دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٣٧١٩
تفسیر گازُر ، تفسیر فارسی قرآن از ابوالمحاسن حسین بن حسن جرجانی ، مفسر گمنام امامی احتمالاً در قرن هشتم . نام اصلی این تفسیر جِلاءالاذهان و جَلا ءُالاحزان است ، ولی به سبب شهرت مؤلف آن به گازر، به تفسیر گازر مشهور شده است (افندی ، ج ٢، ص ٨٥ ـ٨٦؛ آقابزرگ طهرانی ، ١٤٠٣، ج ٤، ص ٣٠٩).
در بارة زندگی جرجانی ، اطلاع چندانی در دست نیست . افندی (متوفی ١١٣٠) نخستین کسی است که نام او را در کتاب خود آورده و او را فاضل ، عالم ، محدث ، مفسر و از مشاهیر علمای امامیه معرفی کرده است (همانجا). پس از او، آقابزرگ طهرانی وی را در شمار عالمان شیعة قرن دهم آورده و علاوه بر نقل مطالب افندی ، چند نسخة جلاءالاذهان را معرفی کرده است . تاریخ کتابت یکی از این نسخه ها ٩٧٢ است و گویا آقابزرگ بدین سبب ، جرجانی را در شمار عالمان قرن دهم ذکر کرده است (١٣٦٦ ش ، ص ٦٢)، ولی وجود نسخه ای نوشته شده در ٨٩٤ (جرجانی ، مقدمة محدّث ارموی ، ص سج ) این نظر را رد می کند .
تفسیر گازر را خلاصه ای از تفسیر ابوالفتوح رازی دانسته اند (جرجانی ، همان مقدمه ، ص ی )، ولی جرجانی به این موضوع اشاره نکرده و حتی از تفسیر ابوالفتوح نام نبرده است (همان ، ص یب ). به عقیدة ابن یوسف شیرازی (حدایق شیرازی )، بخشی
از این تفسیر را جرجانی و بخش دیگر آن را فردی که به سید گازر مشهور بوده ، تألیف کرده است (ج ١، ص ١٠٥)، اما محدّث ارموی این قول را نپذیرفته و همة تفسیر را از آنِ جرجانی دانسته است (جرجانی ، مقدمه ، ص و ـ ط ). اهمیت تفسیر گازر از جنبه های زبان و ادبیات همان است که در مورد تفسیر ابوالفتوح رازی می توان گفت ( رجوع کنید به تفسیر ابوالفتوح رازی * ).
ملافتح اللّه کاشانی (متوفی ٩٨٨) در نوشتن تفسیر منهج الصادقین ، تفسیر گازر را اساس کار خود قرار داده است (جرجانی ، همان مقدمه ، ص لز).
نخستین بار میرجلال الدین محدّث ارموی ، تفسیر گازر را در ده مجلد از ١٣٣٧ تا ١٣٤١ ش به چاپ رساند.
منابع :
(١) محمدمحسن آقابزرگ طهرانی ، الذریعة الی تصانیف الشیعة ، چاپ علی نقی منزوی و احمد منزوی ، بیروت ١٤٠٣/ ١٩٨٣؛
(٢) همو، طبقات اعلام الشیعة : احیاءالداثر من القرن العاشر ، چاپ علی نقی منزوی ، تهران ١٣٦٦ ش ؛
(٣) عبداللّه بن عیسی افندی اصفهانی ، ریاض العلماء و حیاض الفضلاء ، چاپ احمد حسینی ، قم ١٤٠١ـ ١٤١٥؛
(٤) حسین بن حسن جرجانی ، تفسیر گازر ، چاپ جلال الدین محدّث ارموی ، تهران ١٣٣٧ـ١٣٤١ ش ؛
(٥) ضیاءالدین حدایق شیرازی ، فهرست کتابخانة مدرسه عالی سپهسالار ، تهران ١٣١٥ـ ١٣١٨.
/ منصور پهلوان /