پیشین ، دهستان ، شهر و سدّی در شهرستان ایرانشهر در استان سیستان و بلوچستان .

١) دهستان پیشین (جمعیت طبق سرشماری ١٣٧٥ ش ، ١٢٨ ، ١٣ تن ) در جنوب بخش راسْک و فیروزآباد در شهرستان ایرانشهر قرار دارد و مرکز آن شهر پیشین است . از شمال به دهستان مورتان ، از مغرب به دهستان راسک و فیروزآباد، از جنوب به دهستان باهوکلات در شهرستان چابهار، و از مشرق به کشور پاکستان محدود است .

این دهستان ٨٢ آبادی دارد که بیشتر آنها در دشت واقع شده اند ( رجوع کنید به مرکز آمار ایران ، ص ٥٤، ٥٨، ٦٢). رود سوران آب (یا رود پیشین ) به طول حدود ٢٢ کیلومتر در آن جریان دارد که از سرشاخه های فصلی رود باهوکلات است و از کوههای شمال پیشین در نزدیکی مرز ایران و پاکستان سرچشمه می گیرد (جعفری ، ج ٢، ص ٢٧٩؛ افشین ، ج ١، ص ١٢٧). پیرامون آن جنگلهای نسبتاً وسیعی وجود دارد. این دهستان از پوشش گیاهی ، کُنار، کَهور، گز، کَلْپورَه ، انبه و کُرک ، و از جانوران بزکوهی ، قوچ ، میش ، شغال و روباه دارد (ایران . وزارت دفاع . ادارة جغرافیائی ارتش ، ج ١٣٤، ص ٨؛ نیکبختی ، ص ٢٦). اراضی آن با آب رود، قنات و چاه آبیاری می شود. محصولات عمدة آن گندم ، جو، برنج ، ارزن ، مرکبات ، موز، انگور و خرماست . از صنایع دستی حصیربافی و قالی بافی ، با طرح بلوچی ، دارد (ایران . وزارت دفاع . ادارة جغرافیائی ارتش ، همانجا؛ حسینعلی رزم آرا، ج ٨، ص ٨٠؛ ایران . وزارت کشور. اداره کل آمار و ثبت احوال ، ج ٢، ص ٤٩٢؛ نیز رجوع کنید به یغمائی ، ص ٩٣).

آبادیهای دهستان پیشین عمدتاً با راه فرعی ، با شهرهای پیشین و راسک (مرکز بخش راسک و فیروزآباد) ارتباط دارند ( رجوع کنید به مرکز آمار ایران ، همانجاها). این دهستان در ١٣٢٩ ش جزو چابهار، و مشتمل بر یازده آبادی کوهستانی بود (ایران . وزارت کشور. اداره کل آمار و ثبت احوال ، ج ٢، ص ٤٩١). در تقسیمات کشوری ١٣٥٥ ش نام آن در بخش راسک و فیروزآباد شهرستان ایرانشهر ذکر شده است . در ١٣٦٥ ش ، طبق تصویبنامة هیئت وزیران ، دهستان پیشین به مرکزیت روستای پیشین (مشتمل بر ٢١ روستا، مزرعه و مکان ) تشکیل شد (ایران . قوانین و احکام ، ص ٥٨٤ ـ ٥٨٥، ٥٩٨ ـ ٥٩٩). در این دهستان طوایفی چون ، بلیده ای ، رئیسی ، آسکانی ، سردارزائی ، بَرَم ، باشنده و بلوچ به سر می برند (نیکبختی ، ص ٢٨٠).

٢) شهر پیشین (جمعیت طبق سرشماری ١٣٧٥ ش ، ٠٥٢ ، ٨ تن )، جنوبیترین شهر شهرستان ایرانشهر است . در ٢١٧ کیلومتری جنوب شرقی شهر ایرانشهر، در مرکز دهستان پیشین ، در ارتفاع ٢٣٠ متری واقع شده است و موقعیت پایکوهی دارد. رود سوران آب از مغرب آن می گذرد. آب و هوای آن گرم و خشک است . از طریق راه اصلی با شهر راسک ، در ٤٧ کیلومتریِ شمال غربی ، مرتبط است (ایران . وزارت دفاع . ادارة جغرافیائی ارتش ، همانجا؛ مرکز آمار ایران ، ص ٥٤، نیز رجوع کنید به ص ( بیست و هشت ) ، نقشه ). دارای ادارات مرزبانی و گمرک است و با راه اصلی با مرز ردیگ در مشرق ، در حدود پانزده کیلومتری ، ارتباط دارد (نیکبختی ، ص ٢٧٩؛ ایران . وزارت دفاع . ادارة جغرافیائی ارتش ، همانجا). روستای پیشین به موجب تصویبنامة هیئت وزیران (ش ١٢٦٩٥/ ت / ٢١٣٢/ ک ) در ٢٧ مرداد ١٣٧٨ به شهر تبدیل شد. اهالی آن سنّی مذهب اند و به زبان فارسی و گویش بلوچی سخن می گویند. از آثار مهم شهر پیشین قلعه ای قدیمی است (ایران . وزارت دفاع . ادارة جغرافیائی ارتش ، همانجا).

ظاهراً نام پیشین از دورة صفویه در منابع آمده است . در ١٠٢٣، شاه حسین بن غیاث الدین محمد، مؤلف احیاءالملوک ، در سفرش به گرمسیراتِ مُکران از «موضع پیشین » نام برده است (ص ٥٠٥). در ١٢٧٩، اعتمادالسلطنه به مزرعة پیشین با دویست خانوار در بلوک سرباز، دو قلعة قدیمی و مسکون آن ، یک چشمه ، زراعت دیم و مخالفت اهالی آنجا با پرداخت مالیات اشاره کرده است (ج ١، ص ٤٤٨ـ٤٤٩). بعضی منابع به تعیین خط مرزی مشرق آن در ١٢٨٧ اشاره کرده اند (جهانبانی ، ص ٣٠؛
کرزن ، ج ٢، ص ٣١٣؛
علی رزم آرا، ص ٩). پیشین در ١٢٨٨ دهکده ای پرجمعیت بود (هدین ، ص ٥٧٩ـ٥٨٠، به نقل از یوآن اسمیت ). در ١٣٠٩، کرزن به امتداد راه آهن از پیشین تا نقطه ای در شمال کوههای خواجه عمران اشاره کرده است (ج ١، ص ٣٢٣). به نوشتة سایکس (ص ١٢٩) در ١٣٢١، تیره هایی از بلوچ به نامهای آکازهی / آگازهی ، سدوزهی و آسکانی (حدود هزار خانوار) در مند و پیشین دشت به سر می بردند. کیهان در ١٣١٠ ش ، «پیشین » را در شمال شرقی ناحیة مُکران (در مقابل مند پاکستان ) ذکر کرده است (ج ٢، نقشة سیاسی بلوچستان ). به نوشتة گابریل در ١٣٣١ ش ، اسکندر از نزدیک پیشین در مقابل رود سرباز عبور کرده و اسمیت در اوایل دهة ١٢٩٧/١٨٨٠ برای رسیدن به گوادر در جنوب ، به پیشین و سرباز سفر کرده است (ص ٣٠، ٢٣٨ـ٢٣٩). به نوشتة غراب ، پیشین نامی است مشهور در بلوچستان (به دلیل احداث سد در نزدیکی آن ) و روستایی بزرگ ، نزدیک مرز ایران است ، شکل خانه ها و کوچه های اصلی و فرعی و نخلهای آن مانند آبادی طیس ، در هشت کیلومتری شمال چابهار است (ص ١٣١). مسجد جامع کوچک و زیبایی دارد و بیشتر اهالی اجناس پاکستانی خرید و فروش می کنند و برخی زمیندارند. در نزدیکی آن شهرکی احداث شده است (همانجا).

٣) سدّ پیشین (بهره برداری از ١٣٧٢ ش )، در ملتقای رود سوران آب و باهوکلات ، در حدود دوازده کیلومتری جنوب غربی شهر پیشین ، به منظور تأمین آب برای آبیاری ٤١٠ ، ٩ هکتار از زمینهای قابل کشت باهوکلات احداث شده است . بنای این سدّ خاکی ـ سنگی در ١٣٥٤ ش آغاز شد و در ١٣٧١ ش پایان یافت . طول تاج آن ٤٠٠ متر، ارتفاع آن از کف ٦٣ متر، مساحت دریاچة سدّ ١٨ کیلومتر مربع و گنجایش کل مخزن سدّ ٢٥٠ میلیون متر مکعب است (مرکزآمار ایران . مدیریت آمارهای ساختمان و مسکن ، ص ٦١؛
افشین ، همانجا؛
فرهنگی ، ص ١٢٠).

منابع :
(١) محمدحسن بن علی اعتمادالسلطنه ، مرآة البلدان ، چاپ عبدالحسین نوائی و میرهاشم محدث ، تهران ١٣٦٧ـ ١٣٦٨ ش ؛
(٢) یدالله افشین ، رودخانه های ایران ، تهران ١٣٧٣ ش ؛
(٣) ایران . قوانین و احکام ، مجموعة قوانین سال ١٣٦٥ ، تهران : روزنامة رسمی کشور، ?( ١٣٦٦ ) ؛
(٤) ایران . وزارت دفاع . ادارة جغرافیائی ارتش ، فرهنگ جغرافیائی آبادیهای کشور جمهوری اسلامی ایران ، ج ١٣٢ـ١٣٤: فنوج ـ پیشین ، تهران ١٣٦٤ ش ؛
(٥) ایران . وزارت کشور، تقسیمات کشور شاهنشاهی ایران ، تهران ١٣٥٥ ش ؛
(٦) ایران . وزارت کشور. ادارة کل آمار و ثبت احوال ، کتاب جغرافیا و اسامی دهات کشور ، ج ٢: تهران ١٣٢٩ ش ؛
(٧) عباس جعفری ، گیتاشناسی ایران ، ج ٢: رودها و رودنامة ایران ، تهران ١٣٧٦ ش ؛
(٨) امان الله جهانبانی ، عملیات قشون در بلوچستان از مرداد تا بهمن ١٣٠٧ ش ، تهران ١٣٣٦ ش ؛
(٩) حسینعلی رزم آرا، فرهنگ جغرافیائی ایران (آبادیها) ، ج ٨ : استان هشتم (کرمان و مکران ) ، تهران ١٣٥٥ ش ؛
(١٠) علی رزم آرا، جغرافیای نظامی ایران : مکران ، تهران ١٣٢٠ ش ؛
(١١) سرپرسی مولزورث سایکس ، سفرنامة ژنرال سرپرسی سایکس ، ترجمة حسین سعادت نوری ، تهران ١٣٣٦ ش ؛
(١٢) شاه حسین بن غیاث الدین محمد، احیاءالملوک ، چاپ منوچهر ستوده ، تهران ١٣٤٤ ش ؛
(١٣) کمال الدین غراب ، بلوچستان یادگار مطرود قرون ، تهران ١٣٦٤ ش ؛
(١٤) بیژن فرهنگی ، نگرشی بر سدهای ایران : گذشته ـ حال ـ آینده ، تهران ١٣٧٢ ش ؛
(١٥) جرج ناتانیل کرزن ، ایران و قضیة ایران ، ترجمة غ . وحید مازندرانی ، تهران ١٣٦٢ ش ؛
(١٦) مسعود کیهان ، جغرافیای مفصل ایران ، تهران ١٣١٠ـ١٣١١ ش ؛
(١٧) آلفونس گابریل ، تحقیقات جغرافیائی راجع به ایران ، ترجمة فتحعلی خواجه نوری ، چاپ هومان خواجه نوری ، تهران ١٣٤٨ ش ؛
(١٨) مرکز آمار ایران ، سرشماری عمومی نفوس و مسکن ١٣٧٥: شناسنامة آبادیهای کشور، استان سیستان و بلوچستان ، شهرستان ایرانشهر ، تهران ١٣٧٦ ش ؛
(١٩) مرکز آمار ایران . مدیریت آمارهای ساختمان و مسکن ، بررسی سدهای ایران تا پایان ١٣٦٥، تهران ١٣٦٦ ش ؛
(٢٠) سعید نیکبختی ، آهنگ بلوچستان : سفرنامه ، ( مشهد ) ١٣٧٤ ش ؛
(٢١) سون اندرس هدین ، کویرهای ایران ، ترجمة پرویز رجبی ، تهران ١٣٥٥ ش ؛
(٢٢) اقبال یغمائی ، بلوچستان و سیستان : سرزمین نژادة مردمان و پهلوانان سخت کوش ، ( تهران ) ١٣٥٥ ش .

/ علی اکبر نجفی کانی /