خُسرَوانی‌ خراسانی‌، ابوطاهر طیب‌بن‌ محمد، ، از شاعران‌ سدۀ‌ چهارم‌ در دربار سامانیان‌. از زندگی‌ او اطلاع‌ چندانی‌ در دست‌ نیست‌. به‌ نوشتۀ‌ عوفی‌ در اوایل‌ قرن‌ هفتم‌، او از شاعران‌ آل‌سامان‌ بود كه‌ در دولت‌ آنان‌ به‌راحتی‌ زیست‌ و در پایان‌ عمر از بیماری‌ رنج‌ می‌برد (ج‌ ٢، ص‌٢٠). سوزنی‌ سمرقندی‌، شاعر قرن‌ ششم‌، نیز به‌ رنج‌ و بیماری‌ خسروانی‌ اشاره‌ كرده‌ است‌ (ص‌ ١٣٨). در قرن‌ دوازدهم‌، واله‌ داغستانی‌ (ج‌٢، ص‌ ٧٠٦) او را حكیم‌ خسروانی‌ خوانده‌ و گفته‌ است‌ كه‌ ظاهراً طبابت‌ نیز می‌كرده‌ است‌؛ اما، این‌ سخن‌ در جای‌ دیگری‌ ذكر نشده‌ است‌. هدایت‌ در مجمع‌الفصحاء (ج‌ ١، بخش‌ ٢، ص‌ ٦٠١) او را خراسانی‌ ذكر كرده‌ است‌.

از خسروانی‌ حدود هفتاد بیت‌ شعر باقی‌ مانده‌ است‌ (رجوع کنید به اداره‌چی‌ گیلانی‌، ص‌ ١١٥ـ١٢٢) كه‌ به‌ گفتۀ‌ شمس‌ قیس‌ رازی‌ (ص‌٤٧٠) در اوایل‌ قرن‌ هفتم‌، مضمون‌ یك‌ بیت‌ را از رودكی‌ (متوفی‌ ٣٢٩) گرفته‌ بوده‌ است‌. بیتی‌ از او هم‌ در رثای‌ سه‌ شاعر قرن‌ چهارم‌، بوالمثل‌ بخارایی‌ و شاكر بخارایی‌ و جُلاّ ب‌ بخارایی‌، نقل‌ شده‌ است‌ (مثلاً اداره‌چی‌ گیلانی‌، ص‌ ١١٥) كه‌ نشان‌ می‌دهد خسروانی‌ معاصر آنان‌، و پس‌ از مرگ‌ آنان‌ زنده‌ بوده‌ است‌. رادویانی‌، نویسندۀ‌ ترجمان‌البلاغه‌ ، در قرن‌ پنجم‌، دو بیت‌ از محمد عبده‌، شاعر اواخر قرن‌ چهارم‌، آورده‌ كه‌ وی‌ در آن‌ بیتی‌ از خسروانی‌ را تضمین‌ كرده‌ (رادویانی‌، ص‌ ١٠٣ـ١٠٤)؛ اما عوفی‌ (ج‌ ٢، ص‌ ٣٣) ابیات‌ مذكور را از فردوسی‌ دانسته‌ است‌ نه‌ محمد عبده‌. اسدی‌ طوسی‌ (متوفی‌ ٤٦٥) ابیاتی‌ از خسروانی‌ را در لغت‌ فرس‌ (ص‌ ٢٥، ٢٨، ٣٧، ٧٨، ٨٦، ١٠٣، ١٥٢، ١٦٥، ١٩٥، ٢٠٨، ٢١٢، ٢١٤، ٢١٩) شاهد آورده‌ است‌ كه‌ بیانگر شهرت‌ اشعار او در قرن‌ پنجم‌ است‌.

اشعار او، به‌ همراه‌ شعرهای‌ شاعران‌ معاصرش‌، در مجموعه‌ای‌ به‌ نام‌ خرّم‌نامه‌ نیز آمده‌ است‌ ( رجوع کنید به منزوی‌، ج‌ ٩، منظومه‌ ٤ ( ٣ ) ، ص‌ ٢٠٧٤).

به ‌نوشتۀ‌ هرمان‌ اته‌ (ص‌ ٢٨)، در اشعار خسروانی‌ تصوف‌ و مضامین‌ وحدت‌ وجودی‌ دیده‌ می‌شود؛ اما این‌ سخن‌ درست‌ به‌ نظر نمی‌رسد و هیچ‌ منبعی‌ هم از تصوف‌ خسروانی‌ سخن‌ نگفته‌ است‌.

سال‌ فوت‌ خسروانی‌ معلوم‌ نیست‌. در كتاب‌ سخن‌ و سخنوران‌ (ص‌ ٢٧) سال‌ درگذشت‌ او ٣٤٢ ذكر شده‌ و مؤلف‌ آن‌ به‌ مجمع‌الفصحاء استناد كرده‌ است‌؛ اما در مجمع‌الفصحاء سال وفات‌ خسروانی‌ نیامده‌ و مؤلف‌، به‌اشتباه‌، سال‌ وفات‌ خبازی‌ نیشابوری‌ را در مجمع‌الفصحاء (ج‌ ١، بخش‌ ٢، ص‌ ٦٠١) به‌ جای‌ خسروانی‌ دیده‌ است‌.

منابع‌:
(١) هرمان‌ اثه‌، تاریخ‌ ادبیات‌ فارسی‌ ، ترجمۀ‌ صادق‌ رضازاده‌ شفق‌، تهران‌، ١٣٥٦ ش‌؛
(٢) احمد اداره‌چی‌ گیلانی‌، شاعران‌ همعصر رودكی‌ ، تهران‌، ١٣٧٠ ش‌؛
(٣) ابومنصور احمداسدی‌ طوسی‌، لغت‌فرس‌ ، چاپ‌ فتح‌اله‌ مجتبائی‌ و علی‌اشرف‌ صادقی‌، تهران‌، ١٣٦٥ ش‌؛
(٤) محمدبن‌ عمر رادویانی‌، ترجمان‌البلاغه‌ ، چاپ‌ احمد آتش‌، تهران‌، ١٣٦٢ ش‌؛
(٥) شمس‌الدین‌ محمدبن‌ قیس‌ رازی‌، المعجم‌ فی‌ معاییر اشعارالعجم‌ ، تصحیح‌ محمدبن‌ عبدالوهاب‌ قزوینی‌، تصحیح‌ محمدتقی‌ مدرس‌ رضوی‌، تهران‌، [ ١٣٣٨ ش‌ ]؛
(٦) سوزنی‌ سمرقندی‌، دیوان‌ ، چاپ‌ ناصرالدین ‌شاه‌ حسینی‌، تهران‌ ١٣٤٥ ش‌؛
(٧) محمد عوفی‌، لباب‌الالباب‌ ، چاپ‌ ادوارد برون‌، لیدن‌، ١٣٢١/١٩٠٣ میلادی‌؛
(٨) بدیع‌الزمان‌ فروزانفر، سخن‌ و سخنوران‌ ، تهران‌، ١٣٥٨ ش‌؛
(٩) احمد منزوی‌، فهرست‌ مشترك‌ نسخه‌های‌ خطی‌ فارسی‌ پاكستان‌ ، اسلام‌آباد، ١٣٦٣ ش‌؛
(١٠) علیقلی‌ واله‌ داغستانی‌، تذكرۀ‌ ریاض‌الشعراء ، چاپ‌ سیدمحسن‌ ناجی‌ نصرآبادی‌، تهران‌، ١٣٨٤ ش‌؛
(١١) رضاقلی‌خان‌ هدایت‌، مجمع‌الفصحاء ، چاپ‌ مظاهر مصفا، تهران‌، ١٣٣٩ ش‌.

/ منیژه‌ ظفرآبادی‌ /

تاريخ انتشار اينترنتی: ١٧/٠١/١٣٧٨