دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٧٢٤٠
قصّاب ، محمّدبن علی، کنیه اش ابوجعفر، از عارفان بغداد در قرن سوم. از زندگی وی اطلاع چندانی در دست نیست. گفته اند که با ابوالحسین نوری و سمنونبن حمزه و سَری سَقَطی* مصاحبت داشته است (سلمی، ص١٦٤، ١٩٥؛ قشیری، ص٤٠٧). جنید بغدادی*، به گفتۀ خود، شاگرد محمّدبن علی قصّاب بوده است نه سرّی سَقَطی (خطیب بغدادی، ج ٤، ص١٠٤؛ انصاری، ص ٢٧٨).
از محمدبن علی قصّاب سخنان کمی در کتابهای صوفیه آمده که معروفترین آنها در تعریف تصوّف است. از نظر او تصوف «حال» بود و به «قال» تنزل یافت و از آن پس به فریبکاری انجامید (محمدبن منور، ج١، ص٢٦١). در جای دیگری نیز تصوف را «خلق کریم» خوانده¬است (قشیری،ص٢٨٠؛ خرگوشی، ص٢٧؛ انصاری، همانجا). یکی از سخنان وی دربارۀ سبب ناشناخته ماندن اصحابش است. به گفتۀ او، خواست خدا بوده است که از در آثار دیگران آنان ذکری به میان نیاید، زیرا وجود آنان اشارتی است به سوی خدا و نباید خود مورد اشاره باشند، بنابراین خدای تعالی آنان را از توجه و اقبال غیر منع کرده و خاص خویش گردانیده است ( خطیب بغدادی، همانجا).
تاكنون از محمّدبن علی قصّاب اثری به دست نيامده و در منابع نیز به تألیفی از او اشارهای نشده است. تاریخ درگذشت او را ٢٧٥ یا ٢٧٦ ذکر کردهاند(خطیب بغدادی، همانجا؛ ابناثیر، ج٦،ص٣٥٩).
منابع :
(١) ابناثیر؛
(٢) عبداللّهبن محمد انصاری، طبقات الصوفیه، چاپ محمد سرور مولائی ، تهران ١٣٦٢ش؛
(٣) خطیب بغدادی؛
(٤) عبدالملک خرگوشی، تهذیب الاسرار ، چاپ محمد احمد عبدالحلیم، قاهره ١٤٣١/٢٠١٠؛
(٥) محمدبن حسین سلمی ، طبقات الصوفیه، چاپ نورالدین شریبه ، حلب ١٤٠٦/ ١٩٨٦؛
(٦) عبدالکریمبن هوازن قشیری، الرساله قشیریه، چاپ معروف زریق و علی عبدالحمید بلطه جی، دمشق،بیروت ١٤٠٨/١٩٨٨؛
(٧) محمدبن منوّر، اسرارالتوحید فی مقامات الشیخ ابی سعید ، چاپ محمدرضا شفیعی کدکنی ، تهران ١٣٦٦ش.
/ فائزه رحمان /
تاریخ نشر اینترنتی: ٠٧/١٠/١٣٩١