دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ١٤٤٦
بَطَلْیَوْسی ، ابوبکر عاصم بن ایّوب ، ادیب ، لغوی و نحوی سدة پنجم / یازدهم . وی منسوب است به بطلیوس شهری بزرگ در اندلس ، از توابع مارده بر ساحل رود آنه در غرب قُرطُبه . از تاریخ تولّد و دوران کودکی او اطّلاعی در دست نیست و در تاریخ درگذشت وی نیز اختلاف است . ابن بشکوال ، قدیمترین مآخذ، فوت وی را در ٤٩٤ ذکر کرده (ج ٢، ص ٤٥١) و منابع دیگر نیز گفتة وی را تأیید کرده اند ( رجوع کنید به صفدی ، ج ١٦، ص ٥٦٣؛
سیوطی ، ج ٢، ص ٢٤؛
زرکلی ، ج ٣، ص ٢٤٨).
بطلیوسی شاگرد استادانی چون : ابوبکر محمّدبن غُراب ، ابوعمر سَفاقِسی و ابومحمد مکّی بن ابی طالب مُقری بوده و آرای ایشان را در آثار خود نقل کرده است (ابن بشکوال ؛
صفدی ؛
سیوطی ؛
زرکلی ، همانجاها)؛
و ادیب برجستة اندلسی ، ابومحمد عبدالله بن محمدبن سید بطلیوسی شاگرد او بوده ؛
و این دلیلی بر عظمت شخصیت ابوبکر بطلیوسی است ( رجوع کنید به ابن بشکوال ، همانجا؛
عبداللّه بطلیوسی ، ج ١، ص ٧).
ابن بشکوال هم خود، و هم از قول ابومحمدبن سیّد، شخصیت بطلیوسی را ستوده و گزارشهای ادبی و روایتهای او را موثّق و معتبر شمرده است (ابن بشکوال ، همانجا). از عناوین آثار بطلیوسی چنین برمی آید که در نقد و تفسیر اشعار دورة جاهلی تبحّر داشته است ( رجوع کنید به حاجی خلیفه ، ج ٢، ستون ١٠٤١، ١٧٤٠؛
سرکیس ، ج ١، ص ٥٦٩).
کتابهای او اینهاست : شرح دیوان إمری الْقَیْس ؛
شرح المُعلَّقات السَّبع ؛
و شرح دواوین الشُّعَراء آلسِّتَة الجاهلیین (برای نسخه های خطی آن رجوع کنید به حاجی خلیفه ؛
سرکیس ، همانجاها؛
بغدادی ، ج ١، ستون ٤٣٥؛
زرکلی ، همانجا).
منابع :
(١) ابن بشکوال ، کتاب الصّلة ، قاهره ١٩٦٦؛
(٢) عبدالله بن محمد بطلیوسی ، الاقتضاب فی شرح أدب الکتّاب ، چاپ مصطفی سقا و حامد عبدالمجید، مصر ١٩٨١-١٩٨٣؛
(٣) اسماعیل بغدادی ، هدیة العارفین ، ج ١، در حاجی خلیفه ، کشف الظنون ، ج ٥، بیروت ١٤١٠/ ١٩٩٠؛
(٤) مصطفی بن عبدالله حاجی خلیفه ، کشف الظنون ، بیروت ١٤١٠/ ١٩٩٠؛
(٥) خیرالدین زرکلی ، الاعلام ، بیروت ١٩٨٦؛
(٦) یوسف الیان سرکیس ، معجم المطبوعات العربیّة والمعربة ، قاهره ١٣٤٦/١٩٢٨، چاپ افست قم ١٤١٠؛
(٧) عبدالرحمان بن ابی بکر سیوطی ، بغیة الوعاة فی طبقات اللّغوییّن والنّحاة ، چاپ محمد ابوالفضل ابراهیم ،مصر ١٣٨٤؛
خلیل بن ایبک صفدی ، کتاب الوافی بالوفیات ، ج ١٦، چاپ وداد قاضی ، ویسبادن ١٤٠٢/ ١٩٨٢.
/ ابراهیم دیباجی /