بِرگِوی یا برگیلی ، تقی الدین محمدبن پیرعلی ، از علمای عثمانی . در ٩٢٩ در بالیکَسیرزاده شد و نزد پدر، که عالم ، فاضل ، مدرس و از منتسبان به خانقاه بود، به کسب دانش پرداخت و در اندک زمانی بر اقران برتری یافت و به استانبول رفت . در آن شهر، نزد کوچوک شمس الدین افندی درس خواند و وارد مدرسة خاصِّگی (ویژة درباریان ) شد. از علمای مشهور زمان خود، به اخی زاده محمد افندی و سپس به عبدالرحمان افندی معروف به قِزِل مُلا (ملای سرخ ) ـ که بعدها قاضی عسکر روم ایلی شد ـ پیوست . در پایان تحصیل ، در مدارس علوم دینی استانبول به تدریس پرداخت و پس از اخذ انابه (توبه نامه ) از عبدالرحمان قره مانی ، از شیوخ بیرامیه * ، به سلک تصوف درآمد و به همت استادش ، عبدالرحمان افندی ، به سمتِ «قَّسامِ * عسکری » (حفظ اموال وفیات ینی چری * ) اَدِرنه منصوب شد. چندی نگذشت که به فکر ترک سمت دولتی و تدریس افتاد، ولی شیخش به انصراف کامل او از وعظ و تدریس رضا نداد. عطاءالله افندی ، همشهری برگوی (معلم سلیم دوم ) که قدرت علمی وی را ارج می نهاد، مقام مدرسی مدرسه ای را که در بِرگی بنا کرده بود به محمد افندی داد. برگوی براثر لیاقت علمی ، بزودی نام و آوازه یافت و از اطراف و اکناف ، طلاب فراوانی به محضرش شتافتند. او تا پایان عمر، در آن شهر به وعظ و تدریس و تألیف مشغول بود و به همین سبب ، به برگوی شهرت یافت . در ٩٨١، در پنجاه و سه سالگی در برگی به بیماری وبا درگذشت . آرامگاهش در محلة چای آن شهر، هنوز هم زیارتگاه است .

برگوی پیرو فقه حنفی و اعتقاد ماتُریدی بود، و برای حفظ شریعت با هرگونه بدعتی مخالفت می ورزید و هرگز حاضر نمی شد که به خاطر حفظ مقام از کمترین سهل انگاری در امور دینی چشم بپوشد، تا جایی که در اواخر عمر، از برگی به استانبول رفت و در پی ارشاد محمد پاشا، وزیر اعظم ، برآمد. برگوی از آنجا که در امور مذهبی فوق العاده تعصب داشت ، کوچکترین انحراف از شریعت را تاب نمی آورد و در رساله هایی که می نوشت بویژه اجیر کردن کسی برای تلاوت قرآن یا دریافت اجرت برای ادای فرایض به نیابت را حرام اعلام می کرد و به همین سبب ، با علمای زمان در مجادله و مناقشه بود. بلال زاده ، یکی از قضات مشهور زمان ، در رسالات خود، در مقام خصومت ، به تخطئة عقیدة برگوی می پرداخت . شیخ الاسلام ابوالسعود افندی نیز، به محض پی بردن به اینکه پیشنهادهای برگوی به اوقاف زیان خواهد رساند، خلاف او فتوی داد و بلال زاده در این راه پیشتر رفت و مدعی شد که اعمال برگوی ناشی از ریاکاری اوست .

آثار. برگوی حدود شصت اثر در صرف و نحو، اخلاق و تصوف ، فقه ، عقاید، تفسیر و قرائت ، و حدیث دارد که بیشتر به عربی و چند تایی به ترکی است . مهمترین آنها از این قرار است :

١) العوامل یا العوامل الجدیدة ، رساله ای مختصر در نحو، به عربی ، که نخستین بار در استانبول (١٢٣٤) به چاپ رسیده است و بر آن چندین شرح و حاشیه نگاشته اند ؛ ٢) اظهارالاسرار ، اثری در نحو، به عربی که نخستین بار در استانبول (١٢١٩) چاپ شده است . این کتاب شروح و حواشی متعددی دارد که مشهورترین آنها نتایج الافکار ، مشهور به شرح آطه لی ، تألیف آطه لی شیخ مصطفی است ؛ ٣) امعان الانظار ، شرحی است بر المقصود ، کتاب مشهور در صرف و نحو عربی . این شرح در ٩٥٢ تألیف و نخستین بار در بولاق (١٢٠٧) چاپ شده است ؛ ٤) کفایة المبتدی (استانبول ، ١٢٨٩، ١٣٠٠، ١٣٠٢، ١٣٠٣)، کتابی است عربی در صرف . براین کتاب ، سلیمان سرّی شرحی به نام کفایة المنتهی فی شرح کفایة المبتدی (استانبول ، ١٣١٢) و احمد قوش آطه ای ، شرحی با عنوان عنایة المبتغی نوشته است ؛ ٥) امتحان الاذکیاء (استانبول ، ١٢٧٠، ١٢٧١، ١٣٠٥، ١٣٠٩، ١٣١١) به عربی ، در نحو. این کتاب شرحی است بر لُبّالالباب فی علم الاِعراب قاضی بیضاوی که خود تلخیصی است از الکافیة ابن الحاجب المصری ؛ ٦) شرح الامثلة . برخلاف عقیدة رایج که حاکی از ناشناخته بودن مؤلف آن است ، بروکلمان ، براساس نسخة موجود شرح الامثلة در واتیکان ، آن را شرحی بر الامثلة الفضلیّة می داند که برگوی نوشته است ؛ ٧) الطریقة المحمدیة ، اثری بسیار مشهور دربارة اخلاق و تصوف ، به عربی ، که نخستین بار در استانبول (١٢٦٠) چاپ شده است ؛ ٨) جَلاءُالقلوب ، رساله ای در تصوف که در ٧ ذیحجه ٩٧١ به پایان رسیده است ، و اسحاق بن حسن الزنجانی ( ضیاءالقلوب ) و عبدالسلام القیصری ( شفاءالقلوب ) برآن شرح نوشته اند؛ ٩) وصیتنامه یا رسالة برگوی کتابی مختصر در فقه که نخستین بار در استانبول (١٢١٨) چاپ شده است . دیگر کتب برگوی در فقه و عقاید و تفسیر و قرائت و حدیث عبارت اند از : السیف الصارم فی عدم جواز وقف المنقول و الدراهم ؛ ایقاظ النائمین و افهام القاصرین ؛ انقاذالهالکین ؛ مُعد ِّ لُالصَّلات ؛ ذُخْرالمتأهلین والنّساء فی تعریف الاَطهار و الدّماء ؛ احوال اطفال المسلمین ؛ زیارت القبور ؛ تفسیر سورة البقره ؛ الدُّرالیتیم ؛ رسالة فی اصول الحدیث ؛ الاربعون ؛ کتاب الایمان والاستحسان .

حاجی خلیفه (١٤١٠، ج ٢، ص ١٠٧٤) و بروکلمان (ج ٢، ص ٥٨٦، > ذیل < ، ج ٢، ص ٦٥٧)، لغتنامه ای فارسی به ترکی ، به نام صحاح عجمیّة ، به برگوی نسبت داده اند که نهال آتسز، با استناد به نسخه ای از آن در کتابخانة اسمی خان سلطان (ش ٤٢٤) که در صفحة آخر آن تاریخ ٩١٣، به عنوان سال تألیف یا استنساخ داده شده و شانزده سال پیش از تولد برگوی را نشان می دهد، خطا بودن این انتساب را مطرح کرده است . کتاب دیگری به نام روضات الجنات فی اصول الاعتقاد به برگوی نسبت داده شده که محمود اسعد افندی (صیدی شهری ) آن را به ترکی ترجمه و منتشر کرده است (استانبول ١٣٠٥). این کتاب ، در واقع ، اثر حسن کافی آقحصاری ، از اهالی بوسنه ، است (برای آگاهی بیشتر دربارة برگوی و آثارش رجوع کنید به آتسز؛ بروکلمان ، ج ٢، ص ٥٨٣ـ٥٨٦، > ذیل < ، ج ٢، ص ٦٥٤ـ٦٥٨).

منابع :
(١) محمدبن پیرعلی برگوی ، شرح الاحادیث الاربعین ، استانبول ١٣٠٤، ص ١ـ٤؛
(٢) همو، الطریقة المحمدیة ، استانبول ١٣٠٧، ص ٧٢، ٧٥، ٩٢، ١٨٢، ٢١٥ـ٢١٩؛
(٣) اسماعیل بغدادی ، ایضاح المکنون ، ج ١، در حاجی خلیفه ، کشف الظنون عن اسامی الکتب والفنون ، ج ٣، بیروت ١٤١٠/١٩٩٠، ستون ٢، ٤٤٢؛
(٤) همو، هدیة العارفین ، ج ٢، در حاجی خلیفه ، کشف الظنون عن اسامی الکتب والفنون ، ج ٦، بیروت ١٤١٠/ ١٩٩٠، ستون ٢٥٢؛
(٥) ابراهیم پچوی ، تاریخ پچوی ، استانبول ١٢٨١ـ١٢٨٣، ج ١، ص ٤٦٧؛
(٦) محمد ثریا، سجل عثمانی ، استانبول ١٣٠٨ـ١٣١٥، ج ٤، ص ١٢١؛
(٧) مصطفی بن عبدالله حاجی خلیفه ، کشف الظنون عن اسامی الکتب والفنون ، بیروت ١٤١٠/١٩٩٠، ج ١، ستون ٥٤، ١١٧، ١٨٣ـ١٨٤، ٢١٤ـ ٢١٥، ٥٩٢، ٧٣٧، ٨٢٢، ج ٢، ستون ١٠١٧، ١١١١، ١٢٤٦، ١٥٠٠، ١٥٤٦، ١٧٣٧، ٢٠٢٢، ٢٠٣٦ـ٢٠٣٧؛
(٨) همو، میزان الحق ، استانبول ١٣٠٦، ص ١٢١ و بعد؛
(٩) خیرالدین زرکلی ، الاعلام ، قاهره ١٣٧٣ـ١٣٧٨/ ١٩٥٧ـ١٩٥٨، ج ٦، ص ٢٨٦ـ٢٨٧؛
(١٠) شمس الدین سامی ، قاموس الاعلام ، چاپ مهران ، استانبول ١٣٠٦ـ١٣١٦/١٨٨٩ـ١٨٩٨، ج ٢، ص ١٢٨٤ـ١٢٨٥؛
(١١) یوسف الیان سرکیس ، معجم المطبوعات العربیة والمعربة ، قاهره ١٣٤٦/١٩٢٨، ج ١، ستون ٦١٠ـ٦١١؛
(١٢) محمد جمال الدین شورباجی ، قائمه باوائل المطبوعات العربیة المحفوظه بدارالکتب ، قاهره ١٣٨٣/١٩٦٣، ص ٢٧، ٤٧، ٨٣، ١٠٤، ١٥٣؛
(١٣) بروسه لی محمد طاهربک ، عثمانلی مولفلری ، استانبول ١٣٣٣ـ١٣٤٢، ج ١، ص ٢٥٣ـ٢٥٦؛
(١٤) محمدبن یحیی عطائی ، حدیقة الحقایق فی تکملة الشقایق ، استانبول ١٢٦٨، ج ١، ص ١٧٩ـ١٨١؛
(١٥) علی بن بالی ، العقدالمنظوم فی ذکر افاضل الروم ، کتابخانة نور عثمانیه ، ش ٢٨٣٨/٣٣١٦، گ ١٦١ـ١٦٣؛
(١٦) فهرس المطبوعات الترکیة العثمانیه ، قاهره ١٩٨٢، ج ١، ص ٥١، ٦١، ٨٤، ٨٨ ـ٨٩، ٩٥، ١٠٧، ١٢٨، ٢٦٠؛
(١٧) احمد افندی قوش آطه لی ، ترجمة اوراد برگویه ، کتابخانة سلیمانیه ، دوبوملوبابا، ش ٤٤٩، گ ١٤٩ پ ؛
(١٨) عمررضا کحاله ، معجم المؤلفین ، دمشق ١٣٧٦ـ١٣٨١/١٩٥٧ـ١٩٦١، ج ٩، ص ١٢٣ـ١٢٤؛
(١٩) عبدالغنی نابلسی ، الحدیقة الندیّة شرح الطریقة المحمدیة ، استانبول ١٢٩٠، ج ١، ص ١٥٥؛

(٢٠) Nihal Ats  z, I stanbul Kدtدphanelerine Gخre Birgili Mehmet Efendi Bibliyografyas  , Istanbul ١٩٦٦;
Mehmed

(٢١) Ali Ayn   , Tدrk Ahla  kµ  lar  , Istanbul ١٩٣٩, I, ١٠٥;
(٢٢) عmer Nasuhi Bilmen, Bدyدk Tefsir Tarihi , Istanbul ١٩٧٣-١٩٧٤,  , ٦٥٠-٦٥١;
(٢٣) Carl Brockelmann, Geschichte der arabischen Litteratur , Leiden ١٩٤٣-١٩٤٩,  , ٥٨٢, Supplementband , ١٩٣٧-١٩٤٢, I, ٦٤٥, ٦٨٣, ٧٤٢,  , ٦٧٤;
(٢٤) Sad  k Cihan, "Muhammed b. Pir Ali Birgivi ve Risa  le f   Usu  li'l- Had   s ' in Tercدmesi " , Ondokuz May  s غniversitesi I la  hiyat Fakدltesi Dergisi , ٢, ١٩٨٧, ٥٥-٧٦;
(٢٥) El ٢ . s.v. "Birgewi", (by Kasim Kufrevi);
(٢٦) A.G. Ellis, Catalogue of the Arabic books in the British Museum , I, ٤٠٨;
(٢٧) Esat I leri, I mam-  Birgiv   , Izmir ١٩٥٤,٣;
(٢٨) Abdدlkadir Karahan, I slہm. Tدrk Edebiyat  nda K  rk Hadis , Istanbul ١٩٥٤, ٧٧, ٢٤٣, ٢٦٠-٢٦٤;
(٢٩) Karatay, Arapµa Basmalar ,  , ٤٣٤-٤٣٧;
(٣٠) H. Laoust, Les gouverneurs de Damas sous les Mamlu  ks et les premiers Ottomans , Damas ١٩٥٢, ١٨٨;
(٣١) M. Seyfeddin عzege, Eski Harflerle Bas  lm   Tدrkµe Eserler Katalog § u , Istanbul ١٩٧١-١٩٨٠, I, ١٢١, ١٧٨,  , ٦٦٣,  , ١٣٤١;
(٣٢) C. Rieu, Catalogue of the Turkish Mss. in the British Museum , ٦b f.;
(٣٣) idem, Suppl. to the Cat. of the Arabic manuscripts in the British Museum, ٩٧٩/٩٨٠, ٦١٩;
(٣٤) TDEA , s.v. "Birgiv ¦  (Birgili) Mehmed Efendi", (by Hasan Aksoy,);
(٣٥) G. de Tassy, Exposition de la foi musulmane de Birkew  ¦ traduit du turc, paris ١٨٢٢;
(٣٦) Ahmet Turan Arslan, I mam Birgivi ve Arapµa Tedrisat  ndaki Yeri , Thesis (doctoral), Mد I lہhiyat Fakدltesi, ١٩٨١;
Emrullah Yدksel, Les idإes religieuses et politiques

(٣٧) de Mehmed al-Birkew  ¦ (٩٢٩-٩٨١/ ١٥٢٣-١٥٧٣) , Thesis, (doctoral), ١٩٧٢.

(٣٨) / تلخیص از قاسم کفرالی ( د. ا. ترک )؛

امرالله یوکسل ( د. ا. د. ترک ) /