بیات ، مرتضی قلی معروف به سهام السلطان ، از نخست وزیران دورة پهلوی اول . پدرش حاج عباسقلی خان سهم الملک ، مالک عمده بود. در ١٣٠٣ در اراک متولد شد. تحصیلات خود را تا حد متوسطه نزد آموزگاران سرخانه آموخت ، سپس صرف و نحو عربی و زبان فرانسه را یاد گرفت و در بیست سالگی وارد خدمت نظام شد و به فرماندهی سواران اراکی وابسته به فوج منصور منصوب گردید و لقب سهام السلطان گرفت . در نهضت مشروطیت با مشروطه طلبان اراک همفکری کرد و خدمت نظام را ترک گفت و به کار ملکداری و فعالیتهای سیاسی پرداخت و در ١٣٢٨ شعبة حزب اعتدال به سرپرستی وی در اراک گشایش یافت (صفائی ، ص ٥). در زمان حکومت امیر جنگ در انتخابات دورة چهارم ، که مصادف با سال قحطی و وبا بود، از اراک به وکالت مجلس انتخاب شد ( چند پرده از زندگانی رجال معروف ایران ، ص ٩١). در ١٥ آذر ١٣٠٤ بیات نایب رئیس مجلس مؤسسان شد (عاقلی ، ١٣٧٦ ش الف ، ج ١، ص ٢٠٢) و این مجلس در پنج جلسه ، اصول ٣٦ و٣٧ و٣٨ و٤٠ متمّم قانون اساسی را تغییر داد و سلطنت دائمی ایران به رضاخان پهلوی و اعقاب ذکور وی واگذار شد (همان ، ج ١، ص ٢٠٤). به نظر می رسد که بیات در مجلس مؤسسان فعالیت زیادی به نفع رضاخان انجام داده باشد که در کابینة فروغی (ذکاءالملک )، نخست وزیر منصوب رضاشاه ، در سمت وزیر دارایی قرار گرفت ( اطلاعات سالانه ، ش ٣، بخش ٣، ص ٣٧). وی در دوره های ششم تا سیزدهم نمایندة مجلس و غالباً نایب رئیس مجلس بود (فرهنگ قهرمانی ، ص ٧٦ـ٧٧،٧٩ـ٨٠، و جاهای دیگر). با تشکیل باشگاه هواپیمایی کل کشور در ١٣١٨ ش ، مرتضی قلی بیات یکی از اعضای هیئت مدیرة آن شد ( سالنامة پارس ، ١٣١٩ ش ، بخش ١، ص ١٢٨). بیات در دورة محمدرضا پهلوی نیز به سمتهای مختلفی رسید. او در ٦ اردیبهشت ١٣٢٢ در دورة نخست وزیری علی سهیلی وزیر دارایی و در فروردین ١٣٢٣ در کابینة محمدساعد وزیر مشاور بود (ضرغام بروجنی ، ص ٢٤٥ـ٢٤٦، ٢٤٨ـ٢٥٠، ٢٥٢).

پس از استعفای محمدساعد از نخست وزیری ، بیات ، که در آن زمان حزب مردم را تأسیس کرده بود، کاندیدای نخست وزیری شد و پس از اخذ فرمان ، کابینة خود را در ٤ آذر ١٣٢٣ به مجلس شورای ملی معرفی و برنامة خود را تسلیم مجلس نمود و رأی اعتماد گرفت (صفائی ، ص ٨،٩،١٠).

بیات در نخستین روزهای زمامداری خود با مشکلات بسیاری مواجه بود و کافتارادزه قائم مقام کمیساریای وزارت امورخارجة شوروی ، برای اخذ امتیاز نفت شمال ، در تهران به سر می برد، دکتر محمد مصدق برای رسیدگی به این موضوع در ١١ آذر ١٣٢٣ طرحی را که تهیه و به امضای نمایندگان رسانده بود به مجلس داد. این طرح تصویب شد و صورت قانونی پیدا کرد. به موجب این طرح ، هیچیک از مقامات کشور حق نداشتند راجع به امتیاز نفت با خارجیها مذاکره یا قرارداد منعقد نمایند ولی حق فروش نفت با اجازة مجلس محفوظ ماند (عاقلی ، ١٣٧٦ش الف ، ج ١، ص ٣٧٣). پس از تصویب این طرح ، کافتارادزه تهران را ترک کرد.

از اقدامات کابینة بیات لغو اختیارات دکتر آرتور میلسپو رئیس کل دارایی ایران بود که با تصویب مجلس در ١٣ اردیبهشت ١٣٢٢، از اول دی ١٣٢٣ فسخ و اختیارات مذکور در آن قانون به دولت واگذار شد (عاقلی ، ١٣٧٠ ش ، ص ٥٦١؛ عظیمی ، ص ١٥٤ـ١٥٦؛ ابتهاج ، ج ١، ص ١٥٢ـ١٥٣).

پس از آن ، بیات به مناسبت توقیف چند روزنامه استیضاح شد، اما مجلس به او رأی اعتماد داد (صفائی ، ص ١٥).

از اقدامات دیگر کابینة بیات اعلان جنگ به دولت ژاپن بود. در ١٠ اسفند ١٣٢٣ مجلس این عمل را تأیید کرد (عاقلی ، ١٣٧٦ ش الف ، ج ١، ص ٣٧٤).

چند هفته ای به تسلیم آلمان و پایان جنگ نمانده بود که کنفرانس سانفرانسیسکو به منظور ایجاد یک سازمان بین المللی برای حفظ صلح و امنیت جهانی تشکیل شد و بیات با تصویب هیئت وزیران هیئتی را برای این منظور انتخاب و تحت ریاست مصطفی عدل (منصورالسلطنه ) به امریکا اعزام کرد (عدل ، ص ٢١٦). در روز ١٥ اسفند ١٣٢٣، در پی نطق شدیداللحن دکتر محمدمصدق در مجلس ، تظاهرات شدیدی در حمایت از سخنان او در میدان بهارستان برپا شد و با تیراندازی قوای انتظامی یک تن کشته و چندنفر زخمی شدند. این رویداد حربه ای به دست مخالفان دولت داد تا در مجلس و مطبوعات بشدّت از دولت انتقاد کنند. در ٢٥ فروردین ١٣٢٤ سید ضیاءالدین طباطبائی دولت بیات را از لحاظ سیاست خارجی و داخلی استیضاح کرد (عاقلی ، ١٣٧٠ ش ، ص ٥٦٣؛ عظیمی ، ص ١٥٦) و در ٢٨ فروردین بیات موفق به کسب رأی اعتماد از مجلس نشد و دولت وی سقوط کرد (عاقلی ، ١٣٧٠ ش ، ص ٥٦٤).

در آذر ١٣٢٤، که فرقة دموکرات آذربایجان اعلام خودمختاری کرد، ابراهیم حکیمی نخست وزیر، بیات را به استانداری آذربایجان انتخاب کرد. اما بیات از مذاکره با سران فرقه نتیجه ای به دست نیاورد و روز ٢١ آذر تبریز و سایر شهرهای آذربایجان سقوط کردند، و او ناگزیر روز ٢٢ آذر به تهران بازگشت (عاقلی ، ١٣٧٦ ش الف ، ج ١، ص ٣٨١ـ٣٨٢). در ٢٨ بهمن ١٣٢٤ کابینة قوام به مجلس معرفی شد. در این کابینه مرتضی قلی بیات به مدت پنج ماه وزیر دارایی بود (عاقلی ، ١٣٧٦ ش ب ، ص ٣٦٤ـ٣٦٥، ٤٥٦).

در انتخابات مجلس مؤسسان ، که برای اصلاح برخی از مواد قانون اساسی تشکیل گردید، بیات نماینده شد و در انتخابات هیئت رئیسه که در ٣ اردیبهشت ١٣٢٨ انجام گرفت به نیابت ریاست این مجلس انتخاب گردید (عاقلی ، ١٣٧٦ ش الف ، ج ١، ص ٤٢٢؛ سالنامة پارس ، ١٣٢٩ ش ، بخش ١، ص ٧١، ٩٥). وی در انتخابات دورة اول مجلس سنا از حوزة همدان به سناتوری انتخاب و در انتخابات هیئت رئیسه به نیابت اول ریاست برگزیده شد (فرهنگ قهرمانی ، ص ٣٣٧، ٣٣٩ـ٣٤١). در ٢٢ اردیبهشت ١٣٣٠ بیات از طرف مجلس سنا برای نظارت بر امر خلع ید از شرکت نفت ایران و انگلیس انتخاب و در ١٤ مهر همان سال در معیت دکتر محمد مصدق ، نخست وزیر، عازم امریکا شد تا در جلسات شورای امنیت شرکت کند. سرانجام در ٣٠ آذر ١٣٣١ شورای عالی نفت به اتفاق آرا مرتضی قلی بیات را به سمت مدیرعاملی شرکت ملی نفت ایران انتخاب کرد که انتقاداتی را علیه مصدق برانگیخت ، چراکه بیات در عقد قرارداد ١٩٣٣ دست داشت و در وقایع سال ١٣٢٣ مخالف مصدق و طرفدارانش عمل کرده بود. بیات خواهرزادة مصدق بود و عده ای رابطة خویشاوندی را در انتخاب او به سمت مدیرعاملی شرکت ملی نفت ایران دخیل دانسته اند (مکی ، ج ٢، ص ١٤٦، ٢١٤، ٣١١؛ عاقلی ، ١٣٧٦ ش الف ، ج ١، ص ٤٤٩، ٤٥٦، ٤٧٨). او که تا پایان عمر در این سمت باقی بود در ٢٠ اردیبهشت ١٣٣٦ درگذشت و جنازه اش به نجف اشرف منتقل گردید (همان ، ج ٢، ص ٧٩).

منابع :
(١) ابوالحسن ابتهاج ، خاطرات ابوالحسن ابتهاج ، چاپ علیرضا عروضی ، تهران ١٣٧١ ش ؛
(٢) اطلاعات سالانه ، ش ٣ (١٣٤١ ش )؛
(٣) چند پرده از زندگانی رجال معروف ایران ، تهران ١٣٢٤ ش ؛
(٤) سالنامة پارس ، سال ١٥ (١٣١٩ ش )، سال ٢٥ (١٣٢٩ ش )؛
(٥) ابراهیم صفائی ، رهبران مشروطه و نخست وزیران ، دورة سوم ، بیوگرافی پنجاه و چهارم : مرتضی قلی بیات ، تهران ١٣٤٨ ش ؛
(٦) جمشید ضرغام بروجنی ، دولتهای عصر مشروطیت ، تهران ( تاریخ مقدمه ١٣٥٠ ش ) ؛
(٧) باقر عاقلی ، روزشمار تاریخ ایران از مشروطه تا انقلاب اسلامی ، تهران ١٣٧٦ ش الف ؛
(٨) همو، میرزا احمدخان قوام السّلطنه در دوران قاجاریه و پهلوی ، تهران ١٣٧٦ ش ب ؛
(٩) همو، نخست وزیران ایران از مشروطه تا انقلاب اسلامی ، تهران ١٣٧٠ ش ؛
(١٠) مصطفی عدل ، «انجمن ملل متفق برای چه تشکیل شد»، نخستین سالنامة دنیا ، (شهریور ١٣٢٧)؛
(١١) فخرالدین عظیمی ، بحران دموکراسی در ایران ١٣٢٠ـ١٣٣٢ ، ترجمة عبدالرضا هوشنگ مهدوی و بیژن نوذری ، تهران ١٣٧٤ ش ؛
عطاءالله

(١٢) فرهنگ قهرمانی ، اسامی نمایندگان مجلس شورای ملی از آغاز مشروطیت تا دورة ٢٤ قانونگذاری و نمایندگان مجلس سنا در هفت دورة تقنینیه از ٢٥٠٨ تا ٢٥٣٦ شاهنشاهی ، تهران ١٣٥٦ ش ؛
(١٣) حسین مکی ، سالهای نهضت ملی ، ج ٢: از شهریور تا اسفند ١٣٣١ ، تهران ١٣٧٠ ش .

/ باقر عاقلی /