بَجِسْتان ، بخش و شهری در استان خراسان .

١) بخش ، در شمال شهرستان گناباد، در استان خراسان در ولایت قدیم قهستان * . این بخش مشتمل است بر دهستانهای بجستان (حومه )، جزین و یونسی . منطقة شمالی آن ، که درحاشیة کویر واقع است ، آب و هوای گرم دارد، و آب و هوای بقیة مناطق آن معتدل است . آبادیهای تابع در کوهستان و دشت قرار گرفته است و اراضی آنجا با ١٩٤ قنات آبیاری می شود. محصولات عمده اش از غلات ، گندم و جو و از میوه ها انار است و زعفران از محصولات عمده ای است که صادر می شود. پرورش کرم ابریشم در بجستان رواج دارد و در گذشته از صادرات مهم آن به شمار می آمد. از صنایع دستی بجستان ، قالیبافی اهمیت دارد و بَرَک * بافی آن در دورة قاجاریه مشهور بود.

بجستان از لحاظ معادن دارای اهمیت است و معادن مس و سنگ آسیا و گِل سرخ (نزدیک آبادی قاسم آباد) و فیروزه و طلای سفید دارد و برخی از آنها استخراج و صادر می شود. راههای گناباد به شهر بجستان ـ فردوس و بجستان ـ تربت حیدریه از این بخش می گذرد. رود موسمی کال شور در شمال آن در دهستان یونسی جریان دارد که در قدیم پلی بر روی آن احداث و بارها تعمیر شده است . بجستانیها پیرو مذهب تشیع اند. بخش بجستان طبق تقسیمات کشوری ١٣١٦ ش در شهرستان گناباد تشکیل شد.

٢) شهر و مرکز بخش (جمعیت طبق سرشماری ١٣٧٠ش : ٨٤٩٣ تن )، در ٥٢ کیلومتری غرب شهر گناباد و ٤٢ کیلومتری شمال شهر فردوس . جادة قدیمی مشهد ـ یزد از آن می گذشت . شهر دارای چندین رشته قنات و چهارده مسجد مهم است که یکی از آنها مسجد جامع (از ٨٢٨، دورة شاهرخ تیموری ) است . مزار منسوب به آصف بن * بَرخیا در دهکدة مزار قرار دارد و مسجد آبادی مزار نیز قدیمی است و قلعة خرابه ای در کنار ده مزار منسوب به پیروان حسن صباح ، در کوهستانی به نام گردکوه یا کردکوه (نام محلی آن گرکو) برجاست . کاروانسرایی از دورة شاه عباس صفوی جزو آثار تاریخی شهر بجستان ضبط شده است . آثار قلعة قدیمی شهر در حسینیة حاجیه دیده می شود (تابنده ، ص ٥٥، ١٧٥،١٧٧، ١٨٠). برخی آن قلعه را قلعة دختر و مسجد (صومعه ) مزار را بازمانده ای از معبد مهری می دانند (برزگر، ص ٩٧ ـ ٩٨). بجستان بر اثر زلزلة ١٣٤٧ ش خسارات فراوان دید. علما و فقها و محدثان بزرگی به بجستان منسوب اند. ظاهراً شهر در ١٢٨٩ حدود ٠٠٠ ، ٤ تن جمعیت داشته است (گابریل ، ص ٢٤٤ـ٢٤٥).

از گذشتة بجستان اطلاع مهمی در دست نیست . بر طبق افسانه ای ، بجستان (بُزستان ) را سام نریمان ساخته است ( تاریخ سیستان ، ص ٢٤). نام بجستان در معجم البلدان ، اثر متعلق به قرن هفتم ، آمده است (یاقوت حموی ، ج ١، ص ٤٩٧). مکانی که حمداللّه مستوفی در قرن هشتم آب و هوای آن را مانند تون دانسته است (ص ١٤٤) ظاهراً با بجستان مطابقت دارد. در قرن نهم ، بر طبق نوشتة حافظ ابرو، بجستان از نواحی هرات به شمار می آمد و دارای سه قریه و بیست مزرعه بود (ص سی و شش ، سی و نه ). برای اطلاع از تاریخ بجستان که مشترک با تاریخ گناباد است رجوع کنید به گناباد * ، شهرستان .

منابع :
(١) محمد حسن بن علی اعتمادالسلطنه ، مرآة البلدان ، چاپ عبدالحسین نوایی و میرهاشم محدث ، تهران ١٣٦٧ ـ ١٣٦٨ ش ، ج ١، ص ٢٧٠، ٦٧٤؛
(٢) ایران . وزارت جهاد سازندگی . واحد آمار و برنامه ریزی ، فرهنگ اقتصادی دهات و مزارع استان خراسان (٣) ، تهران ١٣٦٣ ش ؛
(٣) ایران . وزارت راه و ترابری ، دفترچه مسافات راههای کشور ، تهران ?( ١٣٦٦ ش ) ، ص ١٦٢؛
(٤) همو، نقشه راههای ایران ، تهران ١٣٦٨ ش ؛
(٥) ایران . وزارت کشور. اداره کل آمار و ثبت احوال ، کتاب جغرافیا و اسامی دهات کشور ، تهران ١٣٢٩ ـ ١٣٣١ ش ، ج ٣؛
(٦) علی برزگر، گذر سرزمین ایزد: دگرگردی بجستان و بجستانیان ، تهران ١٣٧٠ ش ؛
(٧) سلطانحسین تابنده ، تاریخ و جغرافی گناباد ، تهران ١٣٤٨ ش ، ص ١٧٢ ـ ١٨٠؛
(٨) تاریخ سیستان ، چاپ محمدتقی بهار، تهران ( تاریخ مقدمه ١٣١٤ ش ) ؛
(٩) عبداللّه بن لطف اللّه حافظ ابرو، جغرافیای حافظ ابرو ، چاپ مایل هروی ، تهران ١٣٤٩ ش ؛
(١٠) محمدبن ابی بکر حمداللّه مستوفی ، کتاب نزهة القلوب ، چاپ گی لسترنج ، تهران ١٣٦٢ ش ؛
(١١) حسینعلی رزم آرا، فرهنگ جغرافیائی ایران (آبادیها) ، ج ٩: استان نهم (خراسان ) ، تهران ١٣٥٥ ش ، ص ٤٧ ـ ٤٨؛
(١٢) مسعود کیهان ، جغرافیای مفصل ایران ، تهران ١٣١٠ ـ ١٣١١ ش ، ج ٢، ص ٢٠٤؛
(١٣) آلفونس گابریل ، تحقیقات جغرافیائی راجع به ایران ، ترجمة فتحعلی خواجه نوری ، چاپ هومان خواجه نوری ، تهران ١٣٤٨ ش ؛
(١٤) گی لسترنج ، جغرافیای تاریخی سرزمینهای خلافت شرقی ، ترجمة محمود عرفان ، تهران ١٣٦٤ ش ، ص ٣٨٤؛
(١٥) مرکز آمار ایران ، نتایج آمارگیری جاری جمعیت ، تهران ١٣٧٠ ش ؛
(١٦) چارلز متکاف مک گریگور، شرح سفری به ایالت خراسان و شمال غربی افغانستان ، ترجمة مجید مهدی زاده ، ج ١، مشهد ١٣٦٦ ش ؛
(١٧) یاقوت حموی ، معجم البلدان ، چاپ فردیناند ووستنفلد، لایپزیگ ١٨٦٦ ـ ١٨٧٣، چاپ افست تهران ١٩٦٥.

/ خسرو خسروی /