مشخص کردن پراکندگی
کنونی در Ø³Ø·Ø Ú¯ÙˆÙ†Ù‡ ها عبارت اند از: تÙکیک برتر٠دریای خزر Ú©Ù‡ با جانوران دریای سیاه / مدیترانه عناصر مشترک
دارد؛ زهکشی ناشی از کوهزایی Ùˆ Ùرسایش ØŒ Ú©Ù‡ Øرکت ماهی
را میان Øوضه های مجاور امکان پذیر Ù…ÛŒ سازد؛ شاهراه های رودخانه ای Ú©Ù‡ در طول زمان زیستگاهها را در ارتÙاعات
مختل٠به هم متصل کرده است (برای مثال رودخانة هلمند میان٠Øوضة هندوکش Ùˆ سیستان )Ø› Ù†Ùوذ دریا از یک Øوضه
به Øوضة دیگر در جنوب ایران ØŒ Ú©Ù‡ سبب شده است ماهیان
آب شیرین توانایی زندگی در آب شور را بیابند؛ Ùˆ اØتمالاً دخالت انسان . کد عقیده دارد Ú©Ù‡ به دلیل زمین ناهموار Ùˆ
اقلیم استثنایی ØŒ از Ù„Øاظ تاریخی بخش اعظم جابه جایی ماهیان بومی به دست انسان ØŒ بیش از آن Ú©Ù‡ میانْØوضه ای باشد، درونْØوضه ای بوده است .
تغییرات اقلیمی Ùˆ گیاه زدایی بر تمام جانداران ØŒ اعم از گیاهی Ùˆ جانوری ØŒ تأثیر Ù…ÛŒ گذارد. کد تأثیر چنین تغییرات زیست Ù…Øیطی را بر ماهیان آب شیرین مورد بØØ« قرار داده است (١٩٨٠). شتاب Ùˆ تأثیر گیاه زدایی با توسعة جمعیت Ùˆ صنعتی شدن در ایران اÙزایش یاÙته است . چراندن بیش از Øد گله های هرچه بزرگ تر چهارپایان اهلی Ùˆ قطع درختان برای سوخت Ùˆ پاکسازی زمین برای کشاورزی ØŒ اقلیم بومی را تغییر داده ØŒ بارش باران Ùˆ نگهداری آبها را کاهش ØŒ Ùˆ نرخ Ùرسایش Ùˆ مسدود شدن رودها، دریاچه ها Ùˆ ماندابها را اÙزایش داده است . برنامه های آبیاری پردامنه ØŒ آب را از آبراه های طبیعی منØر٠کرده ØŒ در عین Øال زیستگاههای آبی جدیدی چون قناتها ایجاد کرده است . در Øالی Ú©Ù‡ سدسازی Ù…ÛŒ تواند سلسله تأثیرات زیانباری بر Øیات آبزیان داشته باشد، چاه ها نیز ممکن است Ø³Ø·Ø Ø³Ùره های آب را پایین برده ØŒ Ùˆ بدون ایجاد زیستگاههای تازه برای ماهیان ØŒ منجر به از بین رÙتن چشمه ها Ùˆ مردابها شوند. پسابهای کشاورزی Ùˆ صنعتی ØŒ لای Ùˆ لجن Ùˆ موادشیمیایی سمّی را تبدیل به زیستگاههای آبی Ù…ÛŒ کند. شماری از گونه های Ú©Ù… نظیر ماهیان را به منظور پیشگیری از ازدیاد پشه ها Ùˆ نیز جهت صید تجاری Ùˆ
تÙریØÛŒ ماهیان ØŒ به آبراه های ایران هدایت کرده اند؛ چنین انتقالهایی مناسبات زیست Ù…Øیطی را برهم Ù…ÛŒ زند Ùˆ ممکن است پیامدهای پردامنه ای برای گونه های بومی داشته باشد. صید بی قاعده سبب کاهش نسل ماهیان خوراکی از قبیل استورژن خزر ØŒ ماهی سÙید خزری ØŒ Ú©Ùلمه / تاجی خزری ØŒ کپورماهی ØŒ Ùˆ گونة شاه ماهی شده است .
د) دوزیستان . دوزیستان ایران بسیار Ú©Ù… شمارتر از دیگر گروههای مهره داران اند، زیرا Øیات آنها Ù…Øدود به زیستگاههایی است Ú©Ù‡ دست Ú©Ù… از نظر آب٠Ùصلی برای تخم ریزی تضمین شده باشد Ùˆ بنابراین بیشتر در Øوضه های آبریز کوهستانی شمال Ùˆ غرب موجودند. دو تیره سمندر در ایران وجود دارد: Hynobiidae Ú©Ù‡ پراکنش اش آسیایی معتدل است ØŒ Ùˆ دو نوع از آن از جنس Batrachuperus در شمال ایران وجود دارد، Ùˆ تیرة Salamandridae Ú©Ù‡ پراکنش اش شمالگان است ØŒ Ùˆ دو جنس Salamandra Ùˆ Triturus از یک نوع اروپایی یا اورو Ù€ سیبریایی Ùˆ سه نوع از جنس آناطولی Ù€ ایرانی٠Neurergus از آن وجود دارد. اینها جملگی به چشمه ها، غارها، Ùˆ رودهای دائمی در دامنه های بادگیر رشته کوههای زاگرس ØŒ البرز Ùˆ کپت داغ Ù…Øدودند. قورباغه ها Ùˆ وزغها در شرایط خشکی مقاوم ترند Ùˆ بنابراین پراکنش آنها گسترده تر است . آنها چهار یا پنج جنس در چهار تیره با پراکنش٠گسترده اند. قورباغة درختی نمونة خاورمیانه ای نوع اورو Ù€ سیبریایی٠جنسی است Ú©Ù‡ پراکنش اش اساساً مناطق نوگرمسیری است ØŒ همچنین شماری اندک از این قورباغه از انواع شمالگان اند؛ پراکنش آنها در ایران تقریباً
مطابق با پراکنش سمندرهاست . وزغ بیلپای سوری Ú©Ù‡ زیستگاه آن کرانة جنوبی خزر است ØŒ نمایندة دستة دیرین شمالگان٠غربی٠وزغهای بیلپاست . جنس وزغ ) Bufo ) تقریباً پراکنش جهانی دارد؛ دو نوع یا دستة موجود در ایران متعلق به دیرین شمالگان٠غربی اند: وزغ معمولی اروپایی دارای زیرگونه ای است Ú©Ù‡ به تازگی وارد شمال ایران شده است Ùˆ وزغ سبز با جمعیتهای متعدد، Ùˆ انواع مجزای هم خانواده در تمام استانها Ùˆ وزغ بلوچی Ùˆ وزغ هندی / مرمری در بلوچستان در شرق ایران یاÙت Ù…ÛŒ شوند. قورباغه ها در ایران چهار جنس دارند: قورباغة معمولی Ùˆ قورباغة جنگلی Ú©Ù‡ متعلق به دیرین شمالگان غربی اند؛ قورباغة Ù‚Ùقازی / راه راه Ú©Ù‡ متعلق به آناطولی است Ø› Ùˆ قورباغة (به Ú¯Ùتة برخی مؤلÙان Euphlyctis )
مردابی بلوچی نوعی شرقی Ú©Ù‡ تا سیستان Ùˆ بلوچستان گسترش یاÙته است .
Ù‡ ) خزندگان . برای مساÙر تیزبین ØŒ خزندگان به ویژه سوسمارها، از جمله آشناترین Øیوانات اند، زیرا بسیاری از آنها روزگردند Ùˆ در Ú©Ù… دماترین ساعتها بسیار Ùعال اند. برخی گونه های Ùراگیر بوم شناختی در بیشتر نواØÛŒ جغراÙیایی ایران ØŒ Ú©Ù‡ در آن ١١٣ نوع سوسمار تاکنون شناخته شده است ØŒ یاÙت Ù…ÛŒ شوند. سوسمارهای بزرگ صخره Ù€ زی آگاما از جنس ) Stellio ( Laudakia در مناطق کوهستانی Ùˆ تپه ها، Ú©Ù‡ شکاÙهای عمیق ØŒ پناهگاه به وجود Ù…ÛŒ آورد، Ùراوان اند. انواع Ú©ÙˆÚ†Ú© تر جنس Trapelus از روی زمین به توده های سنگی Ú©ÙˆÚ†Ú© یا شاخه های درختچه ها Ù…ÛŒ روند، تا از آنجا در کمین Øشرات٠در Øال گذار باشند. در زمینهای هموار Ùلات مرکزی سوسمارهای کله قورباغه ای phrynocephalus Ù…ÛŒ نشینند Ùˆ منتظر مورچه ها، موریانه ها، Ùˆ دیگر طعمه های Ú©ÙˆÚ†Ú© زمینی Ù…ÛŒ شوند؛ انواع مختل٠در جولانگاههای گوناگون یاÙت Ù…ÛŒ شوند: شن روان ØŒ ماسه ØŒ Ú¯Ù„ Ùˆ لای Ùˆ غیره . در جنوب غربی ایران Ùˆ Ùلات Ú©Ù‡ خاکهای آبرÙتی امکان نقب زدن Ù…ÛŒ دهد سوسمارهای بزرگ گیاهخوار٠خارْدÙÙ… گاهی دیده Ù…ÛŒ شوند. بزرگ ترین سوسمارهای ایران ØŒ بزمجه های جنس٠Varanus اند Ú©Ù‡ در بیشتر استانها وجود
دارند؛ آنها شکارگران چیره دستی هستند Ú©Ù‡ دیگر سوسمارها Ùˆ جوندگان ØŒ Ùˆ جانوران اندازة خودشان را صید Ù…ÛŒ کنند. دو سوسمار بدون پای دیرین شمالگان غربی از تیرة انگوئید ها به طور گسترده پراکنده ØŒ Ùˆ تا شمال ایران گسترش یاÙته اند. کَلْمَره ØŒ شکارگر برلیسک ها Ùˆ Øلزونهای ک٠جنگلهای جنوب خزر (هیرکانیا )ØŒ Ùˆ لوس مار سوسمار شکارگر Ùعال تری Ú©Ù‡ تØمل شرایط خشک تر را دارد، در شمال ایران Ùˆ کوهپایه های غربی زاگرس یاÙت Ù…ÛŒ شود. جویندگان Ùعال Øشرات ØŒ تقریباً در تمام Ù…Øیط زیست ایران ØŒ سوسمارهای Ú©ÙˆÚ†Ú© Ùˆ تندروی خانوادة لاسرتا (Lacertidae) هستند Ú©Ù‡ غالباً «دوندگان مسابقه » نامیده Ù…ÛŒ شوند. جنسهای متعددی در جولانگاههای گوناگون یاÙت Ù…ÛŒ شوند، Ùˆ این سوسمارها در بیشتر زیستگاهها یاÙت Ù…ÛŒ شوند. پراکنش٠جنس٠Lacerta معمولاً اورو Ù€ سیبریایی است Ùˆ انواعی از آن در مناطق شمالی Ùˆ کوهستانی ایران وجود دارد؛ Eremias جنسی است با انواع Ùراوان در سراسر منطقة ایرانی Ù€ تورانی Ùˆ در دشتها، استپها، Ùˆ کوهپایه های داخلی Ùلات ایران به ÙˆÙور یاÙت Ù…ÛŒ شود، Øال آنکه تنها یک جنس از Ophisops در Ùلات ایران وجود دارد. مسالینا Ùˆ سوسمار پاشرابه جنسهای صØرایی Ù€ سندی اند؛ ویژگی بیشتر انواع٠جنس اخیر دویدن بر شن روان است . اسکینک های براق Ú©Ù… شمارترند، ولی در بیشتر زیستگاهها یاÙت Ù…ÛŒ شوند؛ برخی گونه ها با زیستگاههای صخره ای سازگار شده اند، برخی دیگر با نقب زدن در شن روان . متنوع ترین تیرة سوسمارها در Ø³Ø·Ø Ø¬Ù†Ø³ ØŒ گکوها هستند Ú©Ù‡ انواع بسیاری از آنها با شرایط زیستْمØیطی Ùˆ جولانگاههای اختصاصی شده سازگار شده اند. بیشتر اینها شب گردند، اما برخی پگاه گرد Ùˆ اندکی Øتی روزگردند. آشناترین انواع برای مساÙران ØŒ انواعی اند Ú©Ù‡ پیرامون Ùˆ درون خانه ها به سر Ù…ÛŒ برند Ùˆ هر غروب آنها را Ù…ÛŒ توان دید Ú©Ù‡ به دیوارهای Ú¯Ú† اندود چسبیده ØŒ Ùˆ در کمین Øشراتی اند Ú©Ù‡ به سوی نور کشیده Ù…ÛŒ شوند.
اندرسون در پژوهش اش در بارة سوسمارها (١٩٦٨) دریاÙت Ú©Ù‡ Ùقط انواع Ù…Øدودی Ú©Ù‡ قابلیت سازگاری بوم شناختی Ùراوان دارند در سراسر بخش اعظم مناطق صØرایی Ù€ سندی یا ایرانی Ù€ تورانی گسترش یاÙته اند. گرچه در هر دو ناØیه انواع خاص ناØیة دیگر Ù†Ùوذ کرده است ØŒ انواع نسبتاً Ú©Ù…ÛŒ به طور وسیع در هر دو منطقه پراکنده اند. عناصر مرتبط با گونه های اروپایی Ùˆ اساساً گونه هایی با پراکنش مدیترانه ای از شمال غرب
وارد جنوب غرب آسیا Ùˆ ایران شده اند. انواع بیابان آرالی Ù€ خزری در شمال ایران در مناطقی یاÙت Ù…ÛŒ شوند Ú©Ù‡ امتداد جغراÙیای طبیعی دشت آسیای میانه است . تعداد بسیار Ú©Ù…ÛŒ عناصر جانوری شرقی در جنوب شرقی ایران ØŒ بیشتر در بلوچستان ØŒ یاÙت Ù…ÛŒ شوند.
٧٥ گونه Ùˆ زیرگونة مار در زیای ایران وجود دارد (لطیÙÛŒ ØŒ ١٣٦٤ Ø´ ). اگرچه هر استانی از نظر تنوع گونه ها غنی است ØŒ ولی مارها کمتر از سوسمارها به چشم Ù…ÛŒ خورند، تا Øدودی به این دلیل Ú©Ù‡ خود را به خوبی پنهان Ù…ÛŒ کنند Ùˆ در Øضور جانوران بزرگ غالباً بی Øرکت Ù…ÛŒ مانند. مارها چون در زنجیرة غذایی بیشتر تغذیه Ù…ÛŒ کنند نسبت به سوسمارها بسیار Ú©Ù… تعدادترند. همة آنها شکارگرند، گونه های بزرگ تر به طور عمده از جوندگان ارتزاق Ù…ÛŒ کنند، در Øالی Ú©Ù‡ انواع٠دارای اندازه های متوسط Ùˆ Ú©ÙˆÚ†Ú© از سوسمارها Ùˆ Ú¯Ù‡ گاه از پرندگان ØŒ Ùˆ Ú©ÙˆÚ†Ú© ترین آنها از بندپاییان تغذیه Ù…ÛŒ کنند. تعداد بسیار Ú©Ù…ÛŒ ØŒ مثل مار علÙÛŒ ( غیرسمّی ) ØŒ ماهی ØŒ دوزیستان ØŒ یا هر دو را Ù…ÛŒ خورند. گرچه بسیاری از انواع آنها را Ù…ÛŒ توان سودمند دانست چون از Ø¢Ùتهای
جونده ای ارتزاق Ù…ÛŒ کنند Ú©Ù‡ به Ù…Øصولات Ùˆ موادغذایی انبارشدة انسانها آسیب Ù…ÛŒ رسانند، شماری اندک برای بشر، خصوصاً اگر پای برهنه یا نیمه برهنه باشند، خطرناک اند. چندین جنس Ùˆ گونه هایی از اÙعی Ùˆ برخی ØŒ از قبیل اÙعیان Ú©ÙˆÚ†Ú© جعÙری از جنس مار جعÙری ( Echis ) کاملاً مهاجم اند، در Øالی Ú©Ù‡ برخی دیگر از قبیل اÙعیان شاخدار Pseudocerastes Ùˆ اÙعی٠Vipera lebetina بزرگ اند Ùˆ توانایی واردکردن مقادیری زهر را دارند. اÙعیان خود را به خوبی استتار Ù…ÛŒ کنند، Ùˆ بنابراین انسانهای بی اØتیاط Ùˆ چهارپایان ممکن است آنها را لگد کنند. Ú©Ùبرا، Ú©ÙÚ†Ù‡ مار ØŒ نوعی شرقی Ú©Ù‡ در شمال شرق ایران یاÙت Ù…ÛŒ شود، شکارگر ماهری است Ú©Ù‡ به دلیل وجود جوندگان به روستاها کشیده Ù…ÛŒ شود. بیشترین انواع مار به تیرة Colubridae تعلق دارند؛ بسیاری روزگرد Ùˆ Ùعالانه در جستجوی شکارند؛ شاید به همان تعداد نیز از جمله اÙعیها، دست Ú©Ù… در گرم ترین Ùصول بیشتر شب گردند.
آبهای خلیج Ùارس از Ù„Øاظ انواع مارهای دریایی غنی است ØŒ آنها شکارشان اساساً ماهی است Ø› همگی به Ù†ØÙˆ خطرناکی سمّی اند Ùˆ ماهیگیرانی Ú©Ù‡ با تور ماهیگیری Ù…ÛŒ کنند در معرض خطر اینگونه مارها هستند. خویشاوندی مارهای ایرانی ØŒ خصوصاً در Ø³Ø·Ø Ø¬Ù†Ø³ ØŒ دیرین شمالگان غربی است ØŒ تعداد بسیار Ú©Ù…ÛŒ از جنسها در پراکنش شمالگانی اند، برای مثال Coluber ØŒ Elaphe Ùˆ Agkistrodon . اما هیچ نوعی شمالگانی نیست . بوا (Eryx) ØŒ مارعلÙÛŒ (Natrix) ØŒ Malpolon ØŒ سوسن مار (Telescopus) ØŒ اÙعی ØŒ Ùˆ مار جعÙری ØŒ از جنسهای دیرین شمالگان غربی اند، مار کوتوله ) Eirenis ) Ùˆ مار شاخدار پراکنش اصلیشان ایران است . Spalerosophis ØŒ Lytorhynchus ØŒ کبری ' (Walterinnesia) Ùˆ اÙعی شاخدار (Cerastes) صØرایی Ù€ سندی اند، در Øالی Ú©Ù‡ مارگرگی Lycodon ØŒ Oligodon ØŒ Boiga ØŒ Ùˆ Naja شرقی اند. جنسهای مارهای آبی در طول سواØÙ„ اقیانوس هند به طور گسترده پراکنده اند. در Ø³Ø·Ø Ø§Ù†ÙˆØ§Ø¹ ØŒ مناسبات بسیار پیچیده تر است .
در ایران تعداد اندکی لاک پشت وجود دارد Ú©Ù‡ شامل دو نوع آبزی هستند: لاک پشت برکه ای اروپایی ) Emys orbicularis ) در شمال غرب ایران ØŒ در طول ساØÙ„ جنوبی دریای خزر، Ùˆ لاک پشت مدیترانه ای با گردن مخطط ) Mauremys caspica ) در نهرهای دائمی ØŒ آبگیرها Ùˆ دریاچه های غرب Ùˆ شمال ایران پراکنده اند. یک نوع آبزی سوم ØŒ یعنی لاک پشت Ùراتی است Ú©Ù‡ در آبریزهای دجله Ùˆ Ùرات در رود کارون Ùˆ اØتمالاً برخی دیگر از آبریزهای غرب زاگرس یاÙت Ù…ÛŒ شود. سنگ پشتهای زمینی عل٠خوار٠مهمیزدار (نژاد غرب ایران ) Testudo graeca ibera Ùˆ مهمیزدار (نژاد شرق ایران ) (Testudo graeca zarudnyi) Ú©Ù‡ با مناطق Ú©Ù… باران سازگاری یاÙته اند در سراسر Ùلات غربی Ùˆ مرکزی ایران پراکنده اند. گونه های ایران Ù€ تورانی لاک پشت آسیایی ) horsfieldii Agrionemys ( Testudo نیز در Ùلات مرکزی در خراسان پراکنده اند. لاک پشتهای دریایی شایع مناطق گرمسیری ØŒ لاک پشت سرخ ØŒ لاک پشت سبز ØŒ لاک پشت عقابی ØŒ لاک پشت زیتونی ریدلی ØŒ Ùˆ لاک پشت چرمی در خلیج Ùارس گزارش شده اند یا اØتمال Ù…ÛŒ رود در آنجا یاÙت شوند (اندرسون ØŒ ١٩٧٩).
نوع خاصی ØªÙ…Ø³Ø§Ø ØŒ ØªÙ…Ø³Ø§Ø ØªØ§Ù„Ø§Ø¨ÛŒ یا ØªÙ…Ø³Ø§Ø Ø±Ø§Ù‡Ø²Ù† ØŒ نوعی هندی است Ú©Ù‡ در رودخانة سرباز در جنوب شرق بلوچستان ایران در انزوا زندگی Ù…ÛŒ کند (همانجا).
Ùˆ) پرندگان Ùˆ پستانداران . گونه ها Ùˆ Øتی زیرگونه های بسیار Ú©Ù…ÛŒ از پرندگان Ùˆ پستانداران وجود دارند Ú©Ù‡ به Ù„Øاظ پراکندگی ØŒ Ù…Øدودیت٠مثلاً سوسمارها را داشته باشند. پراکنش تعدادی از جانوران شناخته شده ØŒ شمالگان است . گرگ ØŒ روباه قرمز، سیاهگوش ØŒ خرس قهوه ای ØŒ عقاب طلایی ØŒ عقاب ماهیگیر Ùˆ مرغان دریایی مهاجر گوناگون را به عنوان نمونه Ù…ÛŒ توان ذکر کرد. بسیاری از گونه های دیگر نشانة جنسهای شمالگانی اند.
اسکات ( رجوع کنید به د. ایرانیکا ØŒ ذیل "Birds in Iran" ) دریاÙت Ú©Ù‡ از میان ٣٢٤ گونه از پرندگانی Ú©Ù‡ در ایران تولید مثل Ù…ÛŒ کنند تنها ٢٤ پرنده دیرین شمالگانی اند، Ú©Ù‡ زیستگاههای Ù…Øدودی در خاورمیانه دارند. ÙˆÛŒ Ù¾ÛŒ برد Ú©Ù‡ ١٣١ گونة ایرانی به طور گسترده در منطقة دیرین شمالگان یاÙت Ù…ÛŒ شوند؛ به علاوه تعداد ٨١ گونه به غرب٠دیرین شمالگان تعلق دارند Ú©Ù‡ در ایران به شرقی ترین مرزهای خود Ù…ÛŒ رسند. در Øالی Ú©Ù‡ نوزده گونه به طور خاص به دیرین شمالگان شرقی تعلق دارند Ú©Ù‡ در ایران به غربی ترین مرزهای خود Ù…ÛŒ رسند. ÙˆÛŒ ٢٥ گونه را خاص کمربند بیابانی صØرایی Ù€ سندی بازشناخت . ÙˆÛŒ پرندگان جنوب بلوچستان ایران Ùˆ ساØÙ„ جنوبی خلیج Ùارس را عمدتاً شرقی دانسته ØŒ Ú©Ù‡ ٢٩ گونه زادگیری پراکنش اولیة منطقة شرق ØŒ در ایران به مرزهای شمال غربی گستره شان Ù…ÛŒ رسند، در Øالی Ú©Ù‡ جنوب غرب ایران Ú©Ù…ÛŒ تØت تأثیر اÙریقای گرمسیری ØŒ شامل شش گونة زادگیری در اصل اÙریقایی ØŒ در پراکنش است . Ù†ÙÙ‡ گونه پرندة دریا Ùˆ ساØÙ„ Ú©Ù‡ در سراسر اقیانوس هند یاÙت Ù…ÛŒ شوند در جزایر خلیج Ùارس Ùˆ تنگة هرمز زادگیری Ù…ÛŒ کنند. جانوران ایران به دلیل قرار داشتن در مسیرهای اصلی مهاجرت سالانة پرندگان ØŒ
بسیار غنی شده است . ٨٦ گونه از مهاجران زمستانی (گونه هایی Ú©Ù‡ به طور مستمر به یک جامعة جانوری تعلق ندارند Ùˆ به صورت موقت به دنبال غذا یا Ù…ØÙ„ÛŒ برای مخÙÛŒ شدن در آنجا هستند) در شمال Ùˆ مرکز آسیا زادگیری Ù…ÛŒ کنند؛ بسیاری از آنان پرندگان آبزی (از جمله گونه های شکاری مهم ) Ùˆ پرندگان شکاری اند. در بهار Ùˆ پاییز ٢٤ گونه بین Ù…Øلهای زادگیری شمالی Ùˆ Ù…Øلهای زمستانی جنوب غربی یا جنوب شرقی مهاجرت Ù…ÛŒ کنند. ٥٧ گونة دیگر را به عنوان پرندگان آواره Ùˆ جاماندة کمیاب ثبت کرده اند (برای جزئیات Ùˆ نمونه ها رجوع کنید بههمانجا). هلم Ùˆ همکارانش (١٩٨٨) نقشه های پراکنش زادگیری گونه های خاورمیانه را منتشر کرده اند، Ùˆ هریسن در نقشه هایش از پرندگان دیرین شمالگان غربی ØŒ گستره های تابستانی Ùˆ زمستانی Ùˆ اسکان آنها را درج کرده است . ÙˆÛŒ الگوهای پراکنش گونه های دیرین شمالگان غربی را باتوجه به مناطق آب Ùˆ هوایی Ùˆ پوشش گیاهی بررسی و، تلاش کرده است Ú©Ù‡ آنها را در متن رویدادهای پلئیستوسن تÙسیر کند. ÙˆÛŒ همچنین دیرین شمالگان غربی را به مناطق جانوری تقسیم کرده Ú©Ù‡ دو قسمت آن شامل بخشهایی از ایران است : منطقة خزر Ùˆ مدیترانه ØŒ Ú©Ù‡ پناهگاه بالقوه ای برای شماری از گونه ها Ø·ÛŒ تغییرات اقلیمی پلئیستوسن بوده ØŒ Ùˆ خاورمیانه ØŒ Ú©Ù‡ به عقیده او با داشتن پناهگاههای اØتمالی در طول دره های دجله Ùˆ Ùرات Ùˆ اطرا٠خلیج Ùارس ØŒ مرکز گونه زایی برخی پرندگان بوده است .
میزون در مطالعة پستانداران (١٩٦٨)ØŒ جانوران ایران
را مرکّب توصی٠کرده است Ú©Ù‡ در آن اÙراد بومی با اÙرادی دارای ویژگی دیرین شمالگانی٠عام تر Ùˆ با اÙراد اÙریقایی
Ùˆ هندی الاصل ØŒ درهم آمیخته اند. ÙˆÛŒ دریاÙت Ú©Ù‡ گونه های
بومی در خراسان متمرکز شده ØŒ به بلوچستان Ùˆ غرب اÙغانستان (Ú©Ù‡ منطقه ای مرتÙع با سازگاریهای نیمه بیابانی است )ØŒ
Ùˆ کردستان ØŒ منطقه ای Ù…Øصور با زمستانهای سخت تر، راه یاÙته اند.
هرینگتن ١٥٢ گونه پستانداران ایران را در راسته های زیر Ùهرست کرده است : Øشره خواران ØŒ ١٤Ø› Ø®Ùاشیان ØŒ ٣٨Ø› گوشتخواران ØŒ ٢٨Ø› خوک آبیان ØŒ ١Ø› Ùرد سÙمان ØŒ ١Ø› زوج سÙمان ØŒ ١٣Ø› خرگوشیان ØŒ ٢Ø› جوندگان ØŒ ٤٧Ø› Ùˆ آب بازان ØŒ ٨. پستانداران بزرگ بیشترین توجه عمومی را به خود جلب کرده اند، زیرا گونه های شکاری Ùˆ نیز شکارگران گونه های شکاری Ùˆ جانوران اهلی را در بر Ù…ÛŒ گیرند. آنها همچنین در برابر تغییر بهره گیری انسان از زمین Ùˆ شکار٠بیش ازØد، آسیب پذیرتر از دیگر
جانوران اند. سازمان ØÙاظت Ù…Øیط زیست برای ØÙظ زیستگاههای آنها Ùˆ ØÙاظت گونه های شکاری Ùˆ غیره ØŒ با ایجاد پارکهای ملی Ùˆ ØÙاظت شده تلاشهای گسترده ای صورت داده است . گله های قوچ کوهی Ùˆ بز کوهی ایرانی ØŒ نیای بز اهلی Ø› در زیستگاههای صخره ای به سر Ù…ÛŒ برند. از جنس آهو سه گونه موجود است Ú©Ù‡ در استانهای جنوبی Ùˆ استپهای Ùلات مرکزی ØŒ شکار مطلوبی اند ( رجوع کنید به د. ایرانیکا ØŒ ذیل .I" ¦hu ¦"A Ùˆ "Chinkara" ). گوزن زرد Ú©ÙˆÚ†Ú© ایرانی ØŒ Ú©Ù‡ روزگاری در سراسر جنوب غرب پراکنده بود، به تدریج به جمعیت Ú©ÙˆÚ†Ú©ÛŒ در طول رود کرخه کاهش یاÙت ØŒ اما به لط٠تلاشهای صورت گرÙته برای ØÙظ Ùˆ تولید مثل آنها، تا Øدودی اÙزایش یاÙته است . گله های مرال (مارال ) در علÙزارهای جنگلی منطقة خزر زندگی Ù…ÛŒ کنند، درØالی Ú©Ù‡ شوکا Ú©Ù‡ Ú©ÙˆÚ†Ú© تر Ùˆ منØصر به Ùردتر است ØŒ در
مناطق جنگلی آذربایجان ØŒ کردستان ØŒ گیلان Ùˆ مازندران یاÙت Ù…ÛŒ شود؛ Ú©Ù‡ هردو گونه های اروپایی Ù€ سیبریایی هستند Ú©Ù‡
به طور گسترده پراکنده شده اند. گراز (خوکÙÙˆØØ´ÛŒ )ØŒ گونه ای Ú©Ù‡ در سراسر مناطق دیرین شمالگانی Ùˆ خاوری پراکنده است ØŒ در انواع زیستگاهها در ایران ØŒ هر کجا Ú©Ù‡ ذخایر دائمی آب موجود باشد، یاÙت Ù…ÛŒ شود. گورخر ایرانی Ú©Ù‡ زمانی در بسیاری از استپها Ùˆ مناطق بیابانی یاÙت Ù…ÛŒ شد، اکنون به طور عمده در پارکهای ملی Ùˆ پناهگاههای Øیات ÙˆØØ´ در خراسان ØŒ کرمان ØŒ Ùˆ Ùارس باقی مانده است Ø› این گورخر، گونه ای دیرین شمالگانی است Ú©Ù‡ در دوره های تاریخی از مدیترانه به مغولستان راه
یاÙته است .
گوشت خواران بزرگ ومتوسط ØŒ گرگ ØŒ شغال ØŒ روباه (سه گونه )ØŒ خرس قهوه ای ØŒ خرس سیاه بلوچستان ØŒ Ú©Ùتار، گربة Ú©ÙˆÚ†Ú© (چهارگونه )ØŒ سیاهگوش Ùˆ کاراکال را شامل Ù…ÛŒ شود. پلنگ در سراسر ایران ØŒ هر کجا Ú©Ù‡ گونه های بزرگ جانوران شکاری موجود باشد، یاÙت Ù…ÛŒ شود. یوزپلنگ ØŒ زمانی در سراسر مناطق استپی خشک تر جنوب غرب آسیا Ùراوان بود اما با کاهش زیستگاهها Ùˆ جمعیت صیدش ØŒ به خصوص آهو، در آستانة انقراض قرار گرÙته است . در ایران پس از تعیین مناطق ØÙاظت شده Ùˆ اÙزایش آهو، Ùقدان این جانور در شمال شرق کشور تا Øدود زیادی جبران شده است . شیر ایرانی در جنگلهای بلوط ØŒ بنا به تاریخ مکتوب ØŒ تا سدة چهاردهم / بیستم وجود داشته ØŒ اما اکنون در تمام زیستگاه اورو Ù€ آسیایی اش منقرض شده است ØŒ جز تعداد اندکی در جنگل جیر در غرب هند. ببر خزر نیز در منطقة خزر مشهور بود اما از ١٣٣٧ Ø´ / ١٩٥٨ تقریباً به طور قطع منقرض شده است . دوگونه خدنگ در جنوب ایران یاÙت Ù…ÛŒ شوند Ú©Ù‡ در پراکنش اصلاً شرقی اند اما به شبه جزیرة عربستان نیز راه یاÙته اند. از میان٠هÙت نوع در خانوادة سمور Ùˆ راسو (Mustelidae) ØŒ شش گونه آرایه های رایج دیرین شمالگانی اند؛ گونة Ù‡Ùتم ØŒ رودک عسل خوار اÙریقایی Ù€ گرمسیری است Ú©Ù‡ به تعداد زیاد به آسیا راه یاÙته است .
دبلاس (١٩٨٠) پراکنش ٣٨ گونه Ø®Ùاش ایرانی را بررسی کرده است : ٢٧ گونه تقریباً یا به طور کامل به منطقة جانوری دیرین شمالگان منØصر شده است ØŒ یک گونه در تمام چهار منطقة جانوری اصلی نیمکرة شرقی پراکنده است ØŒ دوگونه نیز در مناطق دیرین شمالگانی Ùˆ اÙریقایی Ù€ گرمسیری به طور گسترده پراکنده اند، Ùˆ گونة سوم بیش از دیرین شمالگان در اÙریقایی Ù€ گرمسیری پراکنده است ØŒ Ùˆ شش گونه Ú©Ù‡ در اصل دیرین گرمسیری اند، Ùقط در منطقة جنوب غربی آسیا Ú©Ù‡ با مناطق خاوری Ùˆ اÙریقایی Ù€ گرمسیری مرتبط Ù…ÛŒ شود، به منطقة دیرین شمالگان گسترش یاÙته اند. Ø®Ùاش میوه خوار تنها عضو بزرگ Ø®Ùاشیان (Megachiroptera) در ایران است Ú©Ù‡ در جنوب شرقی کشور یاÙت Ù…ÛŒ شود، گرچه تعداد آن زیاد نیست .
پستانداران Ú©ÙˆÚ†Ú© ایران روی هم رÙته کمتر توجه سیاØان را به خود جلب کرده اند، تا Øدودی به این دلیل Ú©Ù‡ بیشتر آنها خوی پنهانکاری دارند Ùˆ بسیاری از آنان شب گردند. در میان Øشره خواران ØŒ چهار گونه خارپشت ØŒ هشت گونه Øشره خوار Ùˆ دو گونه ØÙّار وجود دارند. در ایران تنها دو گونه خرگوش
وجود دارد؛ خرگوش موش ØŒ گونه ای متعلق به شرق Ùلات ایران ØŒ Ùˆ خرگوش صØرایی (خرگوش خاکی )ØŒ Ú©Ù‡ در اÙریقا، نیز اوراسیا Ùˆ تمام استانهای ایران یاÙت Ù…ÛŒ شود.
بزرگ ترین گروه پستانداران ایران جوندگان اند Ú©Ù‡ ٤٧ گونه از Ù†ÙÙ‡ خانواده را دربرمی گیرند: سنجابها (Sciuridae) ØŒ جوجه تیغیها ØŒ نوتریاها ØŒ دوپاها (Dipodidae) ØŒ سنجابکها (Myoxidae) ØŒ موشها (Muriane) ØŒ هامسترها (Cricetinae) ØŒ جربیلها Ùˆ جردها (Gerbillina) Ùˆ ولها (Arvicolinae) . یوخن نیتهامر (١٩٨٧) Ùهرستی از تمام جوندگان خاورمیانه Ú©Ù‡ اخیراً مشاهده شده به دست داده Ùˆ آنها را Ú©Ù‡ به دلیل بزرگ تر بودن جثه شان پراکنش وسیع تری دارند، گونه هایی با اصلهای متÙاوت Ùˆ گونه های بومی را بررسی کرده است .
تنها خوک آبی بومی آبهای ایران ØŒ ÙÙÚ© خزر است . از راستة نهنگها (cetaceans) چند گونه در خلیج Ùارس به سر Ù…ÛŒ برند، از جمله چهارگونه وال Ùˆ سه گونه دلÙین . همة آنها در پراکنش یا جهانی اند یا از گونه های اقیانوس هند.
ز) بندپایان . بنا به Ú¯Ùتة ماکس واکن Ùˆ کینزلباخ (١٩٨٧) در ایران دوازده جنس عقرب از دو خانواده وجود دارند. جنسهای Androctonus ØŒ Buthotus ØŒ Compsobuthus ØŒ Orthocirus ØŒ Ùˆ Scorpion در سراسر خاورمیانه یاÙت Ù…ÛŒ شوند. Mesobuthus به طور عمده در آسیای مرکزی پراکنده است . برخی جنسهای بومی خانوادة Buthidae نیز در ایران یاÙت Ù…ÛŒ شدند اما بررسی آنها تا ١٣٦٦ Ø´ / ١٩٨٧ به پایان نرسیده بود، Ùˆ Ùقط Kraepelinia Ùˆ Liobuthus توصی٠شده بودند. Hemiscopius در جنوب ایران ØŒ شرق Ùˆ جنوب عربستان ØŒ دماغة اÙریقا Ùˆ جزیرة سوکوترا یاÙت Ù…ÛŒ شود. مؤلÙان دریاÙتند Ú©Ù‡ عقربهای شمال اÙریقا Ùˆ خاورمیانه تا رود سند از نظر خانواده Ùˆ جنس تا Øد زیادی همگون هستند؛ با این Øال در جنوب ØŒ عموماً در طول خطی از داکار تا جیبوتی در اÙریقا خط تمایز واضØÛŒ به چشم Ù…ÛŒ خورد. عقربها یک ویژگی اصلی صØرایی Ù€ سندی دارند Ùˆ در طول مرز شمالی٠پراکندگی شان از ویژگیهای مدیترانه ای Ù€ اروپایی تأثیر پذیرÙته اند؛ در شمال شرقی گونه های Mesobuthus متعلق به آسیای مرکزی ØŒ جانوران اولیة سندی Ù€ صØرایی را تØت الشعاع قرار Ù…ÛŒ دهد. تÙاوتهای اقلیمی Ùˆ تقسیم بندی گسترده به زیرگونه ها تا Øدودی ناشی از خشکی بی وقÙÙ‡ Ùزایندة
خاورمیانه Ùˆ در نتیجه انزوای جمعیتها ( ÛŒ جانوری ) است ØŒ ولی الگوی پراکنش جنسها بی تردید ناشی از عوامل دیرین جغراÙیایی است .
Ø ) Øشرات . مروری کوتاه بر گروه Ú©ÙˆÚ†Ú© مگسان گردن ماری ( Raphidioptera Ø› اچ . آسپوک ØŒ ١٩٨٧) نشان Ù…ÛŒ دهد Ú©Ù‡ تنها چهارگونه از این Øشره در ایران وجود دارد Ú©Ù‡ دوگونة آن بومی اند. از آنجا Ú©Ù‡ آنها منØصراً درختی اند، تنها در مناطق جنگلی البرز یاÙت Ù…ÛŒ شوند. Raphidioptera ÛŒ خاورمیانه از نظر جنس با جنسهای جنوب شرقی اروپا خویشاوندند، درØالی Ú©Ù‡ جنسهای اÙغانستان با جنسهای آسیای مرکزی خویشاوندی دارند. راسته به طور Ú©Ù„ÛŒ ØŒ از نظر پراکنش تقریباً منØصراً هام شمالگانی است . ١٠٨گونه تاربالیان (Trichoptera) در ایران وجود دارد Ú©Ù‡ بنا به نظر مالیکی
(١٩٨٧) خویشاوندی آشکاری با گونه های اروپایی دارند، در Øالی Ú©Ù‡ شصت گونة اÙغانستان با گونه های شبه قارة هند خویشاوندند. تاربالیان هر دو کشور در برخی گونه ها با آسیای مرکزی اشتراک دارند.
لارسن (١٩٨٧) در تØلیل جغراÙیای زیستی پروانه های عربستان Ùˆ خاورمیانه تنها پروانه های جنوب ایران (Ùارس ØŒ بوشهر، Ùˆ بلوچستان ) را مورد توجه قرار داده است . تنها در این منطقه ١١٣ گونه وجود دارد Ú©Ù‡ نسبت ٨٩ گونه (٧٩%) دیرین شمالگانی است ØŒ گرچه بسیاری از آنها به ارتÙاعات بالاتر مجموعة زاگرس منØصرند؛ تنها سه گونة اÙریقایی Ù€ گرمسیری اند. این وضع در عمان در دیگر سوی خلیج Ùارس ØŒ دقیقاً معکوس Ù…ÛŒ شود. در آنجا ٣٠% پروانه ها اÙریقایی Ù€ گرمسیری ØŒ Ùˆ تنها ١٥% دیرین شمالگانی اند. چهارگونة ایرانی ØŒ شرقی اند، Ù†ÙÙ‡ گونه
بیابان زی ØŒ Ùˆ Ù‡Ùت گونه دیرین Ù€ گرمسیری اند.
نومان الگوهای پراکنش جنسی منÙرد از بید روزگرد، Zygaena ØŒ را در خاورمیانه Ùˆ نزدیک بررسی کرد. این جنس بزرگ دیرین شمالگانی در این منطقه در پنجاه گونه نمود یاÙته Ùˆ ازاین رو برای بررسی پراکنش مناسب است . تاریخ Øیات گونه ها به پراکندگی گیاهانی بستگی دارد Ú©Ù‡ کرمینه ها از آنها تغذیه Ù…ÛŒ کنند Ùˆ روابط بوم شناختی شان را به سه نوع مهم Ù…ÛŒ توان تقسیم کرد: درختی ØŒ بیابان زی ØŒ Ùˆ کوهی . نمونه هایی از هریک را Ù…ÛŒ توان در ایران یاÙت : گونه های درختی در البرز Ùˆ زاگرس ØŒ بیابان زی در مناطق استپی٠آرتمیزیا Ù€ گونی ØŒ Ùˆ کوهی در ارتÙاعات خشک کوههای البرز Ùˆ شمال غربی زاگرس .
Ø· ) مناطق جانوری . اندرسون (١٩٦٨) سیزده منطقة جانوری را در ایران ØŒ بر اساس جغراÙیای طبیعی ØŒ آب Ùˆ هوا، Ùˆ پراکنش سوسمارها ترسیم کرده است . این Ø·Ø±Ø Ø±Ø§ به طور Ú©Ù„ÛŒ به همة جانوران Ù…ÛŒ توان تعمیم داد، گرچه مؤلÙان دیگر ممکن است مناطق را بسته به پراکندگی دیگر گروهها، به گونه ای متÙاوت طبقه بندی کنند. برای مثال پراکنش ماهیها Ùˆ دیگر جانداران آبهای شیرین ØŒ بیشتر بنا به نظامهای آبریز ترسیم Ù…ÛŒ شود، در Øالی Ú©Ù‡ Øیوانات دارای آزادی Øرکت بیشتر (به خصوص پرندگان غیرگنجشک )ØŒ برخی Øشرات بالدار، Ùˆ بسیاری از پستانداران به Ù„Øاظ موقعیت طبیعی نسبت به خزندگان ØŒ دوزیستان ØŒ ماهیها، نرم تنان خاک زی Ùˆ بندپایان Ù…Øدودیت کمتری دارند.
Ùلات مرکزی . Øوضة آبریز داخلی این Ùلات کاملاً درون مرزهای ایران Ùˆ در Ù…Øاصرة کوهها قرار دارد. گرچه برخی گونه ها کمابیش در سراسر این منطقة داخلی Øرکت Ù…ÛŒ کنند، دیگر گونه ها به زیستگاههای خاصی ØŒ از قبیل شیب کوهها، دشتهای شنی ØŒ دشتها Ùˆ شیبهای ماسه ای ØŒ Ùˆ گودالهای نمک منØصرند یا با انواع خاصی از پوشش یا گونه های گیاهی مرتبط اند.
Øوضة آبریز ارومیه . جانوران کوهستانی آن منطقة Ùلات ایران Ú©Ù‡ دریاچة ارومیه آن را زهکشی Ù…ÛŒ کند، با جانوران شرق مدیترانه ØŒ ماورای Ù‚Ùقاز، Ùˆ آناطولی شباهت دارند. دیگر گونه ها عموماً جانوران این Ùلات اند، اما از Ù„Øاظ گونه ها Ùˆ زیرگونه ها متمایزند.
Øوضة آبریز سیستان . با منظور کردن این بخش از Øوضة آبریز هلمند در درون مرزهای ایران ØŒ گونه هایی به جانوران کشور اÙزوده Ù…ÛŒ شود. جانوران این Øوضه به طور عمده به جانوران Ùلات ایران شباهت دارند، هرچند Ú©Ù‡ برخی گونه ها با گونه های بیابانهای شرقی Ùˆ منطقة آرال Ù€ خزر مشترک هستند. اندرسون (١٩٦٨) دریاÙت Ú©Ù‡ اکثر گونه های سوسمارها به دو گروه پایه تعلق دارند، Ú©Ù‡ گسترة پراکندگیشان تمام Ùلات ایران است Ú©Ù‡
اساساً در ارتÙاعات یاÙت Ù…ÛŒ شوند، Ùˆ گونه ای بومی ØŒ سازگار با شن هلمند، Ú©Ù‡ شباهتهایی با انواع موجود در Ùلات دارد.
منطقة خزری . این منطقه شیبهای شمالی البرز، خصوصاً ارتÙاعات پست تر٠پوشیده در جنگلهای جنوب خزر (هیرکانیا)ØŒ Ùˆ منطقة باریک ساØÙ„ÛŒ را در بر Ù…ÛŒ گیرد. جانوران این منطقه با جانوران اروپای مدیترانه ای Ùˆ ماورای Ù‚Ùقاز خویشاوندند، Ùˆ معدودی عناصر آرال Ù€ خزری در امتداد ساØÙ„ غربی شمال رود ارس یاÙت Ù…ÛŒ شود. خویشاوندی با جانوران آرال Ù€ خزر در اطرا٠گرگان Ùˆ سÙیددژ وجود دارد.
دشت خوزستان Ùˆ ساØÙ„ خلیج Ùارس . جانوران این منطقه ØŒ Ú©Ù‡ به Ù„Øاظ جغراÙیایی امتداد دشت بین النهرین است ØŒ با جانوران زمینهای پست عراق Ùˆ شمال عربستان خویشاوندی نزدیک دارند. با این Øال به نظر Ù…ÛŒ رسد Ú©Ù‡ Øوضة دجله به عنوان مانعی برای برخی آرایه ها عمل کرده است . جانوران به طور یکنواخت پراکنده نشده اند، برخی از گونه ها Ùقط در دشتهای مرطوب تر ساØÙ„ÛŒ دیده Ù…ÛŒ شوند. گونه های این منطقه را، به استثنای معدودی ØŒ Ù…ÛŒ توان صØرایی Ù€ سندی نامید.
بلوچستان Ùˆ ساØÙ„ مکران . در جانوران این منطقه دو عنصر اصلی وجود دارد، عنصری ایرانی متشکل از گونه های گستردة Ùلات ØŒ Ú©Ù‡ بسیاری از آنها در اصل به زمینهای ناهموار Ùˆ چین خوردة بلوچستان منØصر Ù…ÛŒ شوند؛ Ùˆ عنصری صØرایی Ù€ سندی Ú©Ù‡ به طور عمده به منطقة ساØÙ„ÛŒ منØصر Ù…ÛŒ شود. غربی ترین Øدود برای بسیاری از گونه های دستة اخیر، بندر لنگه است . در ایران ØŒ اساساً در بلوچستان Ùˆ مکران است Ú©Ù‡ معدودی عناصر شرقی ØŒ گونه های گسترده با مقاومت بوم شناختی وسیع ØŒ وجود دارند. گودال بزرگ جازموریان ØŒ یک Øوضة آبریز پست داخلی ØŒ در Ù…Øاصرة کوههاست Ùˆ زمین آن دارای رسوبهای گستردة ماسة بادرÙÙتی است . جانوران این منطقه به طور کامل شناخته نشده اند، اما برخی گونه های بومی در آنجا یاÙت Ù…ÛŒ شوند.
ترکمن صØرا. بخشهای Ú©ÙˆÚ†Ú©ÛŒ از این دشتهای پست در گوشة شمال شرقی ایران ØŒ در سه گوش باریکی در شرق خزر، میان ساØÙ„ Ùˆ کوهها واقع است . اندرسن دریاÙت Ú©Ù‡ کمتر از نیمی از سوسمارهارا Ù…ÛŒ توان واقعاً آرالی Ù€ خزری شمرد Ùˆ بقیه ØŒ گونه هایی از Ùلات ایران یا در اصل منØصر به شیب کوهها هستند.
دشت مغان . بخشی از این منطقه Ú©Ù‡ رود ارس آن را زهکشی Ù…ÛŒ کند، در شمالی ترین بخش آذربایجان ایران واقع شده است ØŒ Ùˆ در آن گونه هایی خویشاوند با گونه های مدیترانه ای Ùˆ Ù‚Ùقاز Ùˆ نیز با گونه های Ùلات ایران یاÙت Ù…ÛŒ شوند.
زاگرس . این رشته کوه طویل هم مانعی میان Ùلات ایران Ùˆ زمینهای پست بین النهرین است Ùˆ هم دالانی برای پراکنش عناصر جانوری شمال به سوی جنوب . متأسÙانه ØŒ با وجود اینکه Ù…Øدودة جنوبی بسیاری از گونه های شمالی مشخص است اطلاعات جانورشناختی موجود بسیار Ú©Ù„ÛŒ است . تعدادی از گونه ها نیز بومی این کوهها هستند. شناخته شده ترین گونه ها، گونه های گردنه های Ú©Ù… ارتÙاع هستند، گونه هایی Ú©Ù‡ به طور گسترده در آسیای جنوب غربی به سر Ù…ÛŒ برند Ùˆ به طور گسترده در ارتÙاعات مختل٠در زمینهای پست Ùˆ کوهستانها پراکنده اند.
دامنه های غربی زاگرس . این منطقه نیز مورد بررسی نسبتاً اندکی قرار گرÙته است . گونه های این منطقه گرچه با گونه های خود زاگرس Ùˆ زمینهای پست بین النهرین اشتراکاتی دارند، ولی گونه های بومی در این منطقه وجود دارند Ú©Ù‡ بدان ویژگی منØصر به Ùرد Ù…ÛŒ دهند. برخی گونه ها با گونه های ارتÙاعات عربستان ØŒ Ùˆ برخی دیگر با گونه های بلوچستان Ùˆ سند نزدیک ترین خویشاوندی را دارند. اندرسن دریاÙت Ú©Ù‡ در میان سوسمارها، گونه های ایرانی خالص وجود ندارند، Ùˆ از این نظر این منطقه با بلوچستان ØŒ Ú©Ù‡ گونه های صرÙاً ایرانی عنصر مهمی در آن هستند، تÙاوت بسیار دارد.
البرز. جانوران این Øوزه از دو بخش کاملاً مشخص تشکیل شده است : جانوران دامنه های خشک جنوبی (Ú©Ù‡ در مبØØ« Ùلات مرکزی ذکر شد) Ùˆ جانوران دامنه های شمالی بسیار مرطوب تر جنگلی (مذکور در مبØØ« منطقة خزری ). گونه های اندک شماری بین هر دو منطقه رÙت Ùˆ آمد Ù…ÛŒ کنند Ùˆ معدودی در امتداد قله های کوتاه تر به سر Ù…ÛŒ برند. به علاوه معدودی آرایه های بومی از این کوهها وص٠شده است .
Ú©ÙÙ¾Ùت داغ . جانوران چین خوردگیهای کوهستانی خشک تر، در امتداد مرز ایران Ùˆ ترکمنستان در شرق البرز، در سمت ایران اصلاً مطالعه نشده است . یکی از دلایل این امر آن است Ú©Ù‡ جاده هایی Ú©Ù‡ از مرز عبور Ù…ÛŒ کنند از غرب Ùˆ شرق کوهها Ù…ÛŒ گذرند. درة نسبتاً پست اترک دو چین خوردگی عمدة کوهها را تقسیم Ù…ÛŒ کند Ùˆ جانورشناسان به ندرت به آنجا سÙر کرده اند. در این منطقه چندین آرایة بومی یاÙت Ù…ÛŒ شود.
جزایر خلیج Ùارس . اطلاع از جانوران این جزایر، Ú©Ù‡ بیشتر آنها نزدیک به ساØÙ„ ایران قرار دارند، ناقص است ØŒ اما به نظر Ù…ÛŒ رسد Ú©Ù‡ نشان دهندة گروه صØرایی Ù€ سندی باشد.
انواع زیستگاهها. اندرسون (١٩٦٨) در تØلیل سوسمارها بر اهمیت جولانگاه برای وجود گونه های خاص تأکید کرده است Ø› او همچنین رابطة میان انواع اقلیم Ùˆ پراکنش سوسمارها را مورد توجه قرار داد. هرینگتن (١٩٧٧) کتاب > راهنمای پستانداران
ایران < را بر پایة ٣١ گونه زیستگاه تنظیم کرد. اگرچه Ø·Ø±Ø Ù‡Ø±ÛŒÙ†Ú¯ØªÙ† در طبقه بندی تنوع قابل توجه شرایط بوم شناختی ایران Ù…Ùید است ØŒ بیشتر پستاندارانی Ú©Ù‡ به عنوان نمونه ذکر شده اند، مقاومت بوم شناختی بسیار بیشتری دارند Ùˆ در زیستگاههای بسیار متنوعی یاÙت Ù…ÛŒ شوند. به علاوه ØŒ تصاویر او Ùˆ نوشته های مربوطه ترکیبی از انواع زیستگاهها Ùˆ مناطق جغراÙیایی Ú©Ù„ÛŒ تر شامل چندین زیستگاه را نشان Ù…ÛŒ دهند. Ù„ÛŒ ØŒ در بررسی پستانداران ØŒ مناطق جغراÙیایی مورد تØقیق از سوی گروه اکتشاÙÛŒ استریت در ١٣٤١Ù€١٣٤٢ Ø´ /١٩٦٢Ù€١٩٦٣ را توصی٠، Ùˆ نسبت به هرینگتن انواع زیستگاهها را دقیق تر وص٠کرده است .
اسکات ( رجوع کنید به د. ایرانیکا ØŒ ذیل "Birds in Iran" ) هشت نوع زیستگاه مهم را برای پرندگان در ایران مشخص کرد: بیابانی Ùˆ نیمه بیابانی ØŒ استپهای نیمه خشک Øاشیة کویر Ùˆ تپه ها، کوههای مرتÙع ØŒ جنگلها Ùˆ بیشه زارها، زمینهای پست Ùˆ گرم جنوب ØŒ نواØÛŒ بارانی ØŒ زیستگاههای سواØÙ„ خلیج Ùارس Ùˆ مکران ØŒ Ùˆ جزایر دور از ساØÙ„ .
منابع : درک ا. اسکات ØŒ Øسین مروج همدانی ØŒ Ùˆ علی ادهمی میرØسینی ØŒ پرندگان ایران ØŒ تهران ١٣٥٤ Ø´ Ø› استیون اندرسون ØŒ کلید شناسایی مارمولکهای ایران ØŒ ترجمة ÛŒ . سیرانی ØŒ تهران ١٣٥٦ Ø´ Ø› سایمون جرویس رید، Ùهرست پیشنهادی اسامی پرندگان ایران ØŒ تهران : دانشگاه تهران ØŒ ١٣٣٧ Ø´ Ø› Ù…Øمود لطیÙÛŒ ØŒ مارهای ایران ØŒ تهران ١٣٦٤ Ø´ Ø›
M.Abai,"List of Cerambycidae family in Iran", Entomologie et phytopathologie appliquØ¥es (Tehran) ٢٨, ١٩٦٩, ٤٧-٥٤; B.E. Allus, A bibliography on the vertebrate fauna of Iraq and neighbouring countries , Baghdad ١٩٥٤-١٩٥٥; S.C. Anderson, "Amphibians and reptiles from Iran", in Proceedings of the California Academy of Sciences , ser. ٤, ٣١ (١٢), ١٩٦٣, ٤١٧-٤٩٨; idem, "Zoogeographic analysis of
the lizard fauna of Iran", in The Cambridge history of Iran , vol. ١, ed. W.B. Fisher, Cambridge ١٩٦٨, ٣٠٥-٣٧١; idem, "Preliminary key to the turtles, lizards and amphisbaenians of Iran", Fieldiana. zoology , ٦٥ (١٩٧٤), ٢٧-٤٤; idem, "Synopsis of the turtles, crocodiles, and amphisbaenians of Iran", in Proceedings of the California Academy of Sciences , ser, ٤, ٤١ (٢٢), ١٩٧٩, ٥٠١-٥٢٨;
N. Annandale, ed., Report on the aquatic fauna of Seistan , Calcutta ١٩١٩-١٩٢١; N. Annadale and S.L.
Hora, "The fishes of Seistan", in ibid, ١٥١-١٩١; C. Arambourg, "Sur des poissons fossiles de Perse", in
Comptes rendus hebdomadaires des sØ¥ances de l , AcadØ¥mie des sciences , ٢٠٩ (٢٤), ١٩٣٩, ٨٩٨-٨٩٩; idem, "Les poissons oligocØ©nes de l , Iran", Notes et mØ¥moires sur le Moyen-Orient , ٨ (١٩٦٧), ٩-٢٤٧; C. Arambourg and U. AspØ®ck, "Untersuchungen دber die Raphidiopteran- Fauna des Iran", Zeitschrift der Arbeitsgemeinschaft عsterreichischer Entomologen , ٢٢ (١٩٧٠), ٨٩-٩٥; N.B. Armentrout, "The fishes of Iran: a preliminary checklist", (manuscript) Bandar Enzeli, ١٩٦٩; idem, "The freshwater fishes of Iran", Ph.D. diss., Oregon State University, Corvallis, ١٩٨٠; H. AspØ®ck, "The Raphidioptera of the world. a review of present knowledge", in J. Gepp,
H. AspØ®ck, and H. HØ®lzel, eds., Recent research in neuropterology. Proceedings of the ٢nd International Symposium on Neuropterology, Hamburg... , Graz ١٩٨٦, ١٥-٢٩; idem, "The Raphidioptera of the Middle East: a review (Insecta: Neuropteroidea)", in F.Krupp, W. Schneider, and R. Kinzelback, eds., Proceedings of the Symposium on the Fauna and Zoogeography of the Middle East , Wiesbaden ١٩٨٧, ٢٨; U. AspØ®ck, "Die Raphidiopteran der Erde: Eine zoogeographische Analyse (Insecta: Neuropteroidea), " Mitteilungen der Deutschen Gesellschaft fدr allgemeine und angewandte Entomologie , ٣ (١٩٨١), ١٧١-١٧٣; idem, "The Berothidae (Neuropteroidea: Planipennia) of the Middle East", in F.Krupp, W.Schneider, and R. Kinzelbach, eds., ibid, ١٩٨٧, ١٦٠-١٧٣; I. Baran, B. Coad, and M. Kuru, Zoologische Bibliographie der Tدrkei: Pisces, Amphibia, Reptilia , Heidelberg ١٩٨٦; J.Baraud,"Contribution ب la faune de l , Iran ١٠. ColØ¥optØ©res Scarabaeoidea", Annales de la SociØ¥tØ¥ entomologique de France , n. s. ٤(١٩٦٦), ٩١٥-٩٢٥; K. H. Batanouny, Natural history of Saudi Arabia: a bibliography , I, Jidda ١٩٧٨; G. Ya. Be §-Bienko and L. L. Mishchenko, Saranchevye fauny SSSR i sopredel , nykh stran , Moscow ١٩٥١; ed. and tr. as Locusts and Grasshoppers of the USSR and adjacent countries , Jerusalem ١٩٦٣- ١٩٦٤; D. Benyamini, "The zoogeography of the Butterflies (Lepidoptera, Rhopalocera) of Israel and Nearby
areas", in Y. Yom-Tov and E. Tchernov, eds., The zoogeography of Israel: the distribution and Abundance at a zoogeographical crossroad , Dordrecht ١٩٨٨, ٣٠٩-٣٢٤; L. S. Berg, "Presnovodnye ryby Irana i sopredelnychstran, "Trudy Zoologicheskogo Instituta Akademii Nauk SSSR (Leningrad) ٨ (١٩٤٩), ٧٨٢-٨٥٨; tr.as Freshwater fishes of the USSR and adjacent countries , Jerusalem ١٩٤٨-١٩٤٩; W. T. Blanford, Eastern Persia: an account of the Journeys of the Persian Boundary Commission, ١٨٧٠-٧١- ٧٢, II: The zoology and geology , London ١٨٧٦; P. Bonadona, "Contribution ب la faune de l , Iran ١٨. ColØ¥optØ©res Anthicidae", Annales de la SociØ¥tØ¥ entomologique de France , n.s., ٦(١٩٧٠), ٣٧٩-٣٨٣; R. Bott, "Potamidae (Crustacea, Decapoda) aus Afghanistan, west Asien und dem Mittelmeerraum (Eine Revision der Untergattung Potamon spp.)", Videnskabelige Meddelelser fra Dansk Naturhistorisk Forening , ١٣٠ (١٩٦٧), ٧-٤٣; R. O. Brinkhurst and B. G. M. Jamieson, Aquatic Oligochaeta of the world , Edinburgh ١٩٧١; R. L. Burgess, A. Mokhtarzadeh, and L. Cornwallis, A preliminary bibliography of the natural history of Iran , Pahlavi University College of Arts and Sciences, Science Bulletin, ١, ١٩٦٦; W.Bدttiker, "Zoological survey of Saudi Arabia", in F. Krupp, W. Schneider, and R. Kinzelbach, eds., ibid, ١٩٨٧, ٢٩-٤٠; W. bدttiker, W. Wittmer, and F. Krupp, eds., Fauna of Saudi Arabia , Basel ١٩٧٩- ; L. Cernosvitov, "Oligochaeta from various parts of the world: Iran, Egypt, Palestine, Turkestan", in Proceedings of the Zoological Society , ser, B/٣ (٣-٤), ١٩٤٢, ١٩٧-٢٣٦; B. W. Coad, "A provisional annotated check-list of the freshwater fishes of Iran", Journal of the Bombay Natural History Society , ٧٦ (١٩٧٩), ٨٦-١٠٥; idem, "Environmental change and its impact on the freshwater fishes of Iran", Biological conservation (Barking, U.K.) ١٩/١ (١٩٨٠), ٥١-٨٠; idem, "Zoogeography of the freshwater fishes of Iran", in F. Krupp, W. Schneider, and R. Kinzelbach, eds., ibid, ١٩٨٧, ٢١٣-٢٢٨; S. Cramp and K. E. L. Simmons, eds., The birds of the western Palearctic , Oxford ١٩٧٧-١٩٨٠; G. B. Corbet, The mammals of the Palaearctic region: a taxonomic review , London ١٩٧٨, suppl., London ١٩٨٤; J. W. N. Cumming, "Birds of Seistan, being a list of birds shot or seen in Seistan by members of the Seistan Arbitration Mission ١٩٠٤-١٩٠٥", Journal of the Bombay Natural History Society, ١٦ (١٩٠٥), ٦٨-٦٩٩; R. Damoiseau, "Contribution ب la faune de l , Iran ١٣. ColØ¥optØ©res Bostrychidae", Annales de la SociØ¥tØ¥ entomologique de France , n.s.٥ (١٩٦٩), ١٤٣-١٤٤; A. F. De Blase, The bats of Iran: systematics, distribution, ecology , Fieldiana: Zoology, n.s. ٤, Chicago ١٩٨٠; F. De Filippi, Note di un viaggio in Persia nel ١٨٦٢, Milan ١٨٦٥; J.DelØ©ve, "Contribution ب la faune de l , Iran ١٩. ColØ¥optØ©res Dryopoidea", Annales de la SociØ¥tØ¥ entomologique de France , n.s. ٦(١٩٧٠), ٧٠١-٧٠٣; P. Dispons and A. Villiers, "Contributions ب la faune de l , Iran ٢: HØ¥miptØ©res Reduviidae", Annales de la SociØ¥tØ¥ entomologique , n.s. ٣(١٩٦٧), ١٠٦٧-١٠٨٥; J. A. Douglas, Contributions to Persian paleontology , London ١٩٢٧-١٩٢٩; W. Eckweiler and P. Hofmann, "Checklist of Iranian butterflies", Nachrichten des entomologischen Vereins Apollo , suppl. ١(١٩٨٠), ١-٢٨; C. E. von Eichwald, Reise auf dem Caspischen Meere und in den Caucasus, unternommen in den Jahren ١٨٢٥-١٨٢٦ , Stuttgart ١٨٣٤-١٨٣٧; idem, Fauna Caspio-Caucasica , St. Petersburg ١٨٤١; J. Eiselt and
J. F. Schmidtler, "Froschlurche aus dem Iran unter Berدcksichtungen ausseriranischer Populations-gruppen", Annalen des Naturhistorischen Museums in Wien , ٨٢ (١٩٧٣), ٣٨٧-٤٢٢; EIr , s.vv. "A ¦hu ¦. I: the gazelle in Iran to day" (by B. P. O , Regan), "Amphibians" (by S. C. Anderson), "Birds in Iran" (by Derek A. Scott), "Chinkara" (by Khushal Habibi); C. Ù€rard and R. D. EtchØ¥copar, Contribution ب l , Ø¥tude des oiseaux d , Iran. RØ¥sultats de la mission EtchØ¥copar ١٩٦٧ , MØ¥moires du MusØ¥um national d , histoire naturelle, n.s. A٦٦, ١٩٧٠; H. Field et al ., Bibliography on southwestern Asia , Coral Gables, Fla. ١٩٥٣- ١٩٦٢, suppls., Coral Gables, Fla., ١٩٦٨-١٩٧٢; L. Fishelson, "Biogeography and ecology of the Acridofauna of Israel and neighboring countries (Acridoidea, Orthoptera)", in F. Krupp, W. Schneider, and R. Kinzelbach, eds., ibid, ١٩٨٧, ١٢٤-١٤٧; S. G. Gmelin, Reisedurch Russland zur Untersuchung der drei Natur- Reiche , III: Reise durch das nØ®rdliche Persien in den Jahren ١٧٧٠, ١٧٧١ bis April ١٧٧٢ , St. Petersburg, ١٧٧٤, IV: Reise von Astrachan: ungleichen zweite Persiche Reise in den Jahren ١٧٧٢ und ١٧٧٣, bis im Frدhling ١٧٧٤, Nebst den Leben des Verfassers , ed. P. S. Pallas, St. Petersburg ١٧٨٤; F. A. Harrington, Jr., A guide to the mammals of Iran , Tehran ١٩٧٧; C. J. O. Harrison, An atlas of the birds of the western Palearctic , Princeton, N.J., ١٩٨٢; H. Heinzel, R. Fitter, and J. Parslow, The birds of Britain and Europe with North Africa and the Middle East , London ١٩٧٢; A. Hoffman, "Contributions ب la faune de l , Iran. ٦. ColØ¥optØ©res Curculionidae et Bruchidae", Annales de la SociØ¥tØ¥ entomologique de France , n.s. ٤(١٩٦٨), ١٤٥-١٥٤; P. A. D. Hollom et al., Birds of the Middle East and North Africa , Vermillion, S.D. (١٩٨٨); F. HuØ¥ and R. D. EtchØ¥copar, Les oiseaux du Proche
et du Moyen Orient , Paris ١٩٧٠; D. Jay, Annotated bibliography on locusts in southwestern Asia , ed. H. Field, Chicago ١٩٧٠; S. H. Jervis Read, "Ornithology", in Camb. Hist. Iran , ibid, ١٩٦٨, vol.١, ٣٧٢-٣٩٢; Z. Kaszab, "Contribution ب la faune de l , Iran ٨. ColØ¥optØ©res Meloidae", Annales de la SociØ¥tØ¥ entomologique de France , n.s. ٤(١٩٦٨), ٧٤٩-٧٧٦; P.L.Kramp, "Medusae of the Iranian Gulf", Videnskabelige Meddelelser fra Dansk Naturhistorisk Forening i Kjobenhavn , ١١٨ (١٩٥٦), ٢٣٥- ٢٤٢; F. Krupp, W. Schneider, and R. Kinzelbach, eds., Proceedings of the Symposium on the Fauna and Zoogeography of the Middle East , TAVO Beihefte A٢٨, Wiesbaden ١٩٨٧; H. Kumerloeve, "Die Sجugetiere (Mammalia) der Tدrkei. Die Sجugetiere (Mammalia) Syriens und des Libanon", VerØ®ffentlichungen der Zoologishen Staatssammlung Mدnchen , ١٨(١٩٧٥), ٦٩-٢٢٥; T.B.Larsen, "Biogeographical aspects of Middle Eastern and Arabian butterflies", in F. Krupp, W. Schneider, and R. Kinzelbach, eds, ibid, ١٩٨٧, ١٧٨-١٩٩; P. Lastovka and L. Matile, "Contribution ب la faune de l , Iran ١٦. DiptØ©res Mycetophilidae des Provinces Caspiennes ٢. Genre Mycetophila", Annales de la SociØ¥tØ¥ entomologique de France , n.s. ٥(١٩٦٨), ٦٨١-٦٨٦; D. M. Lay, A study of the mammals of Iran , Fieldiana: zoology ٥٤, Chicago ١٩٦٧; A.E. Leviton et al ., Handbook to Middle East amphibians and reptiles , Oxford ١٩٩٢; H. Malicky, "Die KØ®cherfliegen (Trichoptera) des Iran und Afghanistans", Zeitschrift der Arbeits gemeinschaft عsterreichischer Entomologen , ٣٨ (١٩٨٦), ١-١٦; idem, "A survey of the caddisflies (Insecta: Trichoptera) of the Middle East", in F.Krupp, W.Schneider, and R. Kinzelbach, eds., ibid, ١٩٨٧, ١٧٤-١٧٧; Z. Matic, "Contributo alla conoscenza dei Lithobiidae dell , Iran (Chilopoda, Lithobiomorpha)", Fragmenta Entomologica , ٦ (١٩٦٨), ٨٧-١١٤; L. Matile, "Contribution ب la faune de l , Iran ١٤: DiptØ©res Mycetophilidae des provinces caspiennes", Annales de la SociØ¥tØ¥ entomologique de France , n.s. ٥(١٩٦٩), ٢٣٩-٢٥٠; E. MØ¥nØ¥triØ¥s, Catalogue raisonnØ¥ des objets de zoologie recueillis dans un voyage au Caucase et jusqu , aux frontiØ©res actuelles de la Perse , St. Petersburg ١٨٣٢; A. Mesghali, "Phlebotominae (Diptera) of Iran ٣: Studies on sandflies in the areas of Bandar Abbas and Jask (littoral areas of Hormuz Strait and sea of Oman)", Bulletin de la SociØ¥tØ¥ pathologie exotique , ٥٨ (١٩٦٥), ٢٣٩-٢٧٦;X.de Misonne, Analyse zoogØ¥ographique des mammifØ©res de l , Iran , MØ¥moires de l , Institut royal des sciences naturelles de Belgique ٥٩, ١٩٥٩, ١-١٥٧; idem, "Mammals", in Camb. Hist. Iran , ibid, ١٩٦٨, vol.١, ٢٩٤-٣٠٤; Z. Moubayed, N. Giani, and E. Martinez- Ansemil, "Distribution of aquatic Oligochaeta and Aphanoneura in the Near East", in F.Krupp, W.Schneider, and R. Kinzelbach, eds., ibid, ١٩٨٧, ٨٠-٩٠; C. M. Naumann, "Distribution patterns of Zyaena moths in the Near and Middle East (Insecta: Lepidoptera, Zygaenidae), in ibid, ٢٠٠-٢١٢; S. Navai, "Ceratopogonidae (Diptera) of Iran V. Culicoides from Mazanderan", Mosquito news (New Brunswick, N. J.), ٣٠/١ (١٩٧٠), ٦-٨; J. Niethammer, "Rodent distribution in the Middle East", in F. Krupp, W. Schneider, and R. Kin ¤zelbach, eds., ibid, ١٩٨٧, ٣١٨-٣٢٩; A. M. Nikol , ski §, "On three new species of reptiles collected by Mr. A. N. Zarudny in eastern Persia in ١٩٠١", Annales du MusØ¥e zoologique de l , AcadØ¥mie impØ¥riale de science (St. Petersburg), ٨(١٩٠٣), ٩٥-٩٨ [in Russian(; idem, "Reptiles and amphibians collected by Mr. A. N. Zarudny in Persia in ١٩٠٣-٠٤", Annales du MusØ¥e zoologique de l , AcadØ¥mie impØ¥riale de science (St.Petersburg), ١٠(١٩٠٧), ٢٦٠-٣٠١ )in Russian]; S. I. Ognev, Zveri vostochno ï© Â§Evropyiseverno ï© Â§Azii , III: Zveri SSSR i prelezhashchikh stran , Moscow ١٩٢٨; tr. as Mammals of the U. S. S. R. and adjacent countries , Jerusalem ١٩٦٣; G. A. Olivier, Voyage dans l , Empire Othoman, l , Egypte et la Perse , Paris ١٨٠٧; P. S. Pallas, Zoographia Ross-Asiatica , St. Petersburg ١٨١١-١٨٤٢; K. Paludan, "Zur Ornis des Zagrosgebietes, W. Iran, "Journal fدr Ornithologie , ٨٦(١٩٣٨), ٥٦٢-٦٣٨; H. Perrin, "Contribution ب la faune de l , Iran ١٧. ColØ¥optØ©res Curculionidae", Annales de la SociØ¥tØ¥ entomologique de France , n.s. ٦(١٩٧٠), ٣٥٩-٣٦٦; F. Pierre, "Contribution ب la faune de l , Iran ١٢.Ù€tude Ø¥cologique et biogØ¥ographique des Tenebrionides pimeliine s. nov. de rØ¥gions dØ¥sertiques et semi-dØ¥sertiques de l , Iran," Annales de la SociØ¥tØ¥ entomologique de France , n.s. ٤(١٩٦٨), ٩٩٧-١٠٣٦; H. D. Radcliffe, "List of the birds of Baluchistan, part II", Journal of the Bombay Natural History Society , ٢٤ (١٩١٦), ١٥٦-١٦٩; G. Radjabi, "Contribution ب la connaissance de la faune de Buprestides de l , Iran," Entomologie et Phytopathologie appliquØ¥es (Tehran), ٢٧ (١٩٦٨), ٦٩-٧٩; A. Rafyi, A. A. Nainy, and H. Rak, "Les espØ©ces de mites rencontrØ¥s en Iran", Journal of Veterinary Faculty, University of Tehran , ٢٣ (١٩٦٧), ٣٨-٤٥; K. H. Rechinger, Flora lranica: Flora des iranischen Hochlandes und der umrahmenden Gebirge. Persien, Afghanistan, Teile von West- Pakistan, Nord-Iraq. Azerbeidjan, Turkmenistan , Graz ١٩٦٤- ; W. Richter and E. Shدz, "ZoArbeiten des Stuttgarter Museums دber Iran (Bibliographie)," Stuttgarter Beitrجge zur Naturkunde , ٢٢ (١٩٥٩), ١-٨; E. Rivalier, "Contribution ب la faune de I , Iran ٥. ColØ¥optØ©res Cicindelidae," Annales de la SociØ¥tØ¥ entomologique de France , n. s. ٣ (١٩٦٧), ١٠٩٩-١١٠٢; G. Roth, "Data on the distribution and faunal history of the genus Theodoxus in the Middle East (Gastropoda: Neritidae)", in F. Krupp, W. Schneider, and R. Kinzelbach, eds., ibid, ١٩٨٧, ٧٣-٧٩; M.A.G.Saadati, "Taxonomy and distribution of the freshwater fishes of Iran", M. S. thesis, Colorado State University, Fort Collins ١٩٧٧; F.Schmid, "TrichoptØ©res d , Iran," Beitrage zur Entomologie , ٩ (١٩٥٩), ٢٠٠- ٢١٩, ٣٧٦- ٤١٢,٦٨٣-٦٩٨,٧٦٠-٧٩٩;W.Schneider,"The genus Pseudagrion Selys,١٨٧٦ in the Middle East-A zoogeographic outline (Insects. Odonata. Coenagrionidae)", in F. Krupp, W. Schneider, and R.Kinzelbach, eds., ibid, ١٩٨٧, ١١٤-١٢٣;
E. Schدz, Die Vogelwelt des sدdkaspischen Tieflandes , Stuttgart ١٩٥٩; F. Starmدller, "Ein weiteres Beitrag
zur Wassermollusken des Iran", Sb. عsterreichischer Akademie der Wissenschaften , Math.-nat. Kl., Abt. ١/٧, ١٩٦٥, ١٧١-١٨٤; J.ThØ¥rond, "Contribution ب la faune de l , Iran ٤: ColØ¥optØ©res Histeridae," Annales de la SociØ¥tØ¥ entomologique , n. s. ٣ (١٩٦٧), ١٠٩٣-١٠٩٧; C. B. Ticehurst, et al., "Birds of the Persian Gulf islands", Journal of the Bombay Natural History Society , ٣٩ (١٩٢٥), ٧٢٥-٧٣٣; M. Vachon, "Liste des scorpions connus en Ù€gypte, Arabie, Israel, Liban, Syrie, Jordanie, Turquie, Irak, Iran", Toxicon , ٤ (١٩٦٦), ٢٠٩-٢١٨; M.Vachon and R.Kinzelbach, "On the taxonomy and distribution of the scorpions of the Middle East", in F. Krupp, W. Schneider, and R. Kinzelbach, eds, ibid, ١٩٨٧, ٩١-١٠٣; C. Vaurie, The birds of the Palearctic fauna. a systematic reference , London ١٩٥٩-١٩٦٥; A. Villiers, "Contribution ب la faune de l , Iran I. ColØ¥optØ©res Cerambycidae," Annales de la SociØ¥tØ¥ entomoloqique de France , n.s. ٣(١٩٦٧), ٣٢٧-٣٧٩; E.Wagner, "Contribution ب la faune de l , Iran ٧.HØ¥miptØ©res(pro parte)", ibid, n.s. ٤(١٩٦٨), ٤٣٧-٤٥٣; H. Weidner, "Die Termiten von Afghanistan, Iran und Irak (Isoptera)", in Abhandlungen und verhandlungen des Naturwissenschaftliche Vereins in Hamburg , ٤, ١٩٥٩, ٤٣-٧٠; F.Werner,"Reptilien und Gliedertiere aus Persien", in Festschrift zum ٦٠. Geburtstage von Professor Dr. Embrik Strand , II, Riga ١٩٣٦, ١٩٣- ٢٠٤; W. Wittmer, "Contribution ب la faune de l , Iran ٣: ColØ¥optØ©res Malachiidae," Annales de la SociØ¥tØ¥ entomologique , n.s. ٣ (١٩٦٧), ١٠٨٧-١٠٩١; N. A. Zarudny, "Verzeichnis der VØ®gel Persiens," Journal fدr Ornithologie , ٥٩ (١٩١١), ١٨٥-٢٤١; M. Zohary, on the geobotanical structure of Iran , Bulletin of the Resource Council of Israel ١١ D Suppl., ١٩٦٣ (with map); idem, Geobotanical foundations of the Middle East ,Stuttgart١٩٧٣.
/ استیون اندرسون ( د. ایرانیکا ) /
ÛŒ ) جانوران انقراض یاÙته Ùˆ در معرض انقراض ایران . در یک قرن گذشته ØŒ جانوران ایران همچون بسیاری از کشورهای دیگر در معرض انقراض بوده اند. این وضع تا Øد زیادی ناشی از شکار زیاد آنها بوده است اما چرای بی رویه Ùˆ از بین بردن جنگلها Ùˆ بیشه ها Ùˆ در نتیجه تخریب زیستگاهها Ùˆ طبیعت ØŒ ویران کننده تر Ùˆ در بیشتر اوقات جبران ناپذیرتر بوده است . این عوامل در انقراض Ùˆ یا آسیب پذیر شدن مهره داران Ùˆ بی مهرگان ØŒ هر دو، دخیل بوده است اما مهره داران هم به دلیل ساختار خاص Ùیزیکی آنها Ùˆ هم به دلیل اینکه شناخت تأثیر آنها در زندگی بشر قدیمی تر است ØŒ بیشتر Ù…Øلّ توجه بوده اند.
یک ) جانوران انقراض یاÙته . از مهم ترین جانوارن انقراض یاÙتة ایران Ù…ÛŒ توان از شیر ایرانی نام برد Ú©Ù‡ در قرن گذشته از بین النهرین تا قسمت غربی استان Ùارس دیده Ù…ÛŒ شد. به نوشتة Ùیروز (ص ٣٥٩Ù€٣٦٠) بیشترین جمعیت آن در بیشه هاو جنگلهای خوزستان (مخصوصاً در سواØÙ„ رودهایی مانند کارون ) Ùˆ در قسمتهای جنگلی Ùارس ØŒ نظیر دشت ارژن بوده است . لیارد در بیش از صد Ùˆ پنجاه سال پیش از شیرهای Ùراوان در ناØیة رامهرمز Ùˆ کنار رود کارون یاد Ù…ÛŒ کند ( رجوع کنید بهÙیروز، ص ٣٦٠). نزدیک به چهار دهه پس از این تاریخ ØŒ ظل السلطان ØŒ Ùرزند ناصرالدین شاه قاجار ــ Ú©Ù‡ قطعاً نقش مهمی در آسیب رساندن به جانوران ایران داشته است ــ در خاطراتش (تاریخ تنظیم : ١٣٢٣) نوشته است : «در دشت ارژن به قریب ده هزار جمعیت از اطرا٠جمع کرده به جرگه شکار شیر رÙتیم . آنچه سعی Ùˆ زØمت بود کشیدیم . جز یک شیر ماده Ùˆ دو بچه اش Ùˆ یک شیر نر بزرگی Ú©Ù‡ طایÙØ© کشکولیها زدند، به قرب چهل پنجاه گراز
شکار شد. دیگر چیزی شکار نشد. من به هیچ وجه یک تÙÙ†Ú¯ هم خالی نکردم . خیلی اÙسرده شدم از این سÙر ( Ú©Ù‡ ) به کازرون رÙتم » (ج ١ØŒ ص ٣١٣Ù€٣١٤). به نوشتة Ùیروز (ص ٣٦١) طبق گزارشی در ١٢٩٥ Ø´ ØŒ «ده سال است یا بیشتر Ú©Ù‡ شیر در این قسمت دنیا دیده نشده »، ولی در ١٣٠٩ Ø´ ØŒ گروهی از مهندسان امریکایی وجود شیر را در ارتÙاعات بالای دزÙول گزارش کردند. سرانجام آخرین گزارش از مشاهدة شیر ایرانی در اول خرداد ١٣٢١ØŒ از یک نقشه بردار هندی قشون انگلیس Ùˆ در ٦٥ کیلومتری شمال غربی دزÙول بوده است . از دیگر جانوران انقراض یاÙتة ایران Ù…ÛŒ توان به ببر ایران موسوم به ببر خزر یا ببر مازندران یا ببر هیرکانی اشاره کرد Ú©Ù‡ در گذشته از Ù‚Ùقاز، سواØÙ„ دریای خزر Ùˆ خراسان تا شمال اÙغانستان به بخشهای جنگلی رود جیØون Ùˆ سواØÙ„ دریاچه های آرال Ùˆ بالخاش در آسیای مرکزی پراکنش داشت ( رجوع کنید به همان ØŒ ص ٣٦٢). در منابع تاریخی آمده است Ú©Ù‡ از ببر هیرکانی در نمایشهای روم باستان برای مبارزات پهلوانان استÙاده Ù…ÛŒ شده است (برای نمونه رجوع کنید بهپلینیوس ØŒ ج ٣ØŒ کتاب ٨ØŒ ص ٤٩Ù€٥١). ظل السلطان از یکی از شکارهای بزرگش در میان کاله از شکار کردن ٣٥ ببر، ١٨ پلنگ ØŒ ٦٣ گاو Ùˆ گاومیش ØŒ ١٥٠ مرال (مارال ) Ùˆ شش هزار قرقاول یاد کرده است ( رجوع کنید به ج ١ØŒ ص ١٤٢). براساس اطلاعات موجود، ظاهراً آخرین بار ببر ایران در ١٣٣٢ Ø´ در نزدیکی منطقة میان کاله دیده Ùˆ شکار شد. مهم ترین علل انقراض این پستاندار ارزشمند، شکار بی رویة آن Ùˆ سپس از بین رÙتن زیستگاههای آن بوده است ( رجوع کنید به Ùیروز، ص ٣٧١Ù€٣٧٤). جمعیت زیاد ببرها در Øدود یک قرن پیش ــ تا Øدی Ú©Ù‡ در یک شکار، آن هم Ùقط در یک منطقه ØŒ ٣٥ قلاده از آنها کشته Ù…ÛŒ شده است ــ Ùˆ از طرÙÛŒ انقراض آنها به Ùاصلة زمانی کمتر از یک قرن ØŒ سرعت Ùزایندة انقراض جانوران Ùˆ تخریب طبیعت ایران را نشان Ù…ÛŒ دهد.
دو) جانوران٠در معرض خطر انقراض Ùˆ آسیب پذیر. بر اساس آمار سرشماری Øیات ÙˆØØ´ ØŒ در Ùاصلة دو سرشماری سالهای ١٣٥٦ Ø´ Ùˆ ١٣٨٠ Ø´ ØŒ Øدود ٩٠% از شمار Øیات ÙˆØØ´ در ایران کاسته شده است . این آمار تکان دهنده Øکایت از آن دارد Ú©Ù‡ روند رو به رشد اضمØلال طبیعت در ایران Ú©Ù‡ از ابتدای قرن Øاضر آغاز شده است Ø·ÛŒ سه دهة گذشته نه تنها کاهش نیاÙته بلکه ابعاد گسترده تری نیز پیدا کرده است ( رجوع کنید بهکرمی ØŒ ص ١٦). در > «Ùهرست سرخ٠گونه های در معرض تهدید اتØادیة جهانی ØÙاظت طبیعت Ùˆ منابع طبیعی » < در ١٣٨٣ Ø´ / ٢٠٠٤ØŒ از ١٥١ گونة در معرض تهدید در ایران نام برده شده است . از مهم ترین این جانوران در ردة پستانداران عبارت اند از: Øشره خور شوش ØŒ ØÙّار ایرانی (قویاً در معرض انقراض )ØŒ چندگونه از Ø®Ùاشها، شاه روباه ØŒ روباه شنی ØŒ یوزپلنگ (زیرگونة ایرانی )ØŒ گربة شنی ØŒ سیاه گوش ØŒ گربة پالاس ØŒ پلنگ (زیرگونة ایران ØŒ اÙغانستان Ùˆ ترکمنستان )ØŒ Ú©Ùتار ØŒ شنگ معمولی ØŒ خرس سیاه (زیرگونة ایرانی )ØŒ برخی از دلÙینها ØŒ Ù¾ÙرپÙز بی باله ØŒ گورخر ایرانی ØŒ گوزن زرد ØŒ آهو ØŒ پازن ØŒ قوچ ÙˆØØ´ÛŒ ØŒ ÙÙÚ© خزر ØŒ دوپای Ùیروز (قویاً در معرض انقراض )ØŒ ÙˆÙÙ„ کرمان (بلوچستان Ø› رجوع کنید بهماسیکوت ØŒ ٢٠٠٤Ø› اتØادیة جهانی ØÙاظت طبیعت Ùˆ منابع طبیعی ØŒ ٢٠٠٤Ø› Ùیروز، جاهای متعدد). شاید هم اکنون پستاندارانی Ú©Ù‡ بیش از همه Ù…Øلّ توجه باشند، یوزپلنگ Ùˆ گورخر ایرانی اند. از ١٣٢٦ Ø´ / ١٩٤٧ به بعد، با از بین رÙتن سه یوزپلنگ به دست Øاکم ایالت کوروای هندوستان ØŒ سرعت انقراض این Øیوان بیشتر شد Ùˆ سرانجام در سرزمین هند منقرض گردید. اکنون
بیش از بیست سال است که ایران آخرین پناهگاه یوزپلنگ آسیایی در دنیا به شمار می رود و از این رو این گونه را با
نام یوزپلنگ ایرانی می شناسند. تعداد یوزپلنگها در ایران
تا پیش از جنگ جهانی دوم در Øدود چهارصد قلاده بوده
است ، از آن پس با ورود جیپ و تسهیل شکار آهو ــ طعمة
مورد علاقة یوزپلنگ ــ Ùˆ کاهش جدّی آهوان ØŒ جمعیت یوزها کاهش یاÙت . اما در ١٣٣٥ Ø´ Ùˆ ١٣٣٨ Ø´ به ترتیب آهو Ùˆ
یوز تØت ØÙاظت قرار گرÙتند. در اواسط دهة ١٣٥٠ Ø´ ØŒ
تعداد یوزها بین دویست تا سیصد قلاده تخمین زده شد.
از آن پس با تخریب زیستگاهها و شکار بی رویة آهوها، جمعیت
یوز سیر نزولی پیدا کرد. در سال ١٣٨٣ Ø´ جمعیت این
Øیوان ØŒ Øدود پنجاه قلاده تخمین زده شد Ú©Ù‡ به بیابانهای
دشت کویر در نیمة شرقی کشور Ù…Øدود گردیده است ( رجوع کنید بهÙرهادی نیا، ص ١٨).
جمعیت گور ایرانی نیز در سالهای اخیر بسیار کاهش یاÙته Ùˆ در معرض خطر انقراض قرار دارد. از زمان تشکیل کانون شکار
Ùˆ سازمان ØÙاظت Ù…Øیط زیست ØŒ یعنی در دهة ١٣٥٠ Ø´ ØŒ جمعیت گور ایرانی رو به Ùزونی رÙت . در سرشماری ١٣٤٩ Ø´ در منطقة توران (در استان سمنان )ØŒ جمعیت گورخر، ششصد تا Ù‡Ùتصد رأس تخمین زده شد Ùˆ تا اواسط دهة ١٣٥٠ Ø´ این رقم به دو هزار رأس اÙزایش یاÙت ØŒ اما پس از آن به علت عدم توجه به ØÙاظت این گونه ØŒ جمعیت آن به تدریج کمتر شده است . از زیستگاههای Ùعلی گور ایرانی ØŒ منطقة ØÙاظت شدة توران Ùˆ منطقة بهرام گور (در استان Ùارس ) است (درودیان ØŒ ص ١٨). با اقدامات ادارة ØÙاظت Ù…Øیط زیست ØŒ جمعیت این گونه رو به اÙزایش است Ùˆ برای نمونه ØŒ جمعیت آن در مناطق ØÙاظت شدة شاهرود با ٨% اÙزایش به ٣٠٤ رأس رسیده است ( رجوع کنید به«سرشماری زمستانة ÙˆØوش »، ص ١٨).
از پرندگان٠در معرض خطر انقراض Ùˆ یا آسیب پذیر پلیکان پاخاکستری ØŒ Ùلامینگوی Ú©ÙˆÚ†Ú© ØŒ اردک بلوطی ØŒ دال پشت سÙید ØŒ عقاب تالابی ØŒ عقاب شاهی ØŒ دلیجة Ú©ÙˆÚ†Ú© ØŒ بالابان ØŒ سیاه خروس ØŒ درنای سیبری ØŒ هوبره ØŒ گلاریول بال سیاه Ùˆ برخی دیگر از گونه ها قابل ذکرند ( رجوع کنید به اتØادیة جهانی ØÙاظت طبیعت Ùˆ منابع طبیعی ØŒ ٢٠٠٤). درنای سیبری (درنای سÙید) از مهم ترین پرندگان در معرض خطر انقراض است . این پرندة مهاجر در جذب گردشگران علاقه مند به Øیات ÙˆØØ´ ایران نقش مهمی دارد Ùˆ اگر از خطر انقراض نجات یابد Ù…ÛŒ تواند سالیانه تعداد زیادی جهانگرد پرنده دوست را به ایران بکشاند ( رجوع کنید به بختیاری ØŒ ص ١٨).
از خزندگان٠در معرض خطر انقراض در ایران ØŒ لاک پشت سبز ØŒ لاک پشت عقابی ØŒ لاک پشت مهمیزدار ØŒ لاک پشت آسیایی Ùˆ همچنین لاک پشت Ùراتی به عنوان تنها گونة خانوادة لاک پشتهای سه چنگالی در خور ذکرند. همچنین ØªÙ…Ø³Ø§Ø ØªØ§Ù„Ø§Ø¨ÛŒ (کروکودیل تالابی )ØŒ Ú©Ù‡ خوشبختانه به دلیل اعتقادات بومی های سیستان Ùˆ بلوچستان ØŒ علی رغم پوست ارزشمندش ØŒ از خطر انقراض رسته است . گونه هایی از راستة سوسمارها Ùˆ برخی از مارها از قبیل اÙعی لطیÙÛŒ ØŒ اÙعی البرزی Ùˆ اÙعی خالدار نیز در معرض آسیب هستند ( رجوع کنید به Ùیروز، ص ١٣٨Ù€ ١٣٩Ø› اتØادیة جهانی ØÙاظت طبیعت Ùˆ منابع طبیعی ØŒ ٢٠٠٤).
از دوزیستان نیز سمندر غارزی ØŒ سمندر ایرانی Ùˆ گونه های سمندر کوهستانی در معرض تهدیدند Ùˆ برخی از ماهیان نیز نظیر کوسة دجله ØŒ تاس ماهی روس ØŒ شیپ دریای خزر ØŒ تاس ماهی ایران ØŒ ازون برون ØŒ Ùیل ماهی دریای خزر (بÙلوگا)ØŒ سگ ماهی غارزی (منØصر به یک غار در لرستان ) Ùˆ برخی دیگر از گونه ها به علت صید بی رویه Ùˆ تخریب Ùˆ آلودگی زیستگاهها، در معرض خطر انقراض هستند (اتØادیة جهانی ØÙاظت طبیعت Ùˆ منابع طبیعی ØŒ ٢٠٠٤).
منابع : پرویز بختیاری ØŒ «درنای سیبری » ØŒ همشهری ØŒ سال ١٣ØŒ Ø´ ٣٦٥١ØŒ ١٣ اسÙند ١٣٨٣Ø› آناهیتا درودیان ØŒ «گورخر ایرانی : دشواریهای زندگی بعد از دهة پنجاه »، همشهری ØŒ همان Ø› «سرشماری زمستانة ÙˆØوش »، همشهری ØŒ سال ١٣ØŒ Ø´ ٣٦٠٤ØŒ ١٧ دی ١٣٨٣Ø› مسعود میرزا بن ناصر ظل السلطان ØŒ خاطرات ظل السلطان ØŒ چاپ Øسین خدیوجم ØŒ تهران ١٣٦٨ Ø´ Ø› Ù…Øمدصادق Ùرهادی نیا، «آخرین بازمانده های یوزپلنگ در ایران »، همشهری ØŒ سال ١٣ØŒ Ø´ ٣٦٥١ØŒ ١٣ اسÙند ١٣٨٣Ø› اسکندر Ùیروز، Øیات ÙˆØØ´ ایران : مهره داران ØŒ تهران ١٣٧٨ Ø´ Ø› ناصر کرمی ØŒ «بدرود مرغزارهای ایران ویج »، همشهری ØŒ همان Ø›
International Union for the Conservation of Nature and Natural Resources (IUCN), "The IUCN red list of threatened species", in IUCN red list , ٢٠٠٤. [Online(. Available: http://www. redlist. org/search/search-basic. html)٢١ Jun٢٠٠٥]; Paul Massicot,"Animal Info-information
on endangered mammals", ٥ May ٢٠٠٤. [Online(.Available: http://www.animalinfo.org/countind.htm )٢٠Jun٢٠٠٥(;Pliny )the Elder], Natural history , with an English translation, vol.٣, ed. & tr. H. Rackham, Cambridge, Mass. ١٩٦٧.
/ شمامه Ù…Øمدی Ùر/
٤) جانوران سرزمینهای اسلامی . این بخش شامل این قسمتهاست :
ال٠) جنوب و جنوب شرق آسیا
ب ) آسیای میانه و قزاقستان
ج ) Ù‚Ùقاز
د) جنوب غربی آسیا (به جز ایران )
Ù‡ ) شمال اÙریقا
Ùˆ) شرق Ùˆ مرکز اÙریقا
تنوع ØŒ تراکم وپراکنش جانوران با وضع اقلیمی هر منطقه رابطة مستقیم دارد. در این بخش از مقاله ØŒ برای مطالعة پراکنش جانوران در سرزمینهای اسلامی (با تأکید بیشتر بر مهره داران : Chordata )ØŒ Øوزة جهان اسلام به این نواØÛŒ تقسیم شده است : جنوب Ùˆ جنوب شرق آسیا، جنوب غرب آسیا، آسیای میانه Ùˆ قزاقستان ØŒ Ù‚Ùقاز، شمال اÙریقاوشرق ومرکزاÙریقا. سپس وضع جانوران هر ناØیة جغراÙیایی Ú©Ù‡ متأثر از آب Ùˆ هوای خاص آن ناØیه است بررسی شده است .
ال٠) جنوب Ùˆ جنوب شرق آسیا. این ناØیه شامل کشورهای بنگلادش ØŒ مجمع الجزایر مالدیو، مالزی ØŒ اندونزی Ùˆ برونئی دارالسلام است . در کشور هندوستان نیز Ú©Ù‡ جزء این ناØیه Ùˆ مذهب رسمی آنها هندوست بیش از ٠٠٠ ØŒ ٠٠٠ ØŒ ١٨٠ مسلمان زندگی Ù…ÛŒ کنند. این منطقه در استوا Ùˆ مدار رأس السرطان (جنب استوا) واقع Ùˆ بالتَبَع دارای اقلیم گرم Ùˆ مرطوب است ( رجوع کنید بهمستوÙÛŒ الممالکی ØŒ ص ٥٦ Ù€٥٧). در این منطقه ØŒ تنوع گونه های جانوری ØŒ همچنانکه تنوع گیاهان ØŒ بسیار زیاد است . شاید مهم ترین پستاندار این خطه ببر بنگال باشد. Ùیلهای آسیایی Ú©Ù‡ به مرور زمان اهلی شده اند، نیز از دیرباز نقش مهمی در زندگی مردم این سامان داشته اند. در ماندابها Ùˆ لش آبهای مناطق جنوبی ØŒ تمساØها، اسبهای آبی Ùˆ بسیاری از Øیوانات دوزیست Ùˆ آبزی نشو Ùˆ نما Ù…ÛŒ کنند. همچنین انواع گوناگونی از خزندگان ØŒ خاصه مار در این ناØیه وجود دارد ( رجوع کنید بهمشیری ØŒ ص ٣٦).
کشور بنگلادش دارای اقلیم گرمسیری با تابستانهای گرم Ùˆ بارانی Ùˆ زمستانهای خشک است . گونه هایی از جانوران این کشور در دنیا شهرت دارند. بر اساس برخی آمارها این کشور دارای ١٠٩ گونه پستاندار (Mammals) ØŒ ٦٨٤ گونه پرنده (Aves) ØŒ ١١٩ خزنده (Reptiles) ØŒ ١٩ دوزیست (Amphibians) Ùˆ ٢٠٠ نوع از ماهیان آبهای شیرین Ùˆ دریایی است . از پستانداران این کشور Ù…ÛŒ توان این موارد را ذکر کرد: ببر شاهی بنگال به عنوان Øیوان ملی این کشور، گوزن خالدار (چیتال ) Ú©Ù‡ از زیباترین گوزنهاست Ùˆ گونه های دیگر از قبیل گوزن بارکینگ (Barking deer) ØŒ Ùیل آسیایی ØŒ نخستی ها (پستانداران عالی : Primates ) شامل گونه های مختل٠ژیبون ØŒ لانگور Ùˆ میمونهای گوناگون ØŒ گراز ÙˆØØ´ÛŒ ØŒ گربه های مختل٠از قبیل گربة جنگلی Ùˆ گربة ماهیخوار ØŒ خدنگ ØŒ شغال ØŒ روباه بنگال Ùˆ برخی پستانداران آبزی از قبیل Ù¾ÙرپÙز بی باله (از راستة نهنگها) Ùˆ دیگر گونه های پستانداران . تنوع پرندگان این کشور Ùوق العاده است Ú©Ù‡ از آن میان Ù…ÛŒ توان به گونه های مینا از قبیل مینای معمولی Ùˆ مینای سخنگو ØŒ عقاب ماهیگیر ØŒ گونه های مختل٠از خانواده های ماهی خورکها (Alcedinidae) ØŒ دارکوبها (Picidae) Ùˆ طوطیها (Psittacidae) Ùˆ شمار Ùراوانی از پرندگان آبچر اشاره کرد. از خزندگان Ùراوان این کشور Ù…ÛŒ توان به گونه ای کروکودیل با نام Crocodylus porosus ØŒ گونه ای کبرا با نام علمی Ophiophagus hannah ØŒ پیتون صخره ای ØŒ بزمجة آبی ØŒ گونه هایی از لاک پشتهای دریایی از قبیل لاک پشت
زیتونی ریدرلی Ùˆ دیگر خزندگان خشکی زی Ùˆ آبزی اشاره کرد. مجاورت بنگلادش با اقیانوس هند، تنوع خاصی به دوزیستان ØŒ ماهیان Ùˆ دیگر آبزیان این کشور بخشیده است ( رجوع کنید به> « , پایگاه گونه ها ØŒ ÛŒ برنامة Ù…Øیط زیست سازمان ملل متØد Ù€ مرکز جهانی مراقبت Ùˆ ØÙاظت » < ØŒ ذیل "Bangladesh" Ø› > «جغراÙیای بنگلادش » < ØŒ ذیل "Flora and fauna" ).
در میان کشورهای جنوب و جنوب شرق آسیا، مجمع الجزایر اندونزی ، اقلیم و طبیعت بسیار جالب توجهی دارد. این مجمع الجزایر پلی بین دو قارة بزرگ آسیا و استرالیاست که طبق نظریة اشتقاق قاره ها زمانی این دو قاره به یکدیگر متصل بوده اند
Ùˆ به همین سبب اولاً بخش غربی آن از Ù„Øاظ پوشش گیاهی Ùˆ تنوع جانوری شبیه آسیا Ùˆ جنوب شرق آن شبیه استرالیا است Ø› دوم اینکه جزایر میانی بین دو قسمت غربی Ùˆ شرقی نشان دهندة مرØله ای انتقالی بین دو قارة مزبور است Ú©Ù‡ از Ù„Øاظ طبیعی اختلا٠زیادی با یکدیگر دارند ( رجوع کنید به ولک ØŒ ص ٢٢). در قسمت شرقی نیز بقایای قاره ای مشاهده Ù…ÛŒ شود Ú©Ù‡ زمانی گینة نو Ùˆ استرالیا را به یکدیگر متصل Ù…ÛŒ کرده است . Ø´Ú¯Ùت آور نیست Ú©Ù‡ دو سرزمین یاد شده در روزگار ما نیز به ویژه در زمینة زندگی جانوری ØŒ
تشابهات Ùراوانی دارند. برای نمونه ØŒ هر دو سرزمین زیستگاه جانوران کیسه دار هستند Ú©Ù‡ Ùقط در این منطقه از جهان یاÙت Ù…ÛŒ شوند. گذشته از Ø´Ú¯Ùت آوربودن Ø´Ú©Ù„ جغراÙیایی جزایر مزبور، زندگی گیاهی Ùˆ جانوری آنها نیز بیش از آن عجیب Ùˆ غریب است . از بسیاری جهات ØŒ این جزایر جهانی مخصوص به خود Ùˆ متمایز از انواع آسیایی Ùˆ استرالیایی به وجود آورده اند (همان ØŒ ص ٢٥).
در اندونزی برخی گوشتخواران بزرگ از قبیل ببر، پلنگ ابری Ùˆ پلنگ سیاه ØŒ Ùˆ علÙخوارانی از قبیل دوگونه کرگدن به نام کرگدن جاوه Ùˆ کرگدن سوماترا (کرگدن دو شاخ آسیایی )ØŒ گوزن تیمÙر ØŒ گراز ÙˆØØ´ÛŒ ØŒ اسبهای ÙˆØØ´ÛŒ ØŒ بوÙالوی آبی ÙˆØØ´ÛŒ ØŒ گاو ÙˆØØ´ÛŒ Ùˆ گاو بانتنگ ØŒ همچنین برخی از نخستی ها از قبیل چند گونه تاریسیه (Ú©ÙˆÚ†Ú© ترین گونة میمون ) Ùˆ چند گونه Ù…ÙŽÚ©ÙŽÚ© Ùˆ دیگر گونه های پستانداران دیده Ù…ÛŒ شود. ١٧% از Ú©Ù„ پرندگان دنیا، مشتمل بر ٥٠٠ ØŒ ١ گونه شناخته شده ØŒ در جزایر اندونزی هستند. پرندگان اندونزی مخلوطی از گونه های آسیایی Ùˆ استرالیایی اند. برخی از این پرندگان عبارت اند از: Øواصیل خاکستری ØŒ Øواصیل شب ØŒ شاهین ØŒ سلیم طلایی خاوری ØŒ چلچله ØŒ گونه های مختل٠ماهی خورک Ùˆ گونه های Ùراوانی از پرندگان آبچر Ùˆ مهاجر.
به علت جزیره ای بودن اندونزی ØŒ خزندگان این کشور منØصر به Ùردند. این کشور زیستگاه بزرگ ترین گونة سوسمار
دنیا، با نام علمی٠Varanus Komodensis است . گونه های لاسرتاها (دوشاخ زبانان ) (Lacertidae) ØŒ مارها (Serpentes) ØŒ سقنقورها (Scincidae) Ùˆ دیگر خزندگان در این کشور وجود دارند. کشور اندونزی از Ù„Øاظ تنوع Ùˆ تعداد دوزیستان در دنیا مقام اول را دارد. این دوزیستان از راستة بی پاها (Apoda) ØŒ Ùˆ قورباغه ها Ùˆ وزغها (Anura) تشکیل شده اند. راستة اخیر دارای هشت خانواده از قبیل وزغها (Bufonidae) ØŒ قورباغه ها (Ranidae) ØŒ قورباغه های درختی آسیا (Rhacophoridae) ØŒ قورباغه های درختی (Hylidae) Ùˆ قورباغه های جنوبی (Myobatrachidae) است ( رجوع کنید به > «بالی : جزیرة بهشت » < ØŒ ذیل "Flora and fauna" Ø› > «پرنده شناسی در اندونزی » < ØŒ ذیل "Birding on Java" Ùˆ "Birding on Bali" Ø› > « , پایگاه اطلاعاتی گونه ØŒ های ...» < ØŒ ذیل "Indonesia" ).
کشور مالزی نیز دارای تنوع Ùراوانی از Øیات ÙˆØØ´ است . ببر شاهی هنوز مهم ترین جانور آن خطه است . پلنگ ابری ØŒ Ùیل آسیایی ØŒ گاور (گاو ÙˆØØ´ÛŒ هندی Ø› بزرگ ترین گونة گاو در جهان )ØŒ تاپیر (تنها گونة آسیایی از خانوادة تاپیریده : Tapiridae Ø› پستانداران خوکسان )ØŒ کرگدن دو شاخ سوماترا، اورانگ اوتان ØŒ اونگکا (ژیبون دست سÙید؛ نوعی میمون دراز دست بی دم )ØŒ واک Ù€ واک (ژیبون چالاک )ØŒ میمونهای پوزه دار، لوریس آهسته کار (از نخستیان میمون مانند شب کار درختی )ØŒ تاریسیه Ùˆ همچنین گونه هایی از گوزنها، سنجابها، پرندگان Ùراوانی از طاووسها، منقارپهنها، قرقاولها (Phasianidae) ØŒ ماهی خورکها، مرغابیها Ùˆ بسیاری پرندگان Ùˆ گونه هایی از خزندگان در این کشور زندگی Ù…ÛŒ کنند ( رجوع کنید به> مالزی در یک نگاه < ØŒ ص ٤Ù€٦). جزایر برونئی نیز نمونة در خور توجهی از تنوع جانوری جنوب شرق آسیا هستند. این جزایر، هر چند Ú©ÙˆÚ†Ú© اند، ولی Ù…ØÙ„ مناسبی برای تربیت Øیوانات غیر بومی Ùˆ به ویژه Ù…Øیط زیست بکری برای جانوران کمیاب Ùˆ رو به اضمØلال اند. در چند جزیرة شنی ØŒ لاک پشتهای سبز زندگی Ù…ÛŒ کنند. در جزایر برونئو خانواده هایی از میمونها زندگی Ù…ÛŒ کنند اما نسل آنها در خطر انقراض قرار دارد. در این جزایر، انواعی از موشها Ùˆ Ø®Ùاشها (مخصوصاً روباههای پرنده ) Ùˆ پرندگان مختل٠زندگی Ù…ÛŒ کنند ( رجوع کنید به شهریاری ØŒ ص ٣).
برای مطالعة بیشتر، علاوه بر منابع مندرج در پایان مقاله رجوع کنید بهH. -U. Bernard and M. Brooke, Southeast Asia wildlife , London ١٩٩١; J. A. S. Bucknill and F. N. Chasen, Birds of Singapore and southeast Asia , Singapore ٢٠٠١; M. J. Cox , A photographic guide to snakes and other reptiles of Thiland and Southeast Asia , Bangkok ١٩٩٨; G. G. -H. Cranbrook, Mammals of Southeast Asia , New York ١٩٩١; idem, The wild mammals of Malaya ) peninsular Malaysia ) and Singapore ,٢n ed., Oxford ١٩٨٣; G. B. Jones and D. B. Jones, A bibliography of the land mammals of Southeast Asia : ١٦٩٩-١٩٦٩, Hawaii ١٩٧٦; K. Kazmierczak, A field guide to the birds of the Indian Subcontinent , New Haven ٢٠٠٠; C. Robson, A guide to the birds of Southeast Asia: Thiland, peninsular Malaysia, Singapore, Myanmar, Laos, Vietnam, Cambodia, Princeton ٢٠٠٠.
ب ) آسیای میانه و قزاقستان . آسیای میانه عمدتاً به
ناØیه ای اطلاق Ù…ÛŒ شود Ú©Ù‡ از غرب به دریای خزر، از شمال به روسیه ØŒ از شرق به چین Ùˆ از جنوب به ایران Ùˆ اÙغانستان Ù…Øدود Ù…ÛŒ شود. این ناØیه شامل چهار کشور ترکمنستان ØŒ تاجیکستان ØŒ ازبکستان Ùˆ قرقیزستان است . در
برخی منابع ØŒ کشور قزاقستان نیز جزء این ناØیه به Øساب Ù…ÛŒ آید. عوامل طبیعی در برگیرندة این منطقه از قبیل وجود
دو کویر بزرگ در غرب ، استپهای وسیع قزاقستان در شمال
و مناطق کوهستانی جنوب و جنوب شرق ، همچنین دوری
از دریاهای آزاد، Øداقل بارندگی Ùˆ اختلا٠دمای زیاد
در سراسر منطقه موجب تنوع اقلیمی این منطقه شده است
( رجوع کنید بهکشورهای مستقل مشترک المناÙع Ùˆ جمهوریهای
بالتیک ØŒ ص ٤٩). تنوع جانوری این منطقه به Øوزة جانوری Ù€ جغراÙیایی ایرانی Ù€ تورانی وابسته است . برخی از مهره داران بزرگ جثة این منطقه از قبیل ببر تورانی Ùˆ یوزپلنگ انقراض یاÙته اند. اجتماعات Ú©Ù… تعدادی از جانوران مثل برخی از پلنگها،
گوزن تایگا ØŒ غزالها از جمله غزال شنی ØŒ بزهای کوهی از قبیل بز کوهی هیرکانی Ùˆ بز کوهی سیبری Ùˆ گوسÙندهای کوهی
هنوز باقی اند. برخی جانوران مخصوصاً شمار زیادی از پستانداران هنوز از تعداد زیادی برخوردارند از این جانوران Ù…ÛŒ توان از گرگ ØŒ روباه ها نظیر روباه معمولی ØŒ زردبر (از خانوادة سمور Ùˆ راسو: Mustelidae )ØŒ Ùˆ نیز بسیاری از جوندگان از جمله سنجاب زمینی ØŒ گونه هایی از جربیلها (زیرخانوادة Gerbillinae ) Ùˆ دو پاها (Dipodidae) نام برد. پرندگان آسیای میانه تنوع Ùوق العاده ای دارند. این رده از جانوران اگر Ú†Ù‡ در مناطق بیابانی از گونه های غیر وابسته ای تشکیل شده اند اما گونه های شاخصی نیز نظیر زاغ کویری ØŒ سسک جنبان ØŒ گنجشک سینه سیاه Ùˆ برخی از گونه های جنس Ú†Ú©Ú†Ú© در این منطقه وجود دارد. در کوهها اشکال متمایزی از پرندگان هستند Ú©Ù‡ به گونه های ارتÙاعات اروپایی ØŒ مدیترانه ای ØŒ هیمالیایی ØŒ چینی (مثل سهرة سیاه ) Ùˆ اوراسیایی (مثل زاغ نوک زرد ) وابسته اند. خزندگان مخصوصاً سوسمارها Ùˆ مارها در این منطقه Ùراوان اند. در میان سوسمارها، برخی از گکوها (Gekkonidae) نظیر Ú¯Ú©ÙˆÛŒ دÙÙ… پخ ترکستان در مناطق بیابانی Ùˆ برخی نظیر گونه های دو جنس Alsophylax Ùˆ Cyrtopodion در خاکهای آبادیها Ùˆ تپه ماهورها زندگی Ù…ÛŒ کنند. از خانوادة آگاماها (Agamidae) گونه هایی مثل Trapelus sanguinolentus در بیابانهای شنی Ùˆ گونه های جنس Phrynocephalus در خاکها Ùˆ گونه های جنس Laudakia در کوهها زندگی Ù…ÛŒ کنند. مارها در این منطقه Ùراوان اند. گونه های جنس Eryx (انواع بوآ) Ùˆ Coluber در بیابانها وجود دارند. گونه هایی از Lytorhynchus ØŒ Eirenis Ùˆ Boiga مخصوصاً در ترکمنستان زندگی Ù…ÛŒ کنند. گونه های سمّی Ùˆ خطرناک از قبیل Ú©ÙÚ†Ù‡ مار (کبرا)ØŒ مار جعÙری آسیایی Ùˆ اÙعی Vipera lebetina در این ناØیه پراکنده اند. لاک پشتها کمیاب اند Ùˆ Ùقط گونة لاک پشت آسیایی در برخی مناطق وجود دارد. از میان دوزیستان Ùقط قورباغة معمولی Ùˆ دو گونه از وزغها به Ùراوانی Ùˆ گونه ای سمندر با نام علمی Ranodon sibiricus در جنوب شرق قزاقستان وجود دارد. از میان آبزیان ØŒ برخی از ماهیها از قبیل گونه های متعلق به جنس Pseudoscaphirhynchus در آمودریا Ùˆ سیردریا Ùˆ برخی از گونه های کپور (Cyprinidae) در رودخانه های کوههای کپه داغ تا تبت Ùˆ هیمالیا پراکنده اند. در دریاچة آرال نیز گونه هایی از قبیل Aralensis Salmo trutta زندگی Ù…ÛŒ کنند. بندپایان این ناØیه همچون سایر نواØÛŒ دنیا از تنوع Ùوق العاده ای برخوردارند ( رجوع کنید بهد. ایرانیکا ØŒ ذیل "Fauna.III" ).
تنوع اقلیمی منطقه آسیای میانه سبب تنوع چشمگیر جانوران این منطقه شده است مثلاً در کشور تاجیکستان Ù…ÛŒ توان هم زمان عناصر «شمالی » از قبیل خرس قهوه ای ØŒ خرگوش ØŒ گورکن ØŒ Ú¯ÙˆÙر (جونده ای نقب زن به اندازة موش صØرایی Ú©Ù‡ گونه های کیسه مانند دارد)ØŒ بز ÙˆØØ´ÛŒ سیبریایی ØŒ عناصر «آسیای مرکزی Ùˆ هندی Ù€ تبتی » مثل پلنگ آسیایی ØŒ اولار هیمالیایی (= مرغ هلال Ø› رجوع کنید به د. تاجیکی ØŒ ج ٤ØŒ ص ٣٧٨)ØŒ گرگ تبتی ØŒ عناصر «هندی » مثل خارپشت ایرانی ØŒ گونه های مختل٠خانوادة پرستو (Hirundinidae) ØŒ عناصر «اÙغانی » از قبیل قوچ موÙلون (گوسÙند ÙˆØØ´ÛŒ آسیایی )ØŒ مار کبرا، لاسرتای خاکستری Ùˆ موریانه ها را دید ( رجوع کنید به Ù…Øبت ا٠، ص ٣٨Ù€٤٢). با پیشروی به سمت شمال بر تعداد Ùˆ تنوع عناصر شمالی اÙزوده Ù…ÛŒ شود. در قزاقستان خرس قهوه ای ØŒ گراز ÙˆØØ´ÛŒ ØŒ گونه های گوزن مثل گوزن تایگا Ùˆ همچنین سیاه گوش (وشق ) بیشتر وجود دارد. درختان دره های تنگ Ùˆ عمیق Ùˆ دره های نواØÛŒ استپی Ùˆ کوهستانی ØŒ مسکن Ùˆ Ù…ØÙ„ بزها Ùˆ گوسÙندهای کوهی ØŒ گوزنها Ùˆ گربه های ÙˆØØ´ÛŒ برÙÛŒ اند. وجود رودها Ùˆ دریاچه ها نیز منجر به تنوع جانوران آبزی این منطقه شده است ( رجوع کنید بهآشنایی با جمهوریهای مستقل آسیای میانه Ùˆ Ù‚Ùقاز ØŒ ص ٧٢Ù€٧٣ØŒ ٨٧).
برای مطالعة بیشتر، علاوه بر منابع مندرج در پایان مقاله رجوع کنید بهA. V. Afanasev, Zoogeografia Kazakhstana: no osnove rasprostraneiia mlekopitaiushchikh (Zoogeography of Kazakhstan: the distribution of mammals), Alma-Ata ١٩٦٠; D. A. Azimov, Nasekomye Uzbekistan (Insects of Uzbekistan), Tashkent ١٩٩٣; A. B. Bekenov, I. A. Grachev, and I.S. Lobachev, Ekologiia i povedenie mlekopitaiushchikh kazakhstana (Ecology and behavior of mammals of Kazakhstan), Alma-Ata ١٩٨٨; E. I. Gan, Animal ecology and biology in Uzbekistan, Tashken ١٩٦٩ (in Russian); E. V. Gvozdev, Animals of Kazakhstan: results and prospects of study, proceedings of the Institute of Zoology of S. S. R ., Alma-Ata ١٩٨٤; V. G. Heptner, Fauna pozvonochnykh zhivotnykh Badkhyza (Vertebrate fauna of Badghyz Southern Turkmenistan) ) iuzhnyi Turkmenistan ),
Ashkhabad ١٩٥٦; R.N.Meklenburtsev etal., Ptitsy Uzbekistan (Birds of Uzbekistan), Tashkent ١٩٨٧; N.T. Nechaeva, Vegetation and wildlife of the western Kopetdagh, Ashkhabad ١٩٨٥ (in Russian); A.K.Rustamov, The birds of Turkmenistan , Ashkhabad ١٩٥٨ (in Russian); S. M. Shammakov, Presmykayushcheesya ravninnogo Turkmenistana (Reptiles of lowland Turkmenia), Ashkhabad ١٩٨١; idem, The reptiles of plain Turkmenistan , Ashkhabad ١٩٨١ (in Russian); O. A. Starkov, Founa and animal ecology of Tajikistan: a collection of papers , Dushanbe ١٩٧٨ (in Russian); A. O. Tashliev et al., Fauna resources of Turkmenistan and the problems of their rational use , Ashkhabad ١٩٨٨ (in Russian); V. V. Tshikolovets, The butterflies of Turkmenistan , Bratislava ١٩٩٨; I. D. Yakovelva, Identification book of Kirgizia , s reptiles , Frunze ١٩٦١ (in Russian).
ج ) Ù‚Ùقاز. Ù‚Ùقاز شامل دو بخش شمالی Ùˆ جنوبی است . Ù‚Ùقاز شمالی در بر گیرندة جمهوریهای داغستان ØŒ Ú†Ú†Ù† ØŒ اینگوش ØŒ اوسÙتیای شمالی ØŒ کاباراـ بالکار، آدیگه Ùˆ قاراچای Ù€ چرکس است . Ù‚Ùقاز جنوبی شامل جمهوریهای آذربایجان ØŒ ارمنستان Ùˆ گرجستان است . Ù‚Ùقاز در ØدÙاصل بین اقلیم معتدل مداری Ùˆ جنب مداری قرار دارد. کوههای Ù‚Ùقاز چون سدی از Ù†Ùوذ تودة هوای سرد کوهستانی از شمال به ماورای Ù‚Ùقاز (Ù‚Ùقاز جنوبی ) Ùˆ تودة هوای گرم از جنوب به Ù‚Ùقاز شمالی جلوگیری Ù…ÛŒ کنند ( رجوع کنید بهامیر اØمدیان ØŒ ١٣٧٦ Ø´ ØŒ ص ١٠Ù€١٣ØŒ ١٨). مناطق ØÙاظت شدة Ù‚Ùقاز دارای چهل گونه پستاندار، ١٢٠ گونه
پرنده ، سیزده جور از خزندگان ، چهار جور از دوزیستان
Ùˆ بیش از ٣٠٠ ØŒ ١ جور Øشره است . در پایکوههای غرب Ùˆ
مرکز Ù‚Ùقاز، پستانداران بیابان زی نظیر گرگ Ù‚Ùقازی ØŒ روباه ØŒ خرگوش Ùˆ موش صØرایی Ùˆ در اراضی پست تÙزÙÚ© Ù€ کوما،
چاله Ú©Ùروارس میانی ØŒ جانوران نیمه صØرایی نظیر جیران
(غزال شنی Ø› غزال دÙرکاس )ØŒ تشی (خارپشت تیرانداز)ØŒ خرگوش صØرایی ØŒ گونه های زیر خانوادة موشها، گراز ÙˆØØ´ÛŒ Ùˆ گربة ÙˆØØ´ÛŒ پراکنده اند. در کوههای Ù‚Ùقاز خانواده های بزرگ Ùˆ Ú©ÙˆÚ†Ú© Ùˆ گاه در Ùلات ارمنستان ØŒ Øیوانات کوههای بلند Ùˆ جنگلی از قبیل بز کوهی داغستان ØŒ گوسÙند کوهی ØŒ گونه هایی از گوزن ØŒ گونه های مختل٠خانواده سنجاب (Sciuridae) ØŒ
خرس قهوه ای و گربة جنگلی زندگی می کنند.
در نواØÛŒ خشک آذربایجان خزندگانی چون گونه های مختل٠خانواده اÙعی (Viperidae) دیده Ù…ÛŒ شود. تعدادی از جانوران غیر بومی از قبیل گوزن خالدار نیز با در نظر گرÙتن اقلیم Ù‚Ùقاز در این منطقه سازگار شده اند ( رجوع کنید به همان ØŒ ص ٢١Ù€٢٢Ø› اسدی کیا، ص ١٠Ù€١١). گاه نیز Ùعالیتهای اقتصادی ØŒ جغراÙیای جانوری این منطقه را تغییر داده است . ماهی گامبوزیا از
ایتالیا، سگ آبی امریکای جنوبی ، گوزن قطبی از شرق دور، مینک و سگ راکون از تایگاهای اوسوری به گرجستان
آورده Ùˆ به خوبی سازگار شده اند (امیر اØمدیان ØŒ ١٣٨١ Ø´ ØŒ ص ٢٦٥Ù€ ٢٦٦).
پرندگان Ù‚Ùقاز نیز به دلیل تنوع قلمروهای زیستی از گوناگونی زیادی بر خور دارند. در کوههای Ù‚Ùقاز بزرگ Ùˆ
Ú©ÙˆÚ†Ú© Ùˆ Ùلات ارمنستان ØŒ کبک دری Ù‚Ùقاز Ùˆ قره خروس Ùراوان اند. از پرندگان نواØÛŒ جنگلی گرجستان Ù…ÛŒ توان
به این موارد اشاره کرد: گونه های مختل٠خانوادة ماکیانیان (Phasianidae) ، کبک دری ، الیکایی ، دارکوب سبز و
دارکوب سیاه . از پرندگان بیشه ها و بوته زارها می توان
از لاشخور، کرکس سیاه ØŒ شاهین ØŒ از پرندگان جنگلهای اراضی پست از قرقاول Ùˆ در استپها از چکاوکها (Alaudidae) Ùˆ عقاب استپ نام برد. گونه های خانوادة دلÙین (Delphinidae)
و ماهیهای گوناگون از قبیل استروژن ، سالمون ، شاه ماهی ،
ماهی پهن ØŒ ماهی دراز Ùˆ سÙره ماهی نیز در آبهای این مناطق وجود دارند ( رجوع کنید بههمو، ١٣٧٦ Ø´ Ø› همو، ١٣٨١ Ø´ Ø› اسدی کیا، همانجاها).
برای مطالعة بیشتر، علاوه بر منابع مندرج در پایان مقاله رجوع کنید بهK. M. Alekperov, Mlekopitaiushchie iugo-zapadnogo Azerbaidzhana (Mammals of southwestern Azerbaijan), Baku ١٩٦٦ (in Russian); Animal life of Azerbaijan , ed. A. N. Alizade et al ., Baku ١٩٥١ (in Russian); L. V. Chopikashvili, Fauna and animal ecology of the Caucasus: a collection of scientific papers, Ordzhonikidze ١٩٨٧ (in Russian); V. I. Naniev, Animal ecology of the northern slopes of central caucasus: an interdisciplinary collection of paper , Orj ¨onikidze ١٩٧٨.
د) جنوب غرب آسیا (به جز ایران ). با توجه به قرارگیری این ناØیه در عرضهای جغراÙیایی پایین ( ١٥ تا Ù’٤٥ عرض شمالی ) Ùˆ دور بودن از اقیانوسها Ùˆ مناطق مرطوب ØŒ آب Ùˆ هوای گرم Ùˆ خشک به طور عمومی در این ناØیه Øاکم است . این ناØیه شامل شانزده کشور اÙغانستان ØŒ پاکستان (بخش غربی )ØŒ ایران ØŒ ترکیه ØŒ عراق ØŒ سوریه ØŒ لبنان ØŒ Ùلسطین ØŒ اردن ØŒ یمن ØŒ عربستان سعودی ØŒ عمان ØŒ امارات متØدة عربی ØŒ بØرین ØŒ قطر Ùˆ کویت است . به استثنای برخی مناطق کوهستانی Ùˆ پر آب در ایران
Ùˆ عراق Ùˆ ترکیه Ùˆ سواØÙ„ مدیترانه Ùˆ بخشی از پاکستان ØŒ
در سایر مناطق این ناØیه به علت نبود ناهمواریهای مرتÙع
Ùˆ دوری از دریاهای بزرگ Ùˆ نبود رطوبت کاÙÛŒ در هوا، اقلیم
گرم Ùˆ خشک Ùˆ نامساعد Øاکمیت دارد Ùˆ علاوه بر تبخیر
شدید آبهای سطØÛŒ ØŒ خاکهای آن نیز نامساعد Ùˆ شور بوده
Ùˆ از Ù„Øاظ منابع غذایی بسیار Ùقیر است . از این رو پوشش
گیاهی متراکم Ùˆ جنگل در این مناطق دیده نمی شود Ùˆ گیاهان ØŒ شورپسند Ùˆ دور از هم اند ( رجوع کنید بهمستوÙÛŒ الممالکی ØŒ ص ٢٢Ù€ ٢٥ØŒ ٣١Ù€٣٢).
جغراÙیای پیچیدة اÙغانستان ØŒ شرایط وجود جانورگان متنوعی را Ùراهم کرده است . کوههای هندوکش ØŒ سدی در
برابر پراکنش Ùˆ Ù†Ùوذ بیشتر عناصر خطة جانورگان هندی
به سوی مغرب بوده است ØŒ Ùˆ در نتیجه بیشتر جانوران اÙغانستان نوعاً دیرین شمالگان (= مربوط به منطقة جغراÙیایی شامل اروپا، Ùˆ مناطق آسیایی واقع در شمال کوهستان هیمالیا)
هستند. تداخل دو خطة عمدة زیا جغراÙیایی را وجود
پنج منطقة زیستبومی عمده در این کشور باز هم پیچیده تر Ù…ÛŒ کند: ارتÙاعات مرکزی ØŒ جلگه ها، نواØÛŒ نیمه کویری
جنوبی ØŒ جنگلها Ùˆ بارانهای موسمی ØŒ Ùˆ Øوضة میان کوهی شرقی . در میان پستانداران (به جز انسان )ØŒ بوزینة هندی رÙزوس تنها پستاندار عالی این کشور است . در میان گوشتخواران ØŒ نسل یوز (تازی پلنگ ) Ùˆ ببر خزری از بین
رÙته است . نسل پلنگ برÙÛŒ روبه نابودی Ùˆ نسل سایر
پلنگها و سیاهگوشها ، و گونه های کوچک تر گربه سانان
از قبیل گربة کوهی Ùˆ گربة صØرایی روبه کاهش است . ظاهراً روباه شنی (روباه دشتی ) Ùˆ شاه روباه (روباه خاکی )
نیز بسیار کمیاب شده اند. گرگ ØŒ روباه سرخ (روباه معمولی )ØŒ شغال ØŒ نَمْس Ùˆ خرس سیاه آسیایی نیز وجود دارند. خرس قهوه ای ظاهراً منقرض شده است . از خانوادة سمور Ùˆ راسو (Mustelidae) نیز هشت گونه از قبیل سمورسنگی ØŒ راسو ØŒ شنگ (سگ آبی ) Ùˆ Ú©Ùتار دیده Ù…ÛŒ شود. پنج گونه از سÙمداران مثل قوچ اوریال (آهوی قشقار)ØŒ بز کوهی سیبریایی ØŒ اوریال بدخشان (آهوی سرخ )ØŒ بزکوهی (آهوی رنگ )ØŒ پازن ØŒ بز مارخور ØŒ گوزن باختری (گوزن تایگا) Ùˆ گراز در قسمتهای مختل٠اÙغانستان وجود دارند. آهوی مشک (آهوی Ø®Ùتن ) نیز منقرض شده است .
از پستانداران Øشره خوار (Insectivora) شمار نه چندان زیادی از خارپشتها (Erinaceidae) همچنین تَبَرغان ØŒ
سنجابها (Sciuridae) Ùˆ جمعیت زیادی از سایر جوندگان (Rodentia) ØŒ گونه هایی از خرگوشیان (Lagomopha) Ùˆ ٣٢
گونه Ø®Ùاش (Chiroptera) نیز در اÙغانستان تشخیص داده
شده است .
تقریباً ٤٥٠ گونه پرنده در اÙغانستان شناسایی شده است . در نواØÛŒ استپی ØŒ درنای سÙید سیبریایی ØŒ اردک ÙˆØØ´ÛŒ ØŒ چوب پا ØŒ پرستوهای دریایی ØŒ کاکاییها (Laridae) ØŒ Ùلامینگو ÛŒ بزرگ ØŒ در دریاچه ها چنگر (قَشْقÙÙ„ اصلی )ØŒ غاز خاکستری ØŒ کله سبز ØŒ گیلار ØŒ Ùیلوش ØŒ اردک سرØنایی Ùˆ Øواصیل خاکستری Ùˆ شمار زیادی از درازپاها زندگی Ù…ÛŒ کنند. در کوههای مرکزی ØŒ Ù„Ú© لکها (Ciconiidae) ØŒ سار (Sturnidae) ØŒ کبک Ùˆ انواع کلاغ (Corvidae) ØŒ در جنگلها قرقاول هیمالیایی ØŒ بلبل کله سÙید Ùˆ طوطی (Psittacidae) ØŒ در نواØÛŒ نیمه کویری Ùˆ اراضی پست ØŒ خانواده های چکاوکها (Alaudidae) ØŒ سÙسْکها (Sylviidae) ØŒ پرستوها (Hirundin: dae)
و گنجشکها (Passeridae) وجود دارند. دوزیستان شامل
وزغ سبز ، قورباغه و یک گونه سمندر با نام علمی
Batra chuperus musteri هستند. خزندگان شامل ٣٤ گونه
از آگاماها (Agamidae) ، پانزده گونه از گکوها (مارمولکهای
خانگی : Gekkonidae )ØŒ دوازده گونه دو شاخ زبان (Lacertidae) ØŒ دو گونه بزمجه (Varanidae) Ùˆ ٢٧ گونه مار (راستة Serpentes )اند. کوهستان هندوکش ماهیهای کشور را به
دو مجموعة قزل آلاها (آزاد ماهیان : Salmonidae ) و کپورها (Cyprinidae) که شامل ماهی آزاد و کپور و است
تقسیم کرده است ( رجوع کنید بهد. ایرانیکا ØŒ ذیل "Afghanistan. III" Ø› Ø¯Ø±ÛŒØ ØŒ ص ٥).
Øیات ÙˆØØ´ پاکستان در کوههای شمالی ØŒ تنوع زیادی دارد Ùˆ Øیواناتی از قبیل خرس قهوه ای ØŒ خرس سیاه هیمالیایی ØŒ پلنگ ØŒ پلنگ برÙÛŒ ØŒ بزکوهی سیبریایی Ùˆ انواعی از گوسÙندهای ÙˆØØ´ÛŒ Ùˆ گورخر در این منطقه وجود دارد. آهو ØŒ جبیر ØŒ گراز ÙˆØØ´ÛŒ ØŒ شغال ØŒ گونه های مختل٠روباه Ùˆ گربه Ùˆ تعداد زیادی از جوندگان از خانواده های مختل٠سنجابها، دوپاها، موشها، سنجابکها (Myoxidae) Ùˆ تشیها (Hystricidae) در این کشور دیده Ù…ÛŒ شوند. از خزندگان Ùراوان Ù…ÛŒ توان به این گونه ها به عنوان چند نمونه از ٢١ خانوادة مختل٠این رده اشاره کرد: لاک پشت سبز، لاک پشت آسیایی ØŒ ØªÙ…Ø³Ø§Ø ØªØ§Ù„Ø§Ø¨ÛŒ ØŒ آگامای بدخشان ØŒ Ú¯Ú©ÙˆÛŒ دÙÙ… Ú©Ùند ØŒ سوسمار پاشرابة بلانÙورد ØŒ بزمجه (وارانوس ) هندی ØŒ بوآی تاتاری ØŒ مار دریایی نوک دار Ùˆ مار جعÙری سندی . خیل پرندگان پاکستان در ٧٩ خانواده جای گرÙته اند؛ از متنوع ترین خانواده ها Ù…ÛŒ توان به این نامها اشاره کرد: سهره (Fringillidae) ØŒ مگس گیر (Muscicapidae) ØŒ دم جنبانک (Matacillidae) ØŒ پرستو، چکاوک ØŒ دارکوب (Picidae) ØŒ جغد (Strigidae) ØŒ کبوتر (Columbidae) ØŒ کاکایی ØŒ آبچلیک (Scolopacidae) Ùˆ خانوادة باز Ùˆ عقاب Ùˆ لاشخور (Accipitridae) ( رجوع کنید بهد. بریتانیکا ØŒ ١٩٨٥ØŒ ماکروپدیا ØŒ ج ٢٥ØŒ ص ٣٨٢Ø› > « , پایگاه اطلاعاتی گونه ØŒ های ...» < ØŒ ذیل Pakistan" " ).
جانوران عراق شامل انواعی از آنتلوپها (گروهی از پستانداران زوج سم : Artiodactyla )ØŒ Ø®Ùاشها، سیاهگوش ØŒ شیر، یوزپلنگ ØŒ Ú©Ùتار، گونه های مختل٠غزال ØŒ شغال ØŒ شنگ معمولی ØŒ موشهای دوپا، گرگ ØŒ گورخر Ùˆ گراز ÙˆØØ´ÛŒ است . شماری از گونه های در معرض خطر انقراض عبارت اند از: گربة جنگلی ØŒ گربة ÙˆØØ´ÛŒ ØŒ گربة شنی ØŒ خرس قهوه ای ØŒ پازن (زیرگونة ایرانی )ØŒ Ù„Ú© Ù„Ú© سÙید ØŒ Ú©ÙÚ†Ù‡ نوک سÙید ØŒ Ùلامینگوی بزرگ ØŒ عقاب ماهیگیر Ùˆ عقاب استپ . همچنین از خزندگان در معرض خطر، سوسمار خاردم مصری ØŒ Ø¢Ùتاب پرست ØŒ بوآی شنی Ù‚Ùقاز Ùˆ لاک پشت مهمیزدار قابل ذکر است . نهنگ آبی (بزرگ ) Ùˆ نهنگ گوژپشت نیز از پستانداران آبزی در معرض این
کشورند ( رجوع کنید بهماسیکوت ؛ > « , پایگاه اطلاعاتی گونه ، های ...» < ، ذیل "Iraq" ).
گوناگونی آب Ùˆ هوا در ترکیه موجب تنوع در Øیات ÙˆØØ´ این کشور شده است . از طرÙÛŒ چون ترکیه ناØیه ای انتقالی بین اوراسیا Ùˆ اÙریقاست ØŒ جانوران آن تنوع Ùوق العاده ای دارند. پستاندارانی همچون گوزن ØŒ غزال ØŒ میش ÙˆØØ´ÛŒ ØŒ مارال ØŒ بزکوهی ØŒ خرس ØŒ گرگ ØŒ روباه ØŒ یوزپلنگ ØŒ سیاهگوش ØŒ خرگوش صØرایی ØŒ راسو، گراز ÙˆØØ´ÛŒ ØŒ Ú©Ùتار، شتر، گاومیش Ùˆ نیز در Øدود چهارصد گونه پرنده از جمله قرقاول ØŒ کبک ØŒ بلدرچین ØŒ مرغابی ØŒ قو، کبوتر، هوبره ØŒ طاووس ØŒ Ùلامینگو، پلیکان Ùˆ Ù„Ú© Ù„Ú© در این کشور وجود دارد ( رجوع کنید بهقاسمی ØŒ ص ٧Ù€ ٨Ø› ترکیه * : بخش ١).
Øیوانات ÙˆØØ´ÛŒ استپهای سوریه عبارت اند از چندین گونه غزال ØŒ روباه معمولی ØŒ شغال Ùˆ گاهی هم Ú©Ùتار Ùˆ در کوهستانهای شمالی بزهای ÙˆØØ´ÛŒ ØŒ Ùˆ ندرتاً شوکا . از Øیوانات Ú©ÙˆÚ†Ú© تر انواعی از قبیل خرگوش ØŒ خارپشتها (Eriniceidae) ØŒ سمور سنگی Ùˆ راسو دیده Ù…ÛŒ شود.
سوریه از Ù„Øاظ تنوع پرندگان Ùوق العاده غنی است ØŒ زیرا آنجا سرزمین میزبان پرندگان مهاجر از شمال Ùˆ جنوب است . انواع پرندگان آوازخوان ØŒ مرغابیها Ùˆ قوها (Anatidae) از آبان تا Ùروردین /نوامبر تا آوریل ولک لکها شامل Ù„Ú© Ù„Ú© سیاه
Ùˆ Ù„Ú© Ù„Ú© سÙید Ùˆ درناها در Ùصل بهار، در این سرزمین Ùراوان اند. گونه هایی از بلدرچین ØŒ کبوترها، کبک Ùˆ هوبره پرندگان بومی این کشورند. شترمرغ ÙˆØØ´ÛŒ در سوریه منقرض
شده است . از پرندگان شکاری ØŒ انواع لاشخورها، از قبیل کرکس Ú©ÙˆÚ†Ú© ØŒ کرکس Ùˆ طرلان یاÙت Ù…ÛŒ شوند. در استپها عقرب Ùراوان است . همچنین برخی اÙعیها از جمله اÙعی شاخدار ایرانی Ùˆ انواع سوسمارها وجود دارند. رودها Ùˆ دریاچه های این سرزمین پر از ماهی است . Øشرات این کشور نیز چون
هر منطقه ای بسیار Ùراوان Ùˆ متنوع اند ( رجوع کنید به > سوریه < ØŒ ص ٣٤Ù€٣٥).
کشور لبنان ØŒ نقطة تلاقی سه قارة اروپا، اÙریقا Ùˆ آسیاست . قرارگرÙتن این کشور در شرق مدیترانه نیز این امتیاز را تقویت کرده است . این شرایط اقلیمی Ùˆ در نتیجه رویشهای گیاهی خاص Ùˆ گوناگون ØŒ تنوع خاصی به جانورگان این کشور بخشیده است ØŒ اما برخی از این جانوران به علت Ùعالیتهای بشر، منقرض شده اند. از مهم ترین Øیوانات انقراض یاÙتة لبنان Ù…ÛŒ توان به خرس قهوه ای سوریه ای ØŒ پلنگ اÙریقایی ØŒ سیاهگوش ایرانی ØŒ گوزن ØŒ غزال عربی Ùˆ هامستر طلایی اشاره کرد. Ùسیل٠گونه هایی از قبیل شیر Ùˆ Ùیل Ùˆ کرگدن در این کشور قابل توجه است . پستانداران لبنان شامل چند راسته اند: راستة Øشره خواران شامل دو جنس با دو گونه خارپشت Ùˆ سه گونه Øشره خوار؛ راستة Ø®Ùاشان شامل پانزده گونه Øشره خوار Ùˆ یک گونة میوه خوار؛ سگسانان از راستة گوشتخواران ØŒ شامل گونه های شغال Ùˆ گرگ Ùˆ سگ Ùˆ روباه معمولی است . از خانوادة سمور Ùˆ راسو پنج گونه شامل شنگ معمولی ØŒ راسو، سمور سنگی ØŒ گورکن Ùˆ زردبر وجود دارند. این خانواده شامل یک گونه راسوی مصری بوده است Ú©Ù‡ به نظر Ù…ÛŒ رسد اخیراً منقرض شده است . Ú©Ùتارها با یک گونه ØŒ گربه سانان با گونة گربة ÙˆØØ´ÛŒ Ùˆ خرگوشهای کوهی با یک گونه هنوز وجود دارند. از زوج سÙمان Ù…ÛŒ توان به گراز ÙˆØØ´ÛŒ اشاره کرد. خرگوشیان نیز دارای یک گونه خرگوش با نام علمی Lepus europaeus است . از راستة جوندگان Ù…ÛŒ توان به سنجاب ایرانی ØŒ تشی ØŒ سنجابکها، موشهای صØرایی ØŒ موش خانگی Ùˆ هامستر خاکستری اشاره کرد. دوزیستان لبنان شامل پنج گونه از قورباغه Ùˆ وزغ (چهار گونه ) Ùˆ سمندر (یک گونه ) است . خزندگان دارای ٤٣ گونه اند. از این رده Ù…ÛŒ توان به لاک پشتهای خشکی ØŒ لاک پشتهای
دریایی ØŒ لاک پشتهای آبی ØŒ سوسمارها Ùˆ مارهای سمّی Ùˆ غیرسمّی اشاره کرد. در میان ٣٣٧ گونه پرندة شناخته شده در لبنان ØŒ ٦٥ گونة بدون آشیانه ØŒ صد گونة آشیانه دار Ùˆ ١٧٠ گونة مهاجر قابل تشخیص است . لبنان دارای ٤٤ گونه پرندة شکارچی است Ú©Ù‡ برخی از آنها از قبیل دلیجه ØŒ سارگپه پابلند ØŒ کرکس Ùˆ شاهین آشیانه دار هستند. گونه هایی از قبیل بلبل خرما ØŒ سسک دم پهن Ùˆ الیکایی نیز در لبنان Ùˆ کشورهای همسایه وجود دارند (برای تÙصیل بیشتر رجوع کنید به سوری ØŒ ٢٠٠٤).
Ùلسطین از تنوع Ùوق العادة جانوران برخوردار است . به نظر Ù…ÛŒ رسد تنوع گیاهی آن (٦٠٠ ØŒ ٢ گونه )ØŒ عاملی در جهت اÙزایش تنوع Øیات جانوری این منطقه شده است . بیش از پانصد گونة مختل٠پرنده در آنجا شناسایی شده است . برخی از آنها شامل
بلبل معمولی بومی اند Ùˆ برخی مثل چنگرها Ùˆ سارها در زمستانها برای تأمین غذا به Øوضچه های ماهی Ùˆ مزارع کشاورزی پناه Ù…ÛŒ آورند. میلیونها پرندة مهاجر، هر سال
دوبار بر Ùراز این کشور پرواز Ù…ÛŒ کنند. سارگپه جنگلی ØŒ
پلیکانها Ùˆ دیگر پرندگان بزرگ Ùˆ Ú©ÙˆÚ†Ú© در ماههای اسÙند Ùˆ مهر/ مارس Ùˆ اکتبر آسمان را پر Ù…ÛŒ کنند. چندین گونة شکاری از قبیل عقابها، شاهینها ØŒ قرقیها (Hawks) Ùˆ برخی پرندگان آوازخوان مثل سÙسْک جنگلی Ùˆ تاج طلایی در این کشور آشیانه دارند. غزالهای کوهی ØŒ روباه ها، گربه های جنگلی
Ùˆ دیگر پستانداران در مناطق کوهستانی Ùˆ جنگلی زندگی Ù…ÛŒ کنند. بز کوهی نوبÙیایی از دیگر پستانداران مناطق بیابانی Ùلسطین است . Ø¢Ùتاب پرستها، مارها Ùˆ سوسمارها از جملة صد گونه خزندة بومی این کشورند. در Øال Øاضر جانورانی از قبیل غزال ØŒ بزکوهی ØŒ پلنگ Ùˆ کرکس از جانوران تØت ØÙاظت اند ( رجوع کنید به الیمان ØŒ ٢٠٠٤).
Øیات ÙˆØØ´ اردن شامل پستاندارانی از قبیل شماری از راسته های Øشره خواران ØŒ Ø®Ùاشها، جوندگان ØŒ برخی گوشتخواران مانند شغال ØŒ گرگ ØŒ خرس قهوه ای ØŒ چندگونه از خانوادة سمور Ùˆ راسو، پلنگ ØŒ گربه ØŒ گرازوØØ´ÛŒ Ùˆ برخی زوج سÙمان از جمله غزالها است . از پستانداران٠در معرض خطر انقراض Ùˆ آسیب پذیر اردن Ù…ÛŒ توان از گاوآهو ØŒ بزکوهی نوبیایی ØŒ غزال دÙرکاس ØŒ داگونگ ØŒ شنگ معمولی Ùˆ برخی Ø®Ùاشها نام برد. بیابانهای این کشور منزلگاهی برای برخی جانوران مثل شتر ØŒ روباه بیابانی ØŒ خرگوش Ùˆ دوپاها (شامل دوپای Ùرات Ùˆ دوپای مصری ) است . از شمار زیاد پرندگان وخزندگان Ù…ÛŒ توان شترمرغ ØŒ غواص گلوسرخ ØŒ خانوادة کبوترهای دریایی (Procellariidae) ØŒ پلیکانها (Pelecanidae) ØŒ Ùلامینگوی بزرگ Ùˆ دهها پرندة دیگر Ùˆ همچنین سه گونه لاک پشت ØŒ گکوها، آگاماها، بوآی شنی Ùˆ شماری از مارهای خانوادة Colubridae را ذکر کرد. دوزیستان این کشور از گونة وزغ سبز Ùراتر نیست ( رجوع کنید بهماسیکوت Ø› > « , پایگاه اطلاعاتی گونه ØŒ های ...» < ØŒ ذیل "Jordan" ).
کشورهای Øوزة خلیج Ùارس Ùˆ منطقة یمن ØŒ به علت بیابانی بودن Ùˆ مجاورت با دریاهای آزاد Ùˆ اقیانوس تقریباً از اقلیم Ùˆ پوشش گیاهی Ùˆ در نتیجه تنوع جانوری نسبتاً مشابهی برخوردارند Ú©Ù‡ بررسی گونه های عربستان شاید بتواند شاخص خوبی برای جانوران این منطقه باشد.
گونه های جانوری عربستان با گونه های آسیا، اروپا Ùˆ اÙریقا خویشاوندی دارند Ú©Ù‡ این امر به سبب اتصال قاره ها پیش از وقوع اشتقاق آنها بوده است . بر این اساس ØŒ برخی جانوران از قبیل Ú©Ùتار مخطط ØŒ پلنگ عربی ØŒ شیر Ùˆ یوزپلنگ از عناصر مشترک آسیایی Ùˆ اروپایی Ùˆ اÙریقایی هستند. برخی مثل گاوآهو، بابون زرد Ùˆ زَلَم (از خرگوشهای سم دار کوهی ) از انواع اÙریقایی اند، اما بزکوهی دارای اصالت اروپایی است . نقوش سنگی به وجود گونه های انقراض یاÙته ای از قبیل شترمرغ Ùˆ گاوهای نر اشاره دارد. از نخستیان عربستان Ù…ÛŒ توان به میمونهای بابون اشاره کرد. بابون عربی با نوع اÙریقایی Ùرق دارد زیرا جثة آن Ú©ÙˆÚ†Ú© تر است . از گوشتخواران Ù…ÛŒ توان از گرگ عربی ØŒ شغال ØŒ روباه قرمز، روباه شنی (دشتی )ØŒ شاه روباه Ùˆ روباه
ÙÙ†Ú© نام برد. گرگ عربی از گرگ آسیایی بزرگ تر است . روباه قرمز نیز بزرگ ترین جثه را بین انواع روباهها دارد. Ú©Ùتار مخطط در مناطق کوهستانی دیده Ù…ÛŒ شود. از گربه سانان ØŒ گربة بیابانی ØŒ گربة شنی ØŒ ÙˆÙŽØ´ÙŽÙ‚ (نوعی سیاهگوش ) Ùˆ پلنگ عربی در غرب ØŒ جنوب Ùˆ شمال این کشور دیده Ù…ÛŒ شود. از سم داران Ù…ÛŒ توان به بزهای کوهی در ارتÙاعات اشاره کرد. گاوآهوی عربی نیز Ú©Ù‡ Øیوان شاخص شبه جزیرة عربستان است در Øال انقراض است . چندگونه غزال در این کشور وجود دارد. از دیگر پستانداران Ù…ÛŒ توان به خارپشتان ØŒ Ø®Ùاشها، خرگوشها، جوندگان Ùˆ انواع آبزی از قبیل ماهیهای کتودون (Chaetodonidae) ØŒ دلÙینها Ùˆ والها اشاره کرد. پرندگان عربستان از انواع آسیایی Ùˆ اÙریقایی اند. در شبه جزیرة عربستان در موسم مهاجرت بیش از ٢٢٠ گونه پرنده در این کشور وجود دارد Ú©Ù‡ برخی مقیم Ùˆ برخی مهاجرند. شترمرغ انقراض یاÙته است اما انقراض برخی از کرکسها، دراجها، مرغ Øبشی ØŒ مرغهای سنگخوار Ùˆ هوبره ها مشکوک است (ابوزناده ØŒ ص ٦٩٥ Ù€٦٩٧ØŒ ٧٢٧Ù€٧٣٣Ø› > « , پایگاه اطلاعاتی گونه ØŒ های ...» < ØŒ ذیل "Saudi Arabia" ).
در عربستان بیش از صد گونه خزنده وجود دارد؛ ٦٧ گونه جزو راستة سوسمارها، سی گونه از راستة مارها، دوگونه لاک پشت آب شیرین Ùˆ پنج گونه لاک پشت دریایی Ú©Ù‡ در دریای اØمر Ùˆ خلیج Ùارس زندگی Ù…ÛŒ کنند. صید خزندگان عربستان به خاطر روند Ùزایندة شکار آنها ممنوع شده است . از معرو٠ترین خزندگان عربستان ØŒ لاک پشت سبز Ùˆ لاک پشت منقاردار (عقابی ) است Ú©Ù‡ دلیل صید آنها استÙاده از گوشت ØŒ تخم Ùˆ لاک آنهاست . همچنین سوسمار خاردÙÙ… مصری از جمله خزندگانی است Ú©Ù‡ با صید بی رویه مواجه است . ماهیها، دوزیستان Ùˆ Øشرات عربستان نیز از تنوع خوبی برخوردارند ( رجوع کنید بهابوزناده ØŒ همانجاها).
در غرب شبه جزیرة عربستان مثلاً در جزایر اطرا٠یمن ØŒ برخی از عناصر اÙریقایی وجود دارند ( رجوع کنید بهکریملو، ص ١٠). از جانوران اÙریقایی یمن Ù…ÛŒ توان از بابون زرد (بابون گینه )ØŒ گاوآهو Ùˆ برخی پستانداران نام برد. پستانداران شاخص این کشور شامل یوزپلنگ ØŒ کاراکال ØŒ پلنگ ØŒ گربة شنی ØŒ گربة ÙˆØØ´ÛŒ ØŒ چندگونة غزال Ùˆ از گونه های در معرض خطر انقراض ØŒ بزکوهی نوبیایی ØŒ غزال دÙرکاس Ùˆ داگونگ است . متنوع ترین خانواده های پرندگان یمن شامل خانواده های توکا (Turdidae) ØŒ سسک (Sylviidae) ØŒ کبوتر، کاکایی ØŒ آبچلیک (Scolopacidae) Ùˆ خانوادة باز، عقاب Ùˆ لاشخور (Accipitridae) است . از خزندگان یمن Ù…ÛŒ توان از چهارگونه لاک پشت ØŒ شمار Ùراوانی از اÙراد راستة سوسمارها، دوگونه از راستة کرم سوسمارها (Amphisbaenia) Ùˆ چندین گونه از مارها نام برد ( رجوع کنید بهماسیکوت Ø› > « , پایگاه اطلاعاتی گونه ØŒ های ...» < ØŒ ذیل "Yemen" ).
در کشورهای Ú©ÙˆÚ†Ú© Øوزة خلیج Ùارس ØŒ جانورگان کمابیش همان تنوع عربستان سعودی را دارد، چنانکه در کویت
پرندگان نادر و مهاجری که از مناطق گرم به روسیه و آسیای صغیر می روند وجود دارند. از پرندگانی که معمولاً در کویت دیده می شوند می توان به هدهد ، عقابها، غازها و پرستوهای
دریایی (از خانواده Laridae : کاکایی ) اشاره کرد. پستاندارانی چون شتر، روباه ، جَربیل ، موش دوپا و خرگوشهای بیابانی
Ùˆ بندپایان Ùراوانی مثل انواع Øشرات Ùˆ عنکبوتیان ØŒ همچنین خزندگانی از قبیل سوسمارهای گوناگون ØŒ مارمولکهای خانگی
Ùˆ مار نیز در این کشور دیده Ù…ÛŒ شوند ( رجوع کنید به Øسن سلیمان Ù…Øمود، ص ٣٤Ù€ ٣٥Ø› > « , پایگاه اطلاعاتی گونه ØŒ های ...» < ØŒ
ذیل "Kuwait" ). از میان پنجاه گونه پستاندار موجود در شبه جزیرة عربستان ØŒ بØرین به تنهایی Øدود سیزده گونه
را در جزایرش دارد. از مهم ترین پستانداران بØرین Ù…ÛŒ توان
غزال ریم عربی (آهوی سÙید)ØŒ دوپاها Ùˆ داگونگ را نام برد. تعیین دقیق تعداد گونه های خزندگان Ùˆ دوزیستان این کشور بسیار دشوار است اما تاکنون Øدود ٢٥ گونه خزنده Ùˆ دوازده گونه دوزیست شناخته شده است . از خزندگان معرو٠می توان گونه هایی از لاک پشتها مانند لاک پشت سبز، عقابی ØŒ پشت چرمی Ùˆ جنگجو Ùˆ (سرخ ) را نام برد. دیگر خزندگان شامل سوسمارهای خاردم ) Uromastix sp. ) Ùˆ چندین گونه Ú¯ÙÚ©Ùˆ ازقبیل Stenodactylus sp. است . Ùقط ٢٦ گونه پرندة هوایی واقعاً در مجمع الجزایر زاد Ùˆ ولد دارند اما وجود بیش از ٢٦٥ گونه در سالهای اخیر گزارش شده است . این برای جزیره ای به Ú©ÙˆÚ†Ú©ÛŒ بØرین ØŒ رقم بالایی است Ùˆ نشان دهندة جذابیت زیستگاهها برای پرندگان مهاجر است . از طرÙÛŒ این رقم بالای پرندگان مهاجر از آنجاست Ú©Ù‡ سالانه بین اوراسیای مرکزی Ùˆ اÙریقا، در Øدود دو تا سه میلیارد پرندة مهاجر از روی خلیج Ùارس Ù…ÛŒ گذرند. از مهم ترین پرندگان مهاجر بØرین Ù…ÛŒ توان به بیش از ٤٥ گونه مرغ
دریایی اشاره کرد ( رجوع کنید به > «راهنمای باتلاقهای خاورمیانه » < ØŒ ذیل "Bahrain" Ø› بØرین . وزارت مسکن ØŒ شهرداریها Ùˆ Ù…Øیط زیست ØŒ ١٩٩٧).
اقلیم بیابانی قطر و آب و هوای گرم آن تنوع زیستی
این کشور را رقم زده است . زیستْ بومهای آبی Ùˆ خشکی این کشور دارای گونه های شناخته شده ای شامل ١١١ گونه ماهی ØŒ سیزده گونه مرجان ØŒ چهار گونه خزنده ØŒ ١٠٢ گونه
پرنده ØŒ ١٧٠ گونه از بندپایان Ùˆ Ù†ÙÙ‡ گونه پستاندار است . بیشترین تعداد پرندگان قطر از نوع مرغان دریایی Ùˆ پرندگان مقیم سواØÙ„ اند. از مهم ترین این پرندگان Ù…ÛŒ توان به Ú©ÙÚ†Ù‡ نوک ØŒ Ùلامینگوی بزرگ ØŒ باکلان گلوسیاه (قره غاز سوکوترا)ØŒ کشیم Ú©ÙˆÚ†Ú© ØŒ پرستوهای دریایی Ùˆ بسیاری از انوع دیگر اشاره
کرد. از پستانداران شاخص این کشور باید از گاوآهو و غزال
نام برد. از خزندگان معرو٠هم گونه هایی از لاک پشتهای
دریایی قابل ذکرند ( رجوع کنید به> «تنوع زیستی خشکی » < ، ذیل "Survey of entomo fauna in Qatar" ؛ > «راهنمای باتلاقهای خاورمیانه » < ؛ > «کنوانسیون تنوع زیستی در قطر» < ، ذیل "Qatar" ).
جزایر امارات متØدة عربی در برگیرندة انواعی از جانوران است . از پستاندارانی Ú©Ù‡ در این منطقه گزارش شده است Ù…ÛŒ توان از گرگ عربی ØŒ کاراکال ØŒ غزال عربی ØŒ پلنگ عربی Ùˆ اØتمالاً بزکوهی Ùˆ بزوØØ´ÛŒ نام برد. غزال دÙرکاس ØŒ روباه قرمز، داگونگ ØŒ همچنین دلÙین بینی بطری Ùˆ دلÙین گوژپشت در آبهای اطرا٠این کشور، از دیگر پستانداران این منطقه اند. از خزندگان ØŒ لاک پشتهای دریایی از قبیل لاک پشت سبز، لاک پشت منقاردار، لاک پشت پشت چرمی Ùˆ بزمجة (وارانوس ) خاکستری Ùˆ همچنین انواعی از مارهای دریای از قبیل مار دریایی Ø´Ú©Ù… زرد ØŒ مار دریایی خلیج Ùارس ØŒ مار دریایی آراسته ØŒ مار دریایی کوتاه Ùˆ دیگر گونه ها در اطرا٠جزایر وجود دارند. از دوزیستان این کشور Ù…ÛŒ توان گونه هایی از وزغ را ذکر کرد.
آنچه در میان جانوران امارات عربی از توجه بیشتری برخوردار است تنوع چشمگیر پرندگان این کشور است . پرستوهای دریایی ØŒ مرغابیها، کاکایی ØŒ عقابهای ماهیگیر Ùˆ صدها پرندة دیگر به ÙˆÙور در این کشور دیده Ù…ÛŒ شوند. این کشور Ú©ÙˆÚ†Ú© به تنهایی ٢٥% از اÙراد جمعیتهای پرستوی دریایی کاکلی بزرگ ØŒ ٤٠% از پرستوی دریایی کاکلی Ú©ÙˆÚ†Ú© ØŒ ٣٠% از اÙراد جمعیتهای پرستوی دریایی پشت تیره Ùˆ ٥% از اÙراد جمعیت پرستوی دریایی گونه سÙید را به خود اختصاص داده است . از جمعیتهای بزرگ پرندگان امارات باید از باکلان گلوسیاه ØŒ انبوه عقابهای ماهیگیر در جزایر غرب ابوظبی ØŒ ماهی خورک سÙید Ùˆ سسک درختی Ú©ÙˆÚ†Ú© در مانگروهای امارات متØده Ùˆ صدها پرندة دیگر نام برد ( رجوع کنید به> «راهنمای باتلاقهای خاورمیانه » < ØŒ ذیل "United Arab Emirates" ).
آب Ùˆ هوای کشور عمان به سبب تأثیرات رطوبتی ناشی از وزش بادهای موسمی معتدل است . Øیات ÙˆØØ´ خشکی زی بØرین شامل انواع گوناگونی از پستانداران ØŒ خزندگان Ùˆ پرندگان است . در Øدود ٧٥ نوع پستاندار خشکی زی در این کشور زندگی Ù…ÛŒ کنند Ú©Ù‡ از مهم ترین آنها Ù…ÛŒ توان از گرگ ØŒ گونه های مختل٠روباه دشتی Ùˆ روباه قرمز، رودک عسل خوار ØŒ Ú©Ùتار مخطط ØŒ گربة ÙˆØØ´ÛŒ ØŒ گربة شنی ØŒ کاراکال ØŒ پلنگ ØŒ خرگوشهای سم دار کوهی ØŒ غزال معمولی ØŒ غزال سعودی ØŒ غزال شنی ØŒ گاوآهوی عربی ØŒ بز عربی (طهر عربی )ØŒ بزکوهی ØŒ گورکن ØŒ شیر، یوزپلنگ ØŒ سمور Ùˆ خارپشت ایرانی (برانت ) نام برد. چهارده نوع معرو٠از جوندگان از قبیل یربوع (دوپای مصری )ØŒ جربیل Ùˆ تعداد زیادی از Ø®Ùاشها نیز در این کشور وجود دارند. ١٠٤ گونه پرنده در عمان شناخته شده Ú©Ù‡ ٧٧ گونه از آنها بومی Ùˆ ٢٧ گونه مهاجرند. عمان از نظر خزندگانی چون انواع اÙعیها، مارهای بزرگ آبی (خانوادة Hydrophridae ) لاک پشتها، Ø¢Ùتاب پرست Ùˆ مارهای خشکی غنی است . خزندگان عمان در Øدود ٧٤ گونه اند. دو گونه قورباغه ØŒ دوزیستان این کشور را تشکیل Ù…ÛŒ دهند. سی گونه پروانه ØŒ سی گونه از Øشرات تیرة درمستیده (Dermestidae) ØŒ دوگونه عنکبوت Ùˆ انواعی از عقربها Ùˆ زنبورها نیز در این کشور وجود دارند ( رجوع کنید به واین ØŒ ص ١٤٤ØŒ ١٤٦ØŒ ١٧٥Ù€٢١١).
خلیج Ùارس Ú©Ù‡ در Ù…Øدودة Ù’٢٤ تا Ù’٣٠ عرض شمالی واقع است ØŒ وضع نیمه بسته ای دارد Ú©Ù‡ Ùقط در بخش جنوب شرقی خود از طریق تنگة هرمز به دریای عمان Ùˆ اقیانوس هند متصل Ù…ÛŒ شود. خلیج Ùارس Ùˆ دریای عمان تنوع خاصی به کشورهای Øوزة خودشان بخشیده اند. در این آبها تیره های Ùراوانی از ماهیان ØŒ Ùˆ سایر مهره داران آبزی ØŒ همچنین انبوهی از بی مهرگان از
جمله نرم تنان زندگی Ù…ÛŒ کنند. به منظور شناسایی ماهیان خلیج Ùارس ØŒ تاکنون گزارشها، مقالات Ùˆ کتبی تهیه شده است Ú©Ù‡ اولین گام جدّی Ùˆ اساسی در این زمینه توسط بلگواد Ùˆ لوپنتین در کتاب ماهیان خلیج Ùارس با معرÙÛŒ ٢١٤ گونه متعلق به Ù‡Ùتاد خانواده برداشته شد ( رجوع کنید به اطلس ماهیان خلیج Ùارس Ùˆ دریای عمان ØŒ مقدمه ). از مهم ترین بی مهرگان خلیج Ù…ÛŒ توان از نرم تنان خوراکی Ùˆ مروارید آن یاد کرد ( رجوع کنید بهتجلی پور، جاهای متعدد).
برای مطالعة بیشتر، علاوه برمنابع مندرج در پایان مقاله رجوع کنید بهه . بلگواد Ùˆ ب . لوپنتین ØŒ ماهیان خلیج Ùارس ØŒ ترجمة اسماعیل معتمد Ùˆ بابامخیر، تهران ١٣٥٩ Ø´ Ø› امین اللّه دیانی ØŒ پرندگان خاورمیانه Ùˆ خاور نزدیک ØŒ ج ١ØŒ تهران ١٣٦٧ Ø´ Ø›
S. I. Atallah, "The small mammals of the eastern Mediterranean region: their ecology, systematic and zoogeographical relationships", Saugetierkundliche Mitteilungen , vol. ٢٥ (١٩٧٧), vol. ٢٦ (١٩٧٨); A. Ben-Tvvia, Fish collections from the eastern Mediterranean, the Red Sea and Inland Waters of Israel , Jerusalem ١٩٧٦; P. M. Brignoli, Zoogeographical observations of the caves spiders of the Middle East , Olomouc ١٩٧٣; M. I. Evans, Important bird areas of the Middle East , Cambridge ١٩٩٤; C. Gross, Mammals of the Southern Gulf , Dubai ١٩٨٧; Handbook to Middle East amphibians and reptiles , by A. E. Leviton et al ., Ohio ١٩٩٢; D. L. Harrison, The mammals of Arabia, London ١٩٦٤-١٩٧٢; D. L. Harrison and P. J. J. Bates, The mammals of Arabia , Sevenoaks ١٩٩١; J. D. Hassinger, "A Survey of the mammals of Afghanistan", Fieldiana zoology , vol.٦٠ (١٩٧٣); P. A. D. Hollom, R. Porter, and S. Christensen, Birds of the Middle East and North Africa: a companion guide , Calton ١٩٨٨; M. Jennings, Birds of the Arabian Gulf , London ١٩٨١; N. A. Khalaf, "A list of the birds of Palestine", Gazelle , no.٨ (١٩٨٦); J. Kingdon, Arabian mammals: a natural history , London ١٩٩١; T. B. Larsen, The butterflies of Egypt , Cairo ١٩٨٩; A. E. Leviton and S. C. Anderson, "The amphibians and reptiles of Afghanistan", in Proceedings of the California Academy of Sciences , ٣٨, ١٩٧٠, ١٦٣-٢٠٦; R. Porter and D. Cottridge, Photographic guide to birds of Egypt and the Middle East, London ٢٠٠١; K. Relyea, Inshore fishes of the Arabian Gulf , London ١٩٨١; T. J. Roberts, The mammals of Pakistan , London ١٩٧٧; D. P. Sharabati, Saudi Arabian seashells , Netherland ١٩٨١; United States Defense Intelligence Agency, Venomous snakes of the Middle East : identification guide , Washington D. C., ١٩٩١; B. A. L. Vincett, Animal life in Saudi Arabia , Roma ١٩٨٢; Y. Yom - Tov, E. Tchernov, eds., The zoogeography of Israel: the distribution and abundance at a zoological crossroad , Boston ١٩٨
Ù‡ ) شمال اÙریقا. این ناØیه بین عرضهای جغراÙیایی Ù’١٥ تا Ù’٣٥ شمالی یعنی تقریباً بین ساØÙ„ جنوبی مدیترانه تا منطقة Øارة شمالی در قارة اÙریقا قرار دارد. این سرزمین خشک Ùˆ بیابانی وسیع با مساØت Øدود ده میلیون کیلومترمربع ØŒ از Ù„Øاظ اقلیمی Ùˆ شرایط طبیعی شباهت زیادی به جنوب غرب آسیا به ویژه عربستان دارد Ùˆ تنها از سمت شمال Ùˆ در باریکة ساØÙ„ÛŒ آن اقلیم مدیترانه ای به بهبود وضعیت اقلیمی منطقه Ú©Ù…Ú© کرده است . در این ناØیه یازده کشور اسلامی معادل ٥ر٢٢% تعداد کشورهای اسلامی قرار دارد Ú©Ù‡ عبارت اند از: مصر، لیبی ØŒ الجزایر، تونس ØŒ مراکش ØŒ سودان ØŒ موریتانی ØŒ مالی ØŒ نیجر، چاد Ùˆ جمهوری عربی صØرا (مستوÙÛŒ الممالکی ØŒ ص ٣٨Ù€٣٩). شاید در بارة هیچ یک از جنبه های اÙریقا به قدر Øیوانات ÙˆØØ´ÛŒ آن تبلیغ نشده باشد. Ùیلمهای بیشمار، سخنرانیهای توأم با تصویر یا کتب عامه پسند Ùˆ مقالاتی Ú©Ù‡ به قلم مکتشÙان ØŒ طبیعت شناسان Ùˆ صیادان Ø³ÛŒØ§Ø Ùˆ راهنمایان آنان انتشار یاÙته است اÙریقا را اغلب مانند باغ ÙˆØØ´ بسیار وسیعی در اÙکار مجسم Ù…ÛŒ کنند Ú©Ù‡ عدة کثیری از Ùیلان ØŒ شیران ØŒ زراÙÙ‡ ها، گورخران ØŒ اسبان آبی ØŒ کرگدنها، میمونها، تمساØها، مارهای عظیم الجثه Ùˆ سایر جانوران Ø´Ú¯Ùت انگیز Ùˆ خطرناک در آن است . این تصور تا Øدی صØÛŒØ Ø§Ø³Øª زیرا هیچ ناØیة بزرگی دارای این اندازه از Øیوانات Ùراوان Ùˆ متنوع نیست . مع هذا در Øال Øاضر هنگام صØبت در بارة Ùراوانی Ùˆ اهمیت Øیوانات اÙریقا مبالغه Ù…ÛŒ شود. در Øالی Ú©Ù‡ خزندگان ØŒ میمونها Ùˆ پرندگان استوایی هنوز نسبتاً Ùراوان هستند، اغلب Øیوانات بزرگ رو به زوال نهاده اند. این زوال تا Øدی
نتیجة شکار نامØدود صیادان ØرÙÙ‡ ای سÙیدپوست ØŒ ورزش دوستان Ùˆ بومیان Ùˆ تاØدی نیز نتیجة تجاوز رو به اÙزایش به عرصة Øیات ÙˆØØ´ بوده است ( رجوع کنید بهمشیری ØŒ ص ٢١٣).
جانوران مصر شامل پستانداران معروÙÛŒ از قبیل شتر (معرو٠به کشتی بیابان Ø› معرو٠ترین پستاندار این کشور)ØŒ برخی میمونها (مثل بابون )ØŒ اسب Ùˆ گاو است . بیابانها دارای غزال دÙرکاس ØŒ بزکوهی ØŒ Ú©Ùتار، گاوآهو، شغال ØŒ روباه قرمز Ùˆ شنی ØŒ خرگوش Ùˆ سیاهگوش است . در Øدود دویست گونه پرنده از قبیل عقاب طلایی ØŒ عقاب شاهی ØŒ نوک قاشقی
(Ú©ÙÚ†Ù‡ نوک ) Ùˆ دیگر پرنده ها در این کشور وجود دارد. انواع آبزیان در دریای سرخ ØŒ آبهای مدیترانه Ùˆ رود نیل زندگی Ù…ÛŒ کنند Ú©Ù‡ از آن جمله Ù…ÛŒ توان به بیش از ١٩٠ گونه ماهی از قبیل Ùیل ماهی Ùˆ ماهی خاردار اشاره کرد. خزندگان مصر نیز بسیارند. از خزندگان معرو٠، کبرای مصر (به عنوان سمبل سلطنتی توتانخامن ) Ùˆ گونه ای دیگر از کبراها (Elapidae) با نام علمی٠Naja nigrocollis ØŒ اÙعی شاخدار ØŒ بوآی شنی مصر Ùˆ کبرای سیاه بیابان قابل ذکر است ( رجوع کنید بهد. آمریکانا ØŒ ذیل "Egypt.١" Ø› > «شرم الشیخ » < ØŒ ذیل "Fauna" ).
شتر یک کوهانه در لیبی Ùˆ شمال اÙریقا نشو Ùˆ نما دارد. از دیگر پستانداران لیبی Ù…ÛŒ توان از آداکس (از خانوادة
گاوها: Bovidae )ØŒ Ú©Ùتار، روباه ØŒ شغال ØŒ راسو ( ÛŒ مخطط صØرایی ) ØŒ غزالها، گربة ÙˆØØ´ÛŒ Ùˆ برخی جوندگان بیابانی
از قبیل دوپاها Ùˆ خرگوشهای بیابانی اشاره کرد. خزندگان مخصوصاً سوسمارها، Ø¢Ùتاب پرست ØŒ مارهای سمّی Ùˆ غیرسمّی نیز در بیابانها وجود دارند. پرندگان مهاجر در Ùصل سرما
از اروپا به این منطقه پرواز Ù…ÛŒ کنند Ùˆ به انواع بومی از قبیل چکاوک ØŒ کبک ØŒ باقرقره (کوکر Ø´Ú©Ù… سیاه )ØŒ عقاب طلایی ØŒ قوش Ùˆ لاشخور Ù…ÛŒ پیوندند ( د. آمریکانا Ø› د. بریتانیکا ØŒ ١٩٧٣ØŒ ذیل "Libya" ).
بین شمال Ùˆ جنوب تونس تÙاوت ÙاØØ´ÛŒ از نظر اقلیم وجود دارد. اقلیم شمال تونس ØŒ مدیترانه ای با تابستانهای گرم خشک Ùˆ زمستانهای مرطوب معتدل است . در جنوب به دلیل نزدیکی به صØرا، خشکی هوا بیشتر است . گربة ÙˆØØ´ÛŒ ØŒ Ù„Ú© Ù„Ú© سیاه ØŒ Ú©ÙÚ†Ù‡ نوک سÙید، Ùلامینگوی بزرگ ØŒ عقاب ماهیگیر، عقاب تالابی ØŒ عقاب جنگلی ØŒ سارگپه ØŒ دال معمولی ØŒ Ùˆ دیگر پرندگان شکاری ØŒ همچنین خزندگانی مثل
Ø¢Ùتاب پرست ØŒ بوآی شنی Ùˆ لاک پشت مهمیزدار از جانورانی هستند Ú©Ù‡ به علت تجارت آنها، در معرض خطرند. از پستانداران مشهور این کشور گونه هایی از راستة نهنگها (Cetacea) از قبیل نهنگ خاکستری ØŒ دلÙین معمولی ØŒ دلÙین بینی بطری ØŒ شنگ معمولی ØŒ شغال ØŒ یوزپلنگ ØŒ کاراکال ØŒ گربة ÙˆØØ´ÛŒ ØŒ شیر، پلنگ ØŒ Ú©Ùتار، Ùک٠مدیترانه ای ØŒ گراز، مرال ØŒ آداکس ØŒ آنتلوپ بزرگ اÙریقا با نام علمی٠Alcelaphus buselaphus Ùˆ گونه هایی از غزال است ( رجوع کنید به > « , پایگاه اطلاعاتی گونه ØŒ های ...» < ØŒ ذیل "Tuniss" ).
در شمال الجزایر، Øیات ÙˆØØ´ از نوع Øیات ÙˆØØ´ مناطق مدیترانه ای است ØŒ با جانورانی از جمله گوزن قرمز Ùˆ گراز. Øیات ÙˆØØ´ بیابان از تنوع بیشتری برخوردار است Ùˆ شامل جانورانی از قبیل پلنگ ØŒ یوزپلنگ ØŒ شیر، گونه های مختل٠غزال ØŒ Ú©Ùتار، شغال Ùˆ آنتلوپها است . خزندگان بیابانی شامل انواع
مارها، اÙعیها Ùˆ بزمجه ها است . از گونه های در Øال انقراض Ùˆ یا در معرض آسیب الجزایر، آداکس ØŒ غزال داما ØŒ غزال درکاس ØŒ سگ ÙˆØØ´ÛŒ ØŒ Ù…Ú©Ú© بربری ØŒ گوسÙند بربری ØŒ یوزپلنگ ØŒ شنگ معمولی Ùˆ برخی گونه های Ø®Ùاش است . از پرندگان معرو٠الجزایر، شترمرغ ØŒ کشیمها (podicipedidae) ØŒ غواصها (Gaviidae) ØŒ شماری از Øواصیل (Ardeidae) ØŒ انبوهی از گونه های خانوادة مرغابی (Anatidae) Ùˆ دیگر پرندگان است ( رجوع کنید به> «الجزایر» < ØŒ ذیل "Flora and fauna" Ø› ماسیکوت Ø› > « , پایگاه اطلاعاتی گونه ØŒ های ...» < ØŒ ذیل "Algeria" ).
Øیات ÙˆØØ´ در مراکش ترکیبی از گونه های اروپایی Ùˆ اÙریقایی است . از عناصر اروپایی Ù…ÛŒ توان به روباه ØŒ خرگوش ØŒ سمورها (Mustelidae) Ùˆ سنجاب Ùˆ از عناصر غالب اÙریقایی Ù…ÛŒ توان به غزال ØŒ گراز، پلنگ ØŒ بابون ØŒ بز ÙˆØØ´ÛŒ Ùˆ مار شاخدار اشاره کرد. از گونه های در معرض خطر Ùˆ یا آسیب مراکش Ù…ÛŒ توان از آداکس ØŒ گونه هایی از جربیل ØŒ یوزپلنگ ØŒ نهنگ٠Eubalaena glacialis ØŒ Ù…Ú©Ú© بربری Ùˆ گوسÙند بربری Ùˆ برخی گونه های دیگر نام برد ( رجوع کنید بهماسیکوت ØŒ ذیل "Morocco" Ø› > «مراکش » < ØŒ ذیل Fauna" " ).
Øیات ÙˆØØ´ سودان شامل آداکس ØŒ شیر، پلنگ ØŒ یوزپلنگ ØŒ Ùیل اÙریقایی ØŒ زراÙÙ‡ ØŒ گورخر، الاغ ÙˆØØ´ÛŒ اÙریقایی ØŒ کرگدن Ùˆ ØŒ بوÙالو، اسب آبی ØŒ بزکوهی ØŒ گوسÙند ÙˆØØ´ÛŒ بربری ØŒ انواع Ùراوانی از آنتلوپها، شامپانزه ØŒ بابون ØŒ میمون گریوت (میمون سبز) Ùˆ میمون بی شست است . پرندگان معرو٠سودان شامل هوبره ØŒ هما ØŒ Ù„Ú© Ù„Ú© سیاه ØŒ پلیکان ØŒ سنگ چشمها (Laniidae) ØŒ پیغو ØŒ قرقی ØŒ عقاب تالابی
و هزاران پرندة دریایی و مهاجر از شمال است . خزندگان
سودان شامل کروکودیلها، سوسمارها و تعدادی مارهای
سمّی است . Øشرات نیز تنوع زیادی دارند Ú©Ù‡ در این میان
مگس تسه تسه از اهمیت Ùراوانی برخوردار است ( رجوع کنید بهد. بریتانیکا ØŒ ١٩٨٥Ø› ماکروپدیا ØŒ ج ٢٨ØŒ ص ٢٦٤Ø› > « , پایگاه اطلاعاتی گونه ØŒ های ...» < ØŒ ذیل "Sudan" Ø› > «سودان » < ØŒ ذیل
"Flora and fauna" ).
تعداد گونه های خشکی زی چاد بالغ بر ٦٢٧ گونه است Ú©Ù‡ ٢٢ گونه از آنها در معرض انقراض اند. بدون Ø´Ú© تعداد واقعی گونه های در Øال انقراض از این هم Ùراتر است . در چاد مهم ترین گونه های جانوران خشکی زی Ùˆ بعضاً در معرض خطر انقراض بر اساس اطلاعات وزارت جهانگردی Ùˆ Ù…Øیط زیست Ùˆ مراکز تØقیقاتی دیگر عبارت اند از: آداکس ØŒ Ùیل ØŒ شیر، پلنگ ØŒ کرگدن سیاه ØŒ میمونهای بزرگ ØŒ گورخر اÙریقایی ØŒ گوسÙند آبی غرب اÙریقا (Manatee) ØŒ اسبهای ÙˆØØ´ÛŒ ØŒ گراز، Ùˆ زراÙÙ‡ پرندگان مهم Ùˆ تاØدی در معرض خطر انقراض چاد عبارت اند از کشیم بزرگ ØŒ دلیجه ØŒ گلاریون بال سرخ ØŒ مرغ ØÙ‚ ØŒ بو٠اÙریقایی ØŒ سارگپه جنگلی Ùˆ کرکس اÙریقایی ( رجوع کنید به أصم ØŒ ص ١٦٢Ø› ماسیکوت ØŒ ذیل "Chad" ).
Øیات ÙˆØØ´ در نیجر همچون سایر کشورهای اÙریقایی شامل گونه های متنوعی از رده های مختل٠جانوری است . از
پستانداران شاخص Ù…ÛŒ توان از دو خانوادة Cercopithecidae (میمونهای دنیای قدیم ) Ùˆ Galagonidae از راستة نخستیها، گونه هایی از گرگ Ùˆ روباه ØŒ گونه های یوزپلنگ ØŒ کاراکال ØŒ Ùˆ گربه های شنی Ùˆ ÙˆØØ´ÛŒ متعلق به گوشتخواران ØŒ Ùیل اÙریقایی ØŒ زراÙÙ‡ ØŒ آداکس ØŒ گونه هایی از غزال ØŒ گاوآهو Ùˆ سایر گونه های خانوادة گاو نام برد. از خزندگان Ù…ÛŒ توان از چندگونه لاک پشت ØŒ کروکودیل نیل ØŒ شش خانواده از سوسمارها Ùˆ هشت خانواده از مارها با گونه های بسیار معروÙÛŒ همچون بوآ نام برد. دیگر رده های مهم عبارت اند از: ردة دوزیستان با گونه هایی Ù…Øدود Ùˆ ماهیان استخوانی Ùˆ بی مهرگان متعدد ( رجوع کنید به > « , پایگاه اطلاعاتی گونه ها ØŒ ÛŒ ...» < ØŒ ذیل "Niger" ).
در مالی از پستانداران عالی ، سه خانوادة Galagonidae
با گونة شاخص گالاگوی سنگالی Ùˆ گالاگوی کوتوله ØŒ Cercopithecidae با گونه های میمون گریوت ØŒ میمون پاتاس ØŒ چند زیرگونه از بابون گینه Ùˆ Hominidae (انسان نماها) با شامپانزه وجود دارد. از گونه های در Øال انقراض ØŒ آداکس ØŒ از گونه های در معرض خطر انقراض Ùˆ آسیب پذیر، شامپانزه ØŒ
سگ ÙˆØØ´ÛŒ ØŒ گونه هایی از غزال ØŒ Ùیل اÙریقایی ØŒ پوزپلنگ ØŒ گوسÙند بربری ØŒ شیر، گوسÙند آبی غرب اÙریقا Ùˆ شنگ گردن
راه راه قابل ذکر است ( رجوع کنید به ماسیکوت ؛ > « , پایگاه اطلاعاتی گونه ها ، ی ...» < ، ذیل "Mali" ).
برای مطالعة بیشتر علاوه بر منابع مندرج در پایان مقاله رجوع کنید بهB. Bruun, Common birds of Egypt , Cairo ١٩٨٥; E. Hufnagl, Libyan mammals , Cambridge ١٩٧٢; K. Kowalski and B. Rzebik-Kowalska, Mammals of Algeria, Warsaw ١٩٩١; A. T. Mahi, Fauna, ecology and socio-economic conditions in the Khartoum Nile environment , Bergen ١٩٨٢; D. J. Osborn and I. Helmy, The contemporary land mammals of Egypt ) including Sinai ), ١٩٨٠, ١-٥٧٩; H.- H. Schleich, W. Kجstle and K. Kabisch, Amphibians and reptiles of North Africa: biology, systematics, field guide, Koenigstein ١٩٩٦.
Ùˆ) شرق Ùˆ مرکز اÙریقا. این ناØیه در منطقة گرم Ùˆ مرطوب استوا Ùˆ جنب استوا تقریباً از Ù’١٥ شمالی تا Ù’١٥ جنوبی Ùˆ متقارن نسبت به استوا قرار دارد. کشورهای مسلمان واقع در شرق این ناØیه عبارت انداز: سومالی ØŒ جیبوتی ØŒ مجمع الجزایر کومور (= جَزَر القÙÙ…Ùر، واقع در اقیانوس هند). به سمت غرب این ناØیه یعنی Øوضة خلیج گینه Ùˆ اقیانوس اطلس نیز کشورهایی نظیر نیجریه ØŒ گینه ØŒ گامبیا Ùˆ سنگال قرار دارند Ú©Ù‡ جمعیتی بیش از ٥٠% مسلمان در خود جای داده اند ( رجوع کنید به مستوÙÛŒ الممالکی ØŒ ص ٤١).
Øیات ÙˆØØ´ سومالی همچون برخی دیگر از کشورهای اÙریقایی شامل گونه های متنوعی از پستانداران مهم از قبیل زراÙÙ‡ ØŒ پلنگ ØŒ شیر Ùˆ گورخر است . گونه های Ùراوانی از مارهای سمّی نیز در این کشور وجود دارند. پرندگان سومالی از دید پرنده شناسان ØŒ در شمار زیباترین پرندگان اÙریقا هستند. از انواع آنها Ù…ÛŒ توان به شترمرغها Ùˆ ØŒ خانوادة هوبره (Ohididae) ØŒ مرغ شاخدار، کبک ØŒ خانوادة کبوتر Ùˆ Øواصیل اشاره کرد. از پستانداران معرو٠، گونه های متعلق به دو خانوادة Galagonidae Ùˆ Cercopithecidae از راستة نخستیها، خانوادة دلÙینها، از راستة گوشتخواران گونه های گرگ ØŒ روباه ØŒ Ú©Ùتار، کاراکال ØŒ شیر، پلنگ ØŒ یوزپلنگ ØŒ از راستة ÙردسÙمان گونه هایی مثل غزالها Ùˆ گاوآهو Ùˆ تعداد Ùراوانی از دیگر اÙراد خانوادة
گاو قابل ذکرند. از خزندگان Ùراوان این کشور Ù…ÛŒ توان گونه هایی از لاک پشتها، گونه های Ùراوانی از گکوها، آگاماها، دو شاخ زبانها، اÙعیها Ùˆ سایر خانواده های متعلق به راستة مارها
را ذکر کرد. دوزیستان این کشور با داشتن Ù‡Ùت خانواده از
تنوع خوبی بر خور دارند. دریاهای اطرا٠سومالی غنی از
انواع ماهیان است . ماهی تون Ùˆ کوسه از Ùراوان ترین٠آنهاست ( رجوع کنید به د. آمریکانا Ø› > « , پایگاه اطلاعاتی گونه ها ØŒ ÛŒ ...» < ØŒ ذیل "Somalia" ).
طبیعت صخره ای کشور جیبوتی انواعی از جانوران از قبیل کاراکال ØŒ آنتلوپها، غزالها، شغال ØŒ Ú©Ùتار، Ùیل اÙریقایی ØŒ داگونگ ØŒ گونه هایی از میمونها، گورخر اÙریقایی Ùˆ شمار انبوهی از پرندگان مانند شترمرغ ØŒ انواع Øواصیل ØŒ عقاب ماهیگیر Ùˆ نیز تعداد زیادی از خزندگان را در خود جای داده است ( د. بریتانیکا ØŒ ١٩٨٥ØŒ میکروپدیا Ø› > « , پایگاه اطلاعاتی گونه ها ØŒ ÛŒ ...» < ØŒ ذیل "Djibouti" ).
چهار جزیرة تشکیل دهندة جزایر کومور در اندازه ØŒ Ø´Ú©Ù„ Ùˆ وضع پستی Ùˆ بلندیها متمایزند Ùˆ انواع گوناگونی از زیستگاهها را در خود جای داده اند. غنای گونه های جانوری در این جزایر نسبتاً پایین است ØŒ اگرچه به دلیل مجاورت آن با ماداگاسکار Ùˆ قارة اÙریقا، غنای آن از سایر جزایر اقیانوس هند بیشتر است . تنها
گونه های بازمانده از پستانداران خشکی زی شامل سه گونه Ø®Ùاش میوه خوار، سه گونه Ø®Ùاش Øشره خوار Ùˆ دو گونه لمور است . ٢٥ گونه خزندة خشکی زی Ùˆ دو گونه لاک پشت دریایی در آبهای اطرا٠جزایر دیده Ù…ÛŒ شود. تنوع گونه ای پرندگان Ùˆ دوزیستان نیز نسبتاً اندک است ( رجوع کنید به شیپر ØŒ ٢٠٠١).
تنوع Øیات ÙˆØØ´ در نیجریه شامل گونه های Ùراوانی از نخستیان از جمله شامپانزه Ùˆ گوریل ØŒ سگ ÙˆØØ´ÛŒ اÙریقایی ØŒ پلنگ ØŒ Ùیل ØŒ زراÙÙ‡ ØŒ غزالها، شیر، گرگ ØŒ کروکودیل نیل (اÙریقایی ) Ùˆ بسیاری از گونه های مار Ùˆ تعداد Ùراوانی از ردة پرندگان است ( رجوع کنید به لطÙÛŒ ØŒ ج ١٣ØŒ ص ٢٩٧Ø› د. بریتانیکا ØŒ ١٩٨٥ØŒ میکروپدیا ØŒ ذیل "Nigeria" ).
در گینه تیره های Øیواناتی نظیر شیر، Ùیل ØŒ پلنگ Ùˆ Ú©Ùتار یا منقرض شده اند Ùˆ یا به صورت Ù…Øدود در برخی مناطق زندگی Ù…ÛŒ کنند. در Øالی Ú©Ù‡ برخی انواع دیگر نظیر میمونها، پرندگان ØŒ خزندگان ØŒ Øشرات Ùˆ غیره به ÙˆÙور یاÙت Ù…ÛŒ شوند. منطقة کوههای نیمبا Ú©Ù‡ از ١٩٨١ منطقة ØÙاظت شده نام گرÙت ØŒ تنها نمونة منØصر به Ùرد در جهان است Ú©Ù‡ در آن ترکیبی نادر از سوسماران Ùˆ پرندگان ملاØظه Ù…ÛŒ شود. این منطقه مورد توجه جامعة بین المللی Ùˆ Ù…ØÙ„ مطالعة زیست شناسان قرار گرÙته است ( رجوع کنید به مسائلی ØŒ ص ١٣). نوارهای باریکی از جنگلهای رودخانه ای پناهگاهی برای پرندگان است اما جانوران بزرگ از قبیل پلنگ ØŒ شامپانزه ØŒ گوسÙند آبی غرب اÙریقا، گوزن بزرگ غرب اÙریقا، دو گونه کروکودیل در رودخانه ها، در کنار رودخانه ها Ùˆ یا در ساوان یاÙت Ù…ÛŒ شوند ( د. بریتانیکا ØŒ ١٩٨٥ØŒ میکروپدیا ØŒ ذیل "Gambia" Ø› > « , پایگاه اطلاعاتی گونه ها ØŒ ÛŒ ...» < ØŒ ذیل "Guinea" ). چندین گونه میمون Ùˆ آنتلوپ ØŒ گراز اÙریقایی ØŒ شیر، پلنگ ØŒ Ú©Ùتار Ùˆ سگ شکارچی ÙˆØØ´ÛŒ در سنگال وجود دارند. کروکودیل ØŒ اسب آبی Ùˆ لاک پشت نیز در رودخانه ها یاÙت Ù…ÛŒ شوند ( د. بریتانیکا ØŒ
١٩٨٥ØŒ میکروپدیا ØŒ ذیل "Senegal" Ø› برای تÙضیل بیشتر رجوع کنید به> « , پایگاه اطلاعاتی گونه ها ØŒ ÛŒ ...» < ØŒ ذیل "Senegal" ).
برای مطالعة بیشتر، علاوه بر منابع مندرج در پایان مقاله رجوع کنید بهC. Barlow and T. Wacher, A field guide to birds of the Gambia and Senegal , New Haven ١٩٩٧; E. Edberg, A naturalist , s guide to the Gambia , Channel Islands ١٩٨٢; D. C. D. Happold, The mammals of Nigeria , Oxford ١٩٨٧; N. G. Hedges, Reptiles and amphibians of east Africa, Nairobi ١٩٨٣; J. Kingdon, East African mammals: an atlas of evolution in Africa , Chicago ١٩٨٤; A. Mckay and J. Mckay, Poisonous snakes of east Africa: and the treatment of their bites, Nairobi ١٩٨٥; D. Richards, A photographic guide to birds of east Africa, Cape town, ٢٠٠٠; S. N. Stuart, R. J. Adams, and M. D. Jenkis, "Biodiversity in Sub- Saharan Africa and its islands: conservation, management and sustainable use", Occasional papers, no.٦ (١٩٩٠); J. G. Williams, Birds of east Africa , London ١٩٩٥.
منابع : آشنایی با جمهوریهای مستقل آسیای میانه Ùˆ Ù‚Ùقاز ØŒ تهران : وزارت Ùرهنگ Ùˆ ارشاد اسلامی ØŒ معاونت امور Ùرهنگی ØŒ ?( ١٣٧١ Ø´ ) Ø› عبدالعزیزبن Øامد ابوزناده ØŒ «الØیاة الÙطریة »، در الموسوعة الجغراÙیة للعالم الاسلامی ØŒ ریاض : جامعة الامام Ù…Øمدبن سعود الاسلامیة ØŒ ج ٣ØŒ قسم ١ØŒ ١٤١٩/ ١٩٩٩Ø› بهناز اسدی کیا، جمهوری آذربایجان ØŒ تهران : وزارت امور خارجه ØŒ دÙتر مطالعات سیاسی Ùˆ بین المللی ØŒ ١٣٧٤ Ø´ Ø› أصم عبدالØاÙظ اØمد أصم ØŒ «تشاد»، در الموسوعة الجغراÙیة للعالم الاسلامی ØŒ همان ØŒ ج ١١Ø› اطلس ماهیان خلیج Ùارس Ùˆ دریای عمان ØŒ تدوین هدایت اسدی Ùˆ رضا دهقانی پشترودی ØŒ عکاس : Ù…Øمد جهانبخش ØŒ تهران : سازمان تØقیقات Ùˆ شیلات ایران ØŒ ١٣٧٥ Ø´ Ø› بهرام امیراØمدیان ØŒ جغراÙیای Ù‚Ùقاز ØŒ تهران ١٣٧٦ Ø´ Ø› همو، جغراÙیای کامل Ù‚Ùقاز ØŒ تهران ١٣٨١ Ø´ Ø› مهدی تجلی پور، نرم تنان مرواریدساز خلیج Ùارس ØŒ تهران ١٣٦٢ Ø´ Ø› Øسن سلیمان Ù…Øمود، الکویت : ماÙیها Ùˆ Øاضرها ØŒ ( بغداد ) ١٣٨٧/ ١٩٦٨Ø› امین اللّه Ø¯Ø±ÛŒØ ØŒ اÙغانستان در قرن بیستم ØŒ پیشاور ١٣٧٩ Ø´ Ø› Ù…Øمدمهدی شهریاری ØŒ برونئی ØŒ تهران : وزارت امورخارجه ØŒ دÙتر مطالعات سیاسی Ùˆ بین المللی ØŒ ١٣٧٨ Ø´ Ø› صابر قاسمی ØŒ ترکیه ØŒ تهران : وزارت امور خارجه ØŒ دÙتر مطالعات سیاسی Ùˆ بین المللی ØŒ ١٣٧٤ Ø´ Ø› داوود کریملو، جمهوری یمن ØŒ تهران : وزارت امور خارجه ØŒ دÙتر مطالعات سیاسی Ùˆ بین المللی ØŒ١٣٧٤Ø´ Ø› کشورهای مستقل مشترک المناÙع وجمهوریهای بالتیک ØŒ تهران : گیتاشناسی ØŒ ١٣٧٨ Ø´ Ø› Ù…Øمدکمال لطÙÛŒ ØŒ «نیجریا»، در الموسوعة الجغراÙیة للعالم الاسلامی ØŒ همان ØŒ ج ١٣Ø› Ù…Øمود مسائلی ØŒ جمهوری گینه ØŒ تهران : وزارت امور خارجه ØŒ دÙتر مطالعات سیاسی Ùˆ بین المللی ØŒ ١٣٧٤ Ø´ Ø› رضا مستوÙÛŒ الممالکی ØŒ جغراÙیای کشورها Ùˆ نواØÛŒ اسلامی ØŒ یزد ١٣٨٢ Ø´ Ø› رØیم مشیری ØŒ کلیات قاره ها ØŒ تهران ١٣٧١ Ø´ Ø› پیتر واین ØŒ تراث عمان ØŒ لندن ١٩٩٥Ø› برنارد ولک ØŒ تاریخ اندونزی ØŒ ترجمة ابوالÙضل علیزادة طباطبائی ØŒ تهران ١٣٧٤ Ø´ Ø›
"Algeria", ٢٠٠٢. [Online(. Availabe: http://www. arab.net/ algeria/ index.html )١٢ June ٢٠٠٥(; Bahrain. Ministry of Housing, Municipalities and Environment, "Bahrain: country profile, information provided by the government of Bahrian to the United Nations Commission on Sustainable Development", ١٩٩٧. )Online(. Available: http://www.un.org )١١ June ٢٠٠٥(; "Bali: the island of paradise", ٢٠٠٢. )Online(. Available: http://www. balinetwork. com )١٢ June ٢٠٠٥(; "Birding in Indonesia", ed. R. Oliver, ٢٠٠٥. )Online(. Available: http://www. indo.com/birding )١٢ June ٢٠٠٥(; "The Convention on Biological Diversity in Qatar", in Convention on Biological Diversity , ٢٠٠٥. )Online(. Available: http:// www.biodiv. org/ world/ map.asp? lg=٠& ctr=qa )١١ June ٢٠٠٥(; "A Directory of wetlands in the Middle East", compiled by Derek A. Scott, in Wetlands International . )Online(. Available: http:// www. wetlands. org/inventory &/ Middle East Dir/ Title ١.htm )١١ June ٢٠٠٥(; Wendy Elliman, "Flora and fauna in Israel", Israel Ministry of Foreign Affairs , ٢٠٠٤. )Online(. Available: http://www.mfa.gov.il/ MFA)٩ June ٢٠٠٥(; Encyclopaedia Britannica , Chicago ١٩٧٣, s.v. "Libya" (by William Bayne Fisher); EIr . s.vv. "Afghanistan. III: fauna" (by K. Habibi), "Fauna. III: fauna of Central Asia" (by O. L. Kryzhanovski § ); Encyclopedia Americana , Danbury ١٩٨٤, s.vv. "Egypt" (by Robert L. Tignor), "Libya" (by Stuart Schaar), "Somalia"; Ensiklopediya ¦yi Sa ¦vetii Tajik , Dushanbe ١٩٧٨-١٩٨٨; "Geography of Bangladesh", ٢ Dec. ٢٠٠٣. )Online(. Available: http:// www.infobd. com )١٢ June ٢٠٠٥(; Malaysia in brief , KualaLumpur: Ministry of Foreign Affairs (Malaysia), )١٩٩٧ ?(; Paul Massicot, "Animal infor-information on endangered mammals", April ٢٠٠٥. )Online(. Available: http://www.animal info. org/countind. htm )٩ June ٢٠٠٥(; Kha ¦lnazar Mohabatov, Tajikistan , Paris ١٩٩٩; "Morocco", ٢٠٠٢. )Online(. Available: http://www.arab.net/morrocco/index. html )١٣ June ٢٠٠٥(; The New Encyclopaedia Britannica , Chicago ١٩٨٥; Jan Schipper, "Terrestrial ecoregions-Comoros forests", ٢٠٠١. )Online(. Available: http://www.world wildlife.org/ wildworld/profiles/terrestrial/at ٠١٠٥-full. html )١٢ June ٢٠٠٥(; "Sharmel Sheikh", ٢٠٠٢. )Online(. Available: http://www.Sharmelsheik. com )١٢ June ٢٠٠٥(; Mirna Souri, "Birds and animals of Lebanon", ٤ May ٢٠٠٤. )Online(. Available: http://csrd.lau.edu.lb/ Publications/ Student Reports )١٢ June ٢٠٠٥(; "Sudan", ٢٠٠٢. )Online(. Available: http://www.arab.net/sudan/ index. html )١٢ June ٢٠٠٥(; Syrien: NØ®rdlicher Landesteil der vereinigten arabischen Republik , Bonn: Kurt Schroeder, ١٩٦١; "Terrestrial biodiversity", )Online(. Available: http://www.total.com/fondation )١٣ June ٢٠٠٥(; "UNEP- WCMC species database", ١٢ July ٢٠٠٥. )Online(. Available: http://www.unep-wcmc.org )١٢ June ٢٠٠٥].
/ شمامه Ù…Øمدی Ùر /
تصاویر این مدخل:
ماهیان ایران منبع: اطلس ماهیان خلیج فارس و دریای عمان، تدوین هدایت اسدی و رضا دهقانی پشترودی، عکاس: محمد جهان بخش، تهران: سازمان تحقیقات و شیلات ایران، ١٣٧٥ش، اسکندر فیروز، حیات وحش ایران: مهره داران، تهران: مرکز نشر دانشگاهی، ١٣٧٨ش
دوزیستان ایران منبع: آرشیو عکس واحد تجهیز تصویری بنیاد دایره المعارف اسلامی
خزندگان ایران منبع: آرشیو عکس واحد تجهیز تصویری بنیاد دایره المعارف اسلامی
پرندگان ایران منبع: آرشیو عکس واحد تجهیز تصویری بنیاد دایره المعارف اسلامی
پستانداران ایران منبع: آرشیو عکس واحد تجهیز تصویری بنیاد دایره المعارف اسلامی
ببر هیرکانی، آخرین ببر ایران منبع: http://www.moloss.com/breeds/stuvx/s٠٠٢
خزندگان پراکنده در سرزمین های اسلامی منبع: آرشیو عکس واحد تجهیز تصویری بنیاد دایره المعارف اسلامی
دوزیستان پراکنده در سرزمین های اسلامی منبع: آرشیو عکس واحد تجهیز تصویری بنیاد دایره المعارف اسلامی
پرندگان پراکنده در سرزمین های اسلامی منبع: آرشیو عکس واحد تجهیز تصویری بنیاد دایره المعارف اسلامی
پستانداران پراکنده در سرزمین های اسلامی منبع: آرشیو عکس واحد تجهیز تصویری بنیاد دایره المعارف اسلامی