ختم قرآن ، ختم قرآن، قرائت قرآن از ابتدا تا انتها با آدابى خاص. در فرهنگ اسلامى فضائل بسيارى براى ختم قرآن ذكر شده است؛ از جمله اين كه ختم كننده قرآن، گويى نبوت را ميان دو پهلوى خود (يعنى در قلبش) جاى داده است، اگرچه به وى وحى نمىشود. او يك دعاى مستجاب دارد و درختى در بهشت نصيبش مىگردد (كلينى، ج ٢، ص٦١١؛ متقى، ج ١، ص ٥٣٨؛ مجلسى، ١٤٠٣، ج ٨٩، ص ٢٠٤).

اصطلاح ختم قرآن به دوران پيامبر اكرم بازمىگردد (رجوع کنید به عاملى، ص ٧١ـ٧٤) كه براساس حديثى نبوى (رجوع کنید به كلينى، ج ٢، ص ٦١٣؛ نيز رجوع کنید به همان، ج ٢، ص ٦١١؛ مجلسى، ١٣٦٣ش، ج ١٢، ص ٤٩٧ـ٤٩٨)، ختم قرآن براى افراد مختلف بسته به ميزان آموختههاى آنان از قرآن مفهومى متغير داشته است. همچنين مسئله زمان لازم براى ختم قرآن مورد بحث بوده است. برخى از صحابه بر ختمهاى مكرر در كمترين زمان اصرار داشته اند اما براساس روايات، ختم قرآن در كمتر از سه روز يا يك هفته ممدوح نيست (رجوع کنید به احمدبنحنبل، ج ١٠، ص ٢٤؛ ابوداوود، ج ٢، ص ٥٤ـ٥٦؛ كلينى، ج ٢، ص ٦١٨ـ٦١٩؛ متقى، ج ١، ص ٦٠٦)، از آن رو كه در سنّت اسلامى به ترتيل* و تبيين آيات قرآن بيش از تكرار و تعدد تلاوت آيات توجه شده است (رجوع کنید به كلينى، ج ٢، ص ٦١٤؛ متقى، ج ١، ص ٥٣٨ـ٥٣٩). از پيامبر اكرم نقل شده كسى كه در كمتر از سه روز قرآن را ختم كند به فهم آيات دست نمىيابد (رجوع کنید به دارمى، ج ١، ص ٣٥٠؛ متقى، ج ١، ص ٦١٤) و چنين قرائتى به خواندن شتابزده و بىتوجه آيات مىانجامد (رجوع کنید به كلينى، ج ٢، ص ٦١٧). در حديثى از امام رضا عليهالسلام آمده است با اينكه مىتوانم قرآن را در كمتر از سه روز ختم كنم، اين كار را نمىكنم تا قرائتم بدون تدبر نباشد (رجوع کنید به بهاءالدين اربلى، ج ٣، ص ١١٠؛ مجلسى، ١٤٠٣، همانجا). در عين حال، سى تا چهل بار ختم قرآن در ماه رمضان به گونهاى ويژه مجاز دانسته شده است (رجوع کنید به كلينى، ج ٢، ص ٦١٨؛ مفيد، ص ٣١٢).

در برخى از گزارشها، نقلهاى خارق العاده اى از ختم قرآن افراد مختلف ذكر شده كه از آن جمله ختم قرآن در يك شبانهروز، يك نماز و يك ركوع است (براى شمارى از اين گزارشها و نقد آنها رجوع کنید به امينى، ج ٥، ص ٣٣ـ٤١). غزالى (ج ١، ص ٣٦٦) معتقد است براى عابدان و سالكانِ عملى شايسته نيست كه كمتر از دو ختم قرآن در هفته داشته باشد اما سالكان قلبى و نيز مشتغلان به نشر علم مىتوانند هفتهاى يك ختم داشته باشند و افراد اهل تأمل و تفكر مىتوانند قرآن را در يك ماه ختم كنند تا تأمل و تدبر لازم را در آيات داشته باشند. وى در ادامه، طريقه تقسيمبندى سورهها را متناسب با هريك از اين روشهاى ختم قرآن تشريح كرده است (رجوع کنید به ج ١، ص ٣٦٦ـ٣٦٧).

در روايات، سه بار تلاوت سوره توحيد همانند ختم قرآن و از اينرو، اين سوره معادل ثلث قرآن دانسته شده است (رجوع کنید به ابنبابويه، ١٤١٧، ص ٨٦؛ فتال نيشابورى، ص ٢٨١؛ سيوطى، ج ١، ص ٣٨٥). همچنين ثواب تلاوت يك آيه در ماه رمضان معادل ختم قرآن در ماههاى ديگر قلمداد شده است (رجوع کنید به ابنبابويه، ١٣٦٣ش، ج ١، ص ٢٩٦؛ فتال نيشابورى، ص ٣٤٦). ختم قرآن در مدت اقامت در مكه براى حاجيان مورد تأكيد قرار گرفته و در روايت است كسى كه در مكه قرآن را ختم كند تا پيش از مرگ، رسول اكرم و نيز جايگاه خود را در بهشت مىبيند (رجوع کنید به كلينى، ج ٢، ص ٦١٢؛ خلخالى، ج ٥، ص ٥٠٨؛ روحانى، ص ٢٣٥).

ختم قرآن آداب ويژهاى دارد از جمله ختم قرآن در روز جمعه (رجوع کنید به طوسى، ص ٣٢٢)؛ روزهدارى در روز ختم قرآن (نووى، ج ٢، ص ١٦٨)؛ و اينكه فرد پس از هر ختم قرآن، حتى اگر قصد ختم مجدد هم ندارد سوره فاتحه و پنج آيه نخست سوره بقره را قرائت و ختم قرآن را به فتح قرآن متصل كند (كلينى، ج ٢، ص ٦٠٥؛ ابنبابويه، ١٣٦٨ش، ص ١٠٢؛ متقى، ج ١، ص ٦٠٧ـ٦٠٨؛ مازندرانى، ج ١١، ص ٢٨).

حضور در مجلس فتح قرآن به حاضر شدن در صحنه يكى از فتوحات اسلامى و حضور در مجلس ختم قرآن به حضور در هنگام تقسيم غنايم همانند شده است (رجوع کنید به متقى، ج ١، ص ٥٤١ـ٥٤٣). همچنين توصيه شده كه ختمكننده قرآن آخرين سورههاى قرآن را در ميان خانواده، فرزندان و دوستان قرائت و براى آنها دعا كند چون دعاى ختمكننده قرآن مستجاب است (رجوع کنید به دارمى، ج ٢، ص ٤٦٨ـ٤٦٩؛ ابنقدامه، ج ١، ص ٨٠٣؛ هيثمى، ج ٧، ص ١٧٢؛ سيوطى، ج ١، ص ٣٨٢).

دعاهايى براى ختم قرآن از معصومين عليهمالسلام نقل شده (رجوع کنید به طوسى، ص ٣٢٣ـ٣٢٤) كه دعاى امام سجاد عليهالسلام (رجوع کنید به الصحيفة السجادية، ص ٤٥٧ـ٤٦١) از جامعترين و مشهورترين آنهاست (براى مجموعهاى از دعاهاى ختم قرآن رجوع کنید به نورى، ج ٤، ص ٣٧٧ـ٣٨٢؛ صديق عبدالفتاح، ص ٢٢ـ٢٢٣).

در مراسم ترحيم تازه درگذشتگان، قرآن را به پارههاى سى يا شصتگانه تقسيم مىكنند و هريك از شركتكنندگان يك پاره از آن را قرائت مىكند كه در مجموع يك يا چند ختم قرآن صورت مىگيرد. به اين مراسم مجلس ختم يا تختيمه مىگويند (رجوع کنید به ترحيم*، مجلس).

منابع :
(١)ابنبابويه، الامالى، قم ١٤١٧؛
(٢) همو، ثواب الاعمال و عقاب الاعمال، قم ١٣٦٨ش؛
(٣) همو، عيون اخبارالرضا، چاپ مهدى لاجوردى، قم ١٣٦٣ش؛
(٤) ابنقدامه، المغنى، بيروت ] ١٣٤٧[، چاپ افست [.بى‌تا]؛
(٥) سليمانبن اشعث ابوداوود، سنن ابىداود، چاپ محمد محيىالدين عبدالحميد، ]قاهره، بىتا.[، چاپ افست ]بيروت، بىتا.[؛
(٦) احمدبنحنبل، المسند، چاپ احمد محمد شاكر، ج١٠، ]قاهره [١٣٩٢/١٩٧٢؛
(٧) عبدالحسين امينى، الغدير فى الكتاب و السنة و الادب، ج ٥، بيروت ١٣٨٧/١٩٦٧؛
(٨) علىبن حسين بهاءالدين اربلى، كشف الغمة فى معرفة الائمة، بيروت ١٤٠٥/١٩٨٥؛
(٩) رضا خلخالى، معتمد العروة الوثقى، محاضرات آيتاللّه خويى، قم ١٤٠٥ـ١٤١٠؛
(١٠) عبداللّه بن عبدالرحمان دارمى، سنن الدارمى، چاپ محمد احمد دهمان، دمشق ١٣٤٩؛
(١١) محمد روحانى، مناسك الحج، قم: مؤسسة المنار، [.بى‌تا]؛
(١٢) عبدالرحمانبن ابىبكر سيوطى، الاتقان فى علوم القرآن، چاپ محمد ابوالفضل ابراهيم، ]قاهره ١٩٦٧[، چاپ افست قم ١٣٦٣ش؛
(١٣) صديق عبدالفتاح، جوامع دعاء ختم القرآن الكريم، قاهره ٢٠٠١؛
(١٤) محمدبن حسن طوسى، مصباح المتهجّد، بيروت ١٤١١/١٩٩١؛
(١٥) جعفرمرتضى عاملى، حقائق هامّة حولالقرآن الكريم، قم ١٤١٠؛
(١٦) علىبن حسين (ع)، امام چهارم، الصحيفة السجادية، چاپ محمدجواد حسينى جلالى، قم ١٣٨٠ش؛
(١٧) محمدبن محمد غزالى، احياء علومالدين، بيروت ١٤١٢/١٩٩٢؛
(١٨) محمدبن حسن فتال نيشابورى، روضةالواعظين، چاپ محمدمهدى خرسان، قم [.بى‌تا]؛
(١٩) كلينى؛
(٢٠) محمدصالحبن احمد مازندرانى، شرح اصولالكافى، مع تعاليق ابوالحسن شعرانى، چاپ على عاشور، بيروت ١٤٢١/٢٠٠٠؛
(٢١) علىبن حسامالدين متقى، كنزالعُمّال فى سننالاقوال و الافعال، چاپ بكرى حيّانى و صفوة سقا، بيروت ١٤٠٩/١٩٨٩؛
(٢٢) محمدباقربن محمدتقى مجلسى، بحارالانوار، بيروت ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(٢٣) همو، مرآة العقول فى شرح اخبار آلالرسول، ج ١٢، چاپ جعفر حسينى، تهران ١٣٦٣ش؛
(٢٤) محمدبن محمد مفيد، المُقْنِعَة، قم ١٤١٠؛
(٢٥) حسينبن محمدتقى نورى، مستدرك الوسائل و مستنبط المسائل، قم ١٤٠٧ـ١٤٠٨؛
(٢٦) يحيىبن شرف نووى، المجموع: شرح المُهَذّب، بيروت : دارالفكر، [.بى‌تا]؛
(٢٧) علىبن ابوبكر هيثمى، مجمع الزوائد و منبعالفوائد، بيروت ١٤٠٨/١٩٨٨.
/ محمدعلى لسانى فشاركى/