دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ١٨٨٤
بنÙشه (در Ùارسی میانه ag § wanafs ، معرب آن بَنَÙْسَج Ø› رجوع کنید به واژه های ایرانی خویشاوند آن : Ú©Ùردی a § wanaws ØŒ مازندرانی e § s ¦ vanu ØŒ سمنانی a § benows ØŒ Ùˆ جز اینها)ØŒ نام Ùارسی مشترکی برای انواع L. Viola .
پارسا (ج ١ØŒ ص ٩٥٦Ù€٩٧٠) از میان گروه بسیار بزرگ انواع بنÙشه Ú©Ù‡ در مناطق معتدل نیمکرة شمالی یاÙته Ù…ÛŒ شود، شانزده نوع٠بومی ایران را ذکر Ùˆ وص٠کرده است (قهرمان دو گونه جدید را در Ùلور ایران ØŒ یکی در ج ١ØŒ Ø´ ٤٠ØŒ Ùˆ دیگری در ج ٦ØŒ Ø´ ٧٤٨ØŒ وص٠و تصویر کرده است ). از این میان ØŒ آنچه در مقالة Øاضر مورد توجه است نوع L. V. odorata (Ù„Ùظاً، «بنÙشة خوشبو») و، تا اندازه ای ØŒ نوع L. V. tricolor (Ù„Ùظاً، «بنÙشة سه رنگ ») است .
«بنÙشة خوشبو» Ú©Ù‡ در Ùارسی به نام مطلق٠بنÙشه Ùˆ گاهی بنÙشة ایرانی (در برابر بنÙشة Ùرنگی یعنی «بنÙشة سه رنگ »؛ رجوع کنید به دنبالة مقاله ) یا بنÙشة معطّر/ عطر خوانده Ù…ÛŒ شود، در ایران خودروست ØŒ Ùˆ معمولاً در نقاط سایه دار٠خنک دور از چشم گذریان ØŒ هر جا Ú©Ù‡ اØوال اقلیمی مناسب باشد، Ù…ÛŒ روید، ولی گزارش کرده اند Ú©Ù‡ بویژه در رستم آباد (گیلان )ØŒ درّة کَندَوان (نزدیک چالوس )ØŒ در جنگل پیرامون رامسر Ùˆ در بیشه های گرگان Ùراوان است (رجوع کنید به «بنÙشة طبری » Ú©Ù‡ گاهی در شعر قدیم Ùارسی برای این نوع بنÙشه به کار رÙته است ). این بنÙشه از روزگار قدیم همیشه در ایران Ù…Øبوب بوده ØŒ چنان Ú©Ù‡ در بندهش در شمار گیاهان دارای گلهای خوشبو، Ùˆ نیز متعلّق به تیر (یکی از امشاسپندان ) شمرده شده است (ص ٨٧ Ù€ ٨٨).
بنÙشه ها ضرورتاً بنÙØ´ رنگ نیستند: آنها را به رنگهایی از سÙید گرÙته تا ارغوانی سیر ــ شامل زرد، آبی ØŒ کبود، بنÙØ´ Ùˆ جز اینها ــ گزارش کرده اند. در ادب Ùارسی Ùˆ در برخی از تألیÙات داروشناسی سنّتی ØŒ شواهدی برای گوناگونی رنگ بنÙشه یاÙته Ù…ÛŒ شود؛ مثلاً، بنÙشة سÙید را منوچهری دامغانی (متوÙÛŒ ٤٣٢Ø› ص ٢٠٧) ذکر کرده است Ø› برخی از شاعران ØŒ گنبد کبود آسمان را «بنÙشه گون » یا «بنÙشه رنگ » توصی٠کرده اند، Ùˆ ابوریØان بیرونی (٣٦٢Ù€٤٤٠) در صیدنة (ص ١٣٣) به نقل از بولÙس * (یعنی پائولوس آیگینائی ØŒ Ú©Ù‡ در Øدود ٦٤٠ میلادی رونق داشت ) Ù…ÛŒ نویسد: «برخی روغن ( بنÙشة ) ارغوانی را به کار Ù…ÛŒ برند، برخی روغن بنÙشة زعÙرانی رنگ ØŒ Ùˆ برخی روغن بنÙشة سÙید را» (نیز رجوع کنید به در زیر به ارتباط رنگ بنÙشه با موی سر Ùˆ «خطّÙ» معشوق شعراء).
تشبیهات Ùˆ استعاراتی مبتنی بر برخی از خصایص گیاهشناختی بنÙشه ها در ادب قدیم Ùارسی پدید آمده است . گلبرگهای نامنظّم بنÙشه ØŒ یا شاید یک دسته Ú¯ÙÙ„ بنÙشه ØŒ زل٠آشÙته یا مجعّد، Ø·Ùرّه یا جَعد گیسوی یار را نزد شاعران تداعی کرده است . این ویژگی به اضاÙØ© رنگ ارغوانی سیاهگون برخی از انواع بنÙشه ØŒ همراه با Ù…Ùهوم خوشبویی یا بدون این Ù…Ùهوم ØŒ مبنای استعارة بنÙشه = زل٠یا گیسو، Ùˆ تشبیهاتی چون «بنÙشهْ موی / زل٠» واقع شده است ØŒ Ùˆ رنگ کبود یا آبی خاکستری گونه ای از بنÙشة خوشبو مایة تشبیهات «بنÙشهْ عارض / عذار» دربارة رخسار معشوق ØŒ Ùˆ «بنÙشهْ خط » دربارة Ù…Øبوبی «نوخط » گشته است . اغراق در تشبیه زل٠خوشبوی به بنÙشه را، یا بالعکس ØŒ در مطلع مسمّط بدیعی از قاآنی (متوÙÛŒ ١٢٧٠) Ù…ÛŒ توان دید (ص ٦٦٩Ù€٦٧١): «بنÙشه رÙسته از زمین به طر٠جویبارها/ Ùˆ یا گسسته Øور٠عین ز زل٠خویش تارها.»
دیگر این Ú©Ù‡ بنÙشه ها نوعاً گیاهانی Ú©Ù… رشدند Ùˆ گلهای Øقیر آنها، در برخی از انواع ØŒ بر ساقه های خود اندکی سر به زیر دارند، گویی Ú©Ù‡ از شرم سراÙکنده باشند. از این گذشته ØŒ ظاهراً گوشه گیری در نقاط نیمه تاریک Ùˆ کنار اÙتاده (در زیر پرچینها، در شکاÙهای صخره ها، Ùˆ مانند اینها) را ØªØ±Ø¬ÛŒØ Ù…ÛŒ دهند Ùˆ در میان ساق Ùˆ برگ گیاهان اطرا٠خود تقریباً Ú¯ÙÙ… اند. ترکیبی از این خصایص منجر به سه تداعی معانی شاعرانه در ادب Ùارسی گشته است : ١) Ùروتنی ØŒ شرم ØŒ مثلاً، «یار سر از شرم چون بنÙشه Ùرو برد/ Ú¯Ùرد٠گÙلش تا بنÙشه زار بر آمد»، سوزنی ØŒ ص ٣٦٩Ø› ٢) غÙلت ØŒ مثلاً، «تا Ú©ÛŒ آخر Ú†Ùˆ بنÙشه سَر٠غÙلت در پیش ØŸ/ Øی٠باشد Ú©Ù‡ تو در خوابی Ùˆ نرگس بیدار!»، سعدی ØŒ ص ٧١٩Ø› ٣) دریغ (خوردن )ØŒ اندوه ØŒ سوگ ØŒ مثلاً، «بنÙشه وار نشستن Ú†Ù‡ سودْ سَرْ در پیش / دریغ بیهÙده خوردن بدان دو نرگس مست ؟»، سعدی ØŒ ص ٧٦٠Ø› «گذار Ú©Ù† Ú†Ùˆ صبا بر بنÙشه زار Ùˆ ببین / Ú©Ù‡ از تطاول زلÙت Ú†Ù‡ سوگوارانند!»، ØاÙظ ØŒ ج ١ØŒ غزل Ø´ ١٩٠ØŒ بیت ٤. یکی از ادبای عرب ØŒ ابوالعلاء سÙنْدی (به نقل نویری ØŒ ج ١١ØŒ ص ٢٢٩)ØŒ بنÙشة «آسمانی جامه » Ùˆ «مÙشکین Ù†ÙŽÙَس » را به «دلداده ای مهجور Ú©Ù‡ با دلی Ù¾Ùر ( از اندوه ) سر خود بر زانو نهاده » تشبیه کرده است . نظیر این تشبیه را در شعر ØاÙظ (متوÙÛŒ ٧٩٢Ø› ج ١ØŒ غزل Ø´ ٣٥٧ØŒ بیت ٦) نیز Ù…ÛŒ یابیم : «بی ناز نرگسش سر سودایی از ملال / همچون بنÙشه بر سر زانو نهاده ایم .»
بنÙشه های خوشبوی ÙˆØØ´ÛŒ را Ù…ÛŒ توان پرورش داد Ùˆ در باغ کاشت . در ٩٢١ØŒ ابونصری هروی (ص ٢٠٧Ù€ ٢٠٨) دستورهایی برای کشت بنÙشه (در ناØیة هرات ) Ù…ÛŒ دهد. ÙˆÛŒ سه گونه بنÙشه ذکر Ù…ÛŒ کند: «کبود، از صد برگ Ùˆ رسمی ØŒ ارغوانی ØŒ Ùˆ سÙید» (ضمناً، در ص ٢٢٣ØŒ یک «بنÙشة کوهی » را هم ذکر کرده Ú©Ù‡ «نهال ÙˆÛŒ نیم ذرع Ù…ÛŒ شود Ùˆ Ú¯Ù„ آن ارغوانی Ùˆ خوشبوی است »). اعتمادالسلطنه در المآثر Ùˆ الا´ثار ØŒ Ú©Ù‡ Ø´Ø±Ø Ø§Ø¨Ø¯Ø§Ø¹Ø§Øª Ùˆ دستاوردهای چهل سال نخست سلطنت ناصرالدین شاه قاجار (١٢٦٤Ù€١٣١٣) است ØŒ به کشت «سه رنگ بنÙشة ایرانی Ù¾Ùرپَر» Ùˆ وارد کردن Ùˆ کاشتن «سه رنگ Ú¯Ù„ بنÙشة Ùرنگی » در باغهای تهران Ù…ÛŒ بالد (ج ١ØŒ ص ١٣٦).
«بنÙشة Ùرنگی » ÙˆØØ´ÛŒ ØŒ arvensis var. V. tricolor ØŒ در بیشه ها Ùˆ چمنزارها در شمال ØŒ شمال غرب Ùˆ مغرب ایران Ùˆ نیز در نواØÛŒ البرز Ùˆ تهران Ù…ÛŒ روید (رجوع کنید به قهرمان ØŒ ج ٦ØŒ Ø´ ٧٩٤). «بنÙشة Ùرنگی »، Ú†Ù‡ خودرو Ú†Ù‡ پرورشی ØŒ بی بوست . گونة پرورشی «دو رَگه »، hortensis var. V. tricolor ØŒ گرچه ØŒ همچنان Ú©Ù‡ اعتمادالسلطنه ØªØµØ±ÛŒØ Ú©Ø±Ø¯Ù‡ ØŒ Ú¯Ù„ باغی٠نسبتاً تازه واردی در ایران است ØŒ Ùˆ هر چند مانند نیای ÙˆØØ´ÛŒ خود بی بوست ØŒ ولی در ایران بسیار Ù…Øبوب Ùˆ مقبول گشته است ØŒ شاید از آن رو Ú©Ù‡ گلهای آدمْ روی آن (برخی به ظاهر بشّاش Ùˆ برخی گویی در اندیشه ) Ú©Ù‡ در اوایل بهار Ù…ÛŒ Ø´Ú©Ùند، جشن Ùˆ شادمانی نوروزی را به خاطر Ù…ÛŒ آورند.
پزشکان Ù€ گیاهداروشناسان دورة اسلامی ØŒ Ú©Ù‡ عموماً توجهی به گوناگونی گیاهشناختی بنÙشه های بومی نداشته اند، خواص درمانی بسیاری برای بنÙشه / بنÙسج به طور Ú©Ù„ÛŒ ØŒ ذکر کرده اند (در مآخذ عربی ØŒ بنÙشه را گاهی ÙÙرÙیر/ ÙÙرÙیر هم نامیده اند؛ از یونانی porphyra به معنای «رنگ ارغوانی »). خلاصه ای از این خواص به نقل ابن بیطار (ج ١ØŒ ص ١٤Ù€١٥) از جالینوس Ùˆ دیوسکوریدس Ùˆ تنی چند از Øکیمان دورة اسلامی چنین است : (ضماد برگ آن تنها یا با آرد جو) مبرّد است و، لذا، سودمند برای تسکین آماسهای گرم ØŒ مثلاً ورم گرم چشم Ùˆ التهاب معده (جالینوس Ùˆ دیوسکوریدس )Ø› (خوردن ( عصاره ) Ú¯Ù„ آن با آب ) برای خناق Ùˆ اÙمّالصÙبیان (دیوسکوریدس )Ø› (ضماد بنÙشة تازه بر روی سر Ùˆ پیشانی ) مسکن سر درد ناشی از گرمی ØŒ Ùˆ (خوردن آن با شکر) Ù…Ùسهلی قوی است (ØÙبَیش بن الØسن دمشقی )Ø› (آشامیدن شربتی از Ú¯Ù„ بنÙشه Ùˆ شکر) سودمند برای ذات الجنب ØŒ سرÙÙ‡ Ùˆ شَوْصَه (ابن ماسویه )Ø› (شربت آن ) مدرّ بول است Ùˆ سودمند برای درد Ú©Ùلیه (ابن سینا)Ø› (خوردن یا بوییدن Ú¯Ù„ تازة آن ) Ù…Øلّل آماسها، سودمند برای سرÙØ© ناشی از Øرارت ØŒ منوّمی معتدل ØŒ Ùˆ مسکن سردرد عارض از صÙراء Ùˆ خون٠«ØÙرّی٠» (تند، سوزان ) (Ù…Ø³ÛŒØ Ø¨Ù† ØÙŽÚ©ÙŽÙ… )Ø› (مربّای Ú¯Ù„ بنÙشه ) ملیّن گلو Ùˆ Ø´Ú©Ù… است ولی معده را سست Ùˆ شهوت را ساقط Ù…ÛŒ کند (رازی )Ø› (برگ بنÙشه ) برای جَرَب صÙراوی Ùˆ دَمَوی خوب است ØŒ (Ú¯Ù„ آن ) برای زکام Ùˆ «نَزَلاتی Ú©Ù‡ به سینه Ù…ÛŒ ریزد»، Ùˆ (روغن آن با مصطکی ) برای آماس صÙراوی میان انگشتان (شری٠ادریسی ).
اخوینی بخاری (متوÙÛŒ ٣٧٣ØŸ)ØŒ مؤل٠کهنترین پزشکی نامة Ùارسی موجود، هدایة المتعلّمین ÙÛŒ الطّب ØŒ موارد کاربرد بسیاری برای بنÙشه ذکر کرده Ú©Ù‡ برخی از آنها در تألیÙات پیشینیان او دیده نمی شود Ùˆ اØتمالاً Øاصل تجارب شخصی اوست ØŒ مثلاً: در ضمادی بر روی جایگاه کبد برای درمان یرقان (ص ٤٦٧)Ø› در جوشانده ای به عنوان نشستْ شویه برای درمان سرطان زهدان (ص ٥٣٨) Ùˆ برای رÙع تب ناشی از همّ Ùˆ غم (ص ٦٥٤)Ø› چکانیدن روغن بنÙشه در گوش برای بیرون آوردن جانوری Ú©Ù‡ به درون آن رÙته باشد (ص ٢٨٧)Ø› Ùˆ خوردن «بنÙشة پرورده » (به Ø´Ùکَر) با کشکاب برای درمان آماس مثانه (ص ٥٠١). در اØادیث مذهبی شیعیان نیز تأکید بر مناÙع بنÙشه یاÙته Ù…ÛŒ شود؛ مثلاً عَلاّ مة مجلسی در بØار الانوار (ج ٥٩ØŒ ص ٢٢١Ù€٢٢٣) اشارات عدیدی به این مناÙع را روایت کرده است ØŒ از جمله : «اگر مردم Ù…ÛŒ دانستند در بنÙشه Ú†Ù‡ ( مناÙعی ) است ØŒ ( شربت ) آن را جرعه جرعه Ù…ÛŒ آشامیدند» (مَرْوی از رسول اکرم ØŒ صلّی اللّه علیه وآله وسلّم )Ø› «Øرارت تب را با بنÙشه Ùˆ آب سرد بشکنید» (مروی از علی بن ابی طالب ØŒ علیه السّلام )Ø› «برتری ( روغن ) بنÙشه بر ( دیگر ) روغنها مانند برتری اسلام است بر ( دیگر ) ادیان «(مروی از Øسین بن علی ØŒ علیه السّلام )Ø› «روغن بنÙشه دماغ را تقویت Ù…ÛŒ کند» (مروی از همو).
آنچه از این موارد استعمال سنتی امروزه در ایران باقی مانده این است Ú©Ù‡ گاهی دمکردة Ú¯ÙÙ„ بنÙشة تنها را به عنوان تب بÙر Ù…ÛŒ خورند، ولی معمولاً دمکردة مخلوطی از Ú¯Ù„ بنÙشه Ùˆ چند گیاه دیگر را به کار Ù…ÛŒ برند. یکی از رایجترین این دمکرده های مرکّب «چهار Ú¯Ù„ » نام دارد، یعنی بنÙشه ØŒ نیلوÙر آبی ØŒ پنیرک Ùˆ Ú¯Ù„ کدو، Ú©Ù‡ به عنوان تب بر، «خÙÙ†ÙŽÚ©ÛŒ »، Ùˆ برای سینه درد به کار Ù…ÛŒ رود. همین ترکیب به اضاÙØ© ترنجبین ØŒ علاوه بر خواص پیشین ØŒ مسهل سبÙÚ©ÛŒ نیز هست .
منابع : ابن بیطار، الجامع Ù„ÙÙ…Ùردات الادویة Ùˆ الاغذیة ØŒ بولاق ١٢٩١Ø› Ù…Øمدبن اØمد ابوریØان بیرونی ØŒ کتاب الصیدنة ÙÛŒ الطّب ØŒ چاپ عباس زریاب ØŒ تهران ١٣٧٠ Ø´ Ø› قاسم بن یوس٠ابونصری هروی ØŒ ارشاد الزراعة ØŒ چاپ Ù…Øمد مشیری ØŒ تهران ١٣٤٦ Ø´ Ø› ربیع بن اØمد اخوینی بخاری ØŒ هدایة المتعلمین ÙÛŒ الطّب ØŒ چاپ جلال متینی ØŒ مشهد ١٣٤٤ Ø´ Ø› Ù…Øمد Øسن بن علی اعتمادالسلطنه ØŒ الما´ثر Ùˆ الا´ثار ØŒ چهل سال تاریخ ایران ØŒ چاپ ایرج اÙشار، ج ١ØŒ تهران ١٣٦٣ Ø´ Ø› بندهش ØŒ ( گردآوری ) Ùرنبع دادگی ØŒ ترجمة مهرداد بهار، تهران ١٣٦٩ Ø´ ØŒ شمس الدین Ù…Øمد ØاÙظ ØŒ دیوان ØŒ چاپ پرویز ناتل خانلری ØŒ تهران ١٣٦٢ Ø´ Ø› Ù…ØµÙ„Ø Ø¨Ù† عبدالله سعدی ØŒ کلیات سعدی ØŒ چاپ Ù…Øمد علی Ùروغی ØŒ تهران ١٣٦٣ Ø´ Ø› Ù…Øمدبن مسعود سوزنی ØŒ دیوان ØŒ چاپ ناصرالدین شاه Øسینی ØŒ تهران ١٣٣٨ Ø´ Ø› Øبیب الله بن Ù…Øمد علی قاآنی ØŒ دیوان ØŒ تهران ١٣٦٣ Ø´ Ø› اØمد قهرمان ØŒ Ùلور ایران ØŒ تهران ØŒ ج ١ØŒ ١٣٥٧Ø´ ØŒ ج ٦ØŒ ١٣٦٣ Ø´ Ø› Ù…Øمدباقربن Ù…Øمدتقی مجلسی ØŒ بØارالانوار ØŒ بیروت ١٤٠٣/١٩٨٣Ø› اØمدبن قوص منوچهری ØŒ دیوان ØŒ چاپ Ù…Øمد دبیرسیاقی ØŒ تهران ١٣٦٣ Ø´ Ø› اØمدبن عبدالوهاب نویری ØŒ نهایة الارب ÙÛŒ Ùنون الادب ØŒ قاهره ( بی تا. ) Ø›
Ahmad Parsa, Flore de l'Iran , I, Tehran ١٩٥١.
/ هوشنگ اعلم /