خَرطوم(خارطوم/ خُرطوم) ، خَرطوم(خارطوم/ خُرطوم)، پايتخت سودان، واقع در استان خرطوم در مركز سودان، در محل تلاقى رود نيل آبى (ازرق) و نيل سفيد (ابيض)، و در ارتفاع حدود چهارصد مترى از سطح دريا (ابوسليم، ص ٥، >اطلس جامع جهان تايمز<، نقشه ٨٧).

استان خرطوم با جمعيتى حدود شش ميليون نفر در دشتى مثلث شكل واقع شده و شامل سه شهر خرطوم شمالى (خرطوم بحرى) واقع در شرق رود نيل آبى و نيل سفيد، اُم‌دُرمان*، پايتخت فرهنگى سودان، واقع در غرب رود نيل سفيد و نيل بزرگ و خرطوم، پايتخت رسمى سودان، است (بعلبكى؛ بستانى، ذيل مادّه؛ >شهرهاى خاورميانه و افريقاى شمالى<، ص٢١٥). آب و هواى خرطوم گرم و خشك است. ميانگين درجه حرارت ساليانه آن ْ ٣٠ و ميانگين بارندگى ساليانه ١٥٠ ميليمتر است (سعود صادق حسن، ص ٦؛ الموسوعة العربية، ذيل مادّه). صحراى بيوضه واقع در شمال اين شهر پوشيده از بوته‌ها و درختان خاردار علف مقاوم به خشكى است (گونيلى، ج ٢، ص ١٣).

خرطوم مركز سياسى و ادارى، خدماتى، تجارى، اقتصادى، صنعتى سودان و به لحاظ فرهنگى داراى اهميت است (الموسوعة العربية العالمية، ذيل مادّه؛ ابوحجر، ص ٢٠٩؛ ابوسليم، ص ٥٢).

خطوط راه‌آهن خرطوم را به مصر، العُبيد و بورت سودان متصل مى‌كند (مغايرى، نقشه ٤٩؛ >شهرهاى خاورميانه و افريقاى شمالى<، ص ٢١٩؛ >دايرة‌المعارف جديد افريقا<، ذيل مادّه). شهر خرطوم با يك پل به ساحل غربى نيل سفيد و اُم‌درمان و با پل ديگر به خرطوم بحرى يا شمالى در ساحل شرقى نيل آبى مرتبط مى‌شود (>دايرة‌المعارف جديد افريقا<، همانجا؛ >شهرهاى خاورميانه و افريقاى شمالى<، ص ٢١٦). فرودگاه بين‌المللى سودان نيز در شهر خرطوم واقع است (ابوحجر، ص ٢١٠؛ عفيفى، ذيل مادّه).

شهر خرطوم از لحاظ كشاورزى داراى موقعيت ممتازى است، چنان‌كه در اطراف آن كشتزارهاى برنج، گندم، بادام زمينى، كنجد و پنبه، و نيز نخلستانها و بوستانهاى بزرگ وجود دارد (ابوحجر، همانجا).

سد جبل اولياء در جنوب خرطوم بر روى نيل سفيد در ١٣١٦ش/ ١٩٣٧ احداث گرديد كه با استفاده از آب آن طرح كشت پنبه ميان دو نيل اجرا شد (عفيفى، همانجا). در ١٣٢١ش/ ١٩٤٢ يكى از طولانى‌ترين مخازن آبى جهان در اين شهر احداث گرديد كه با بناى سدّ اسوان اهميت خود را از دست داد (ابوحجر، ص ٢٠٩). خرطوم مركز تجارى و اولين مركز صنعتى سودان است و بيشتر كارخانه‌هاى صنعتى سودان در اين شهر متمركزند، از جمله صنايع نساجى، موادغذايى و ساختمان (خوند، ج ٩، ص٢٩٠).

كليساى اقباط قصر حكمداريه، قصر سيدعلى‌الميرغنى و قصر جاركوك كه مقرّ مهدى سودانى بود، از آثار تاريخى شهر خرطوم است (ابوسليم، ص ٣٧ـ٣٩؛ هولت و ديلى، ص ٩٣، ٢٣٦).

پيشينه. درباره وجه تسميه خرطوم نظرها مختلف است. برخى نام خرطوم را برگرفته از نام گياهى به نام قرطم دانسته‌اند كه در آن مناطق زياد مى‌رويد. برخى اين نام را برگرفته از زبان قبايل دنكا دانسته‌اند كه به‌معناى محل تلاقى رودها و چشمه‌هاست. برخى نيز بر اين باورند كه خرطوم در اصل خورالتوم بوده و پس از تحريف به صورت خرطوم درآمده است، اما غالب نويسندگان نام‌گذارى خرطوم را به علت واقع شدن آن در محل تلاقى دو رود نيل دانسته‌اند كه به شكل خرطوم فيل است (ابوسليم، ص ٧ـ٨؛ بعلبكى؛ الموسوعة العربية، همانجاها).

مهم‌ترين شهر دوره مسيحيان سوبا، پايتخت اقليم جنوبى مملكت نوبه، در محل خرطوم فعلى بوده است (سيدبشرى، ص ٨). هسته اصلى شهر خرطوم در قرن دوم در جزيره توتى (محل تلاقى دو نيل آبى و سفيد و مركز عمده كشت پنبه سودان) شكل گرفت (هولت و ديلى، ص ٩، ٦٤؛ شقير، ص ٢٢؛ الموسوعة العربية العالمية، همانجا) و بعد از قرن دوم، تاجرانى كه از نيل و درياى سرخ مى‌آمدند اسلام را به اين ناحيه وارد كردند (>شهرهاى خاورميانه و افريقاى شمالى<، همانجا). در ١١٠٣ فقيهى از اهالى جزيره توتى كه به تقوا مشهور بود پس از عبور از رود نيل در مكان فعلى خرطوم منزلگاهى براى خود بنا كرد و آبادانى خرطوم از اين تاريخ آغاز شد (ابوسليم، ص ١٤؛ الموسوعة العربية العالمية، همانجا).

در ١٢٣٦ محمدعلى‌پاشا، خديو مصر، سودان را كه در حاكميت سلسله فونج بود تصرف و در ١٢٣٧ پادگان دائمى در خرطوم احداث كرد (خوند، ج ٩، ص٢٢٠؛ گيتاشناسى نوين كشورها، ص ٢٧٩). در ١٢٣٧ پسر وى اسماعيل‌پاشا، اردوى خود را در رأس خرطوم (نوك خرطوم يا رأس دشت مثلثى در محل تلاقى دو رود) برپا كرد كه شالوده بناى شهر خرطوم (پايتخت) شد (گونيلى، ج ٢، ص ٤٣؛ ابوسليم، ص ١٢ـ١٣). وى در ١٢٣٩ مقر حكمرانى را كه در زمان حاكميت فونجها شهر سنار بود، به خرطوم منتقل ساخت (الموسوعة العربية، همانجا؛ ابوسليم، ص ٧). در ١٢٤٦ با انتقال ادارات دولتى به خرطوم، اين شهر رسمآ پايتخت سودان گرديد (ابوسليم، ص ٢٦؛ شقير، ص ١٠٧). خرطوم در ١٢٦١ شهرى با شصت هزار تن جمعيت بود كه نيمى از اهالى آن را مصريان و نيم ديگر را يونانيها، سوريها و اروپاييها تشكيل مى‌دادند (ضرار، ص ٥٩ـ٦٠). در قرن چهاردهم/ نيمه دوم قرن نوزدهم سودان تحت سيطره انگليس درآمد و گوردون فرمانده انگليسى به سودان آمد. در اين زمان مسلمانان به رهبرى محمداحمدبن عبداللّه معروف به مهدى سودانى* در برابر انگليسيها قيام كردند. در اين قيام گوردون به قتل رسيد (گونيلى، ج ٢، ص ٥١) و در ١٣٠٣ مهدى سودانى بر خرطوم مسلط شد. بعدها در ١٣١٦ كيچنر فرمانده انگليسى اقدام به بازسازى برخى ويرانه‌ها كرد (>دايرة‌المعارف جديد افريقا<، همانجا؛ سيدبشرى، ص ١١، ١٣). در دوره حكومت مشترك مصر و انگليس (١٣١٦ـ١٣٧٥ (١٣٣٥ش)/ ١٨٩٨ـ ١٩٥٦) ساختمانهاى دولتى و مسكونى بسيارى در آنجا بنا گرديد. خرطوم در ١٣٣٢ رونق گرفت و جمعيت آن به ٠٠٠،٢٥٠ تن رسيد. پس از استقلال كشور سودان در ١٣٣٥ش/ ١٩٥٦، جمعيت خرطوم افزايش يافت و شهر بزرگى شد (الموسوعة العربية العالمية، همانجا؛ سيدبشرى، ص ١٣ـ١٤). جمعيت اين شهر در ١٣٧٢ش/ ١٩٩٣، حدود ٤٠٣،٢٧١ تن بوده است (>شهرهاى خاورميانه و افريقاى شمالى<، ص ٢١٥).

شهر خرطوم فعلى داراى سه بخش تجارى، دولتى و مسكونى است. شرق، غرب و جنوب بخش مسكونى را دو بخش تجارى و حكومتى احاطه كرده‌اند (ابوسليم، ص ١٣٦).

خرطوم بحرى/ شمالى. اين شهر با جمعيت حدود ٨٨٧،٧٠٠ تن (در ١٣٧٢ش/ ١٩٩٣)، كوچك‌ترين و جديدترين شهر از شهرهاى سه‌گانه پايتخت سودان و يكى از مراكز صنعتى سودان در امتداد شهر خرطوم و مكمل آن است. قبل از آغاز قرن چهاردهم/ بيستم اين شهر حلفايه ناميده مى‌شد. مقبره و گنبد شيخ خوچلى در اين شهر قرار دارد. در دوره مهدى سودانى كارخانه فشنگ‌سازى در اين شهر ساخته شد. پس از ايجاد پل بر روى رود نيل آبى در ١٣٢٨/ ١٩١٠ راه‌آهن از اين شهر به شهر خرطوم امتداد يافت. انگليسيها نيز تأسيساتى مثل انبار مهمات در اين شهر ساختند. پس از جنگ جهانى دوم در اطراف ايستگاه راه‌آهن منطقه صنعتى تأسيس شد كه پس از استقلال سودان توسعه يافت (همان، ص ١٧٢ـ١٧٦، ١٨٥؛ >شهرهاى خاورميانه و افريقاى شمالى<، همانجا؛ اطلس جامع گيتاشناسى، ص ٩٧).

منابع :
(١)آمنه ابوحجر، موسوعة المدن العربية، عَمّان ٢٠٠٢؛
(٢) محمدابراهيم ابوسليم، تاريخ الخرطوم، بيروت ١٤١١/١٩٩١؛
(٣) اطلس جامع گيتاشناسى : ٨٨ـ ٨٧، تهران: گيتاشناسى، ١٣٨٧ش؛
(٤) بطرس بستانى، كتاب دائرة‌المعارف: قاموس عام لكل فن و مطلب، بيروت ١٨٧٦ـ١٩٠٠، چاپ افست [.بى‌تا]؛
(٥) منير بعلبكى، موسوعة المورد: دائرة‌معارف انكليزية عربية مصورة، بيروت ١٩٨٠ـ ١٩٨٣؛
(٦) مسعود خوند، الموسوعة التاريخية الجغرافية، بيروت ١٩٩٤ـ٢٠٠٤؛
(٧) سعود صادقحسن، ملامح من عمارة المساجد فى الخرطوم ]بيروت[: دارالاصاله، ١٤٢٦/٢٠٠٥؛
(٨) سيدبشرى، «الخرطوم الكبرى: دراسة جغرافية للنشأة و التطور»، مجلة البحوث و الدراسات العربية، ج ١٢، ش ١٢ (١٩٨٥ـ١٩٨٦)؛
(٩) نعوم شقير، جغرافية و تاريخ السودان، بيروت ١٩٧٢؛
(١٠) ضرار صالح ضرار، تاريخ السودان الحديث، بيروت ١٩٦٨؛
(١١) عبدالحكيم عقيقى، موسوعة ٠٠٠١ مدينة اسلامية، بيروت ١٤٢١/٢٠٠٠؛
(١٢) حسين گونيلى، جغرافياى ممالك اسلامى: قاره افريقا، ج :٢ سودان، تهران ١٣٤٣ش؛
(١٣) گيتاشناسى نوين كشورها، گردآورى و ترجمه عباس جعفرى، تهران: گيتاشناسى، ١٣٨٢ش؛
(١٤) مازن مغايرى، اطلس العالم، نابلس ١٤٢٦/٢٠٠٥؛
(١٥) الموسوعة العربية، دمشق: هيئة الموسوعة العربية، ١٩٩٨ـ، ذيل «الخرطوم» (از عدنان عطيه)؛
(١٦) الموسوعة العربية العالمية، رياض: مؤسسة اعمال الموسوعة للنشر و التوزيع، ١٤١٩/١٩٩٩؛
(١٧) پيتر مالكم هولت و م. ديلى، تاريخ سودان بعد از اسلام، ترجمه محمدتقى اكبرى، مشهد ١٣٦٦ش؛
(١٨) Cities of the Middle East and North Africa: a historical encyclopedia, ed. Michael R.T. Dumper and Bruce E. Stanley,Santa Barbara, Calif. ٢٠٠٧, s.v. "Khartoum" (by Bruce Stanley).
(١٩) New encyclopedia of Africa, ed. John Middleton, Detroit: Thomson, ٢٠٠٨, s.v. "Khartoum" (by Thomas F. McDow).
(٢٠) The Times comprehensive atlas of the world, London: Times Books, ٢٠٠٥.
/ بهزاد لاهوتى/