تونی ، ملاعبداللّه ، مشهور به فاضل تونی ، فرزند محمد، فقیه و اصولی امامی سدة یازدهم . از تاریخ ولادت ، تحصیلات و استادان او اطلاعی در دست نیست . در بُشرویه * ، در چهارده فرسخی تون (فردوس کنونی )، زاده شد. افندی اصفهانی که از بشرویه دیدن کرده ، اهالی آنجا را از برکت وجود

ملاعبداللّه و برادرش ملااحمد، صالح و با تقوا وصف کرده است (ج ٣، ص ٢٣٨ـ٢٣٩). از گفتة وی برمی آید که این دو برادر سالها در بشرویه به سر برده اند؛ ازینرو، ملاعبداللّه ، بشرویی خراسانی نیز خوانده شده است ( رجوع کنید بهآقابزرگ طهرانی ، ج ٦، ص ٢٣٠، ج ١٤، ص ١٦٦).

به گفتة افندی اصفهانی (ج ٣، ص ٢٣٨) ملاعبداللّه تونی مدتی در اصفهان ، در مدرسة مولی عبداللّه شوشتری ، اقامت گزید، سپس به مشهد رفت و چندی در آنجا سکونت کرد. بعدها به قصد زیارت عتبات عازم عراق شد، اما در راه ، هنگام عبور از قزوین ، دوستش مولی خلیل قزوینی از او خواست که در آنجا بماند، و او پذیرفت و مدتی در آن شهر توقف کرد. میرزا محمد تنکابنی (ص ٢٦٩ـ٢٧٠) گزارشی از دیدار تونی با میرداماد (متوفی ١٠٤١) و مصاحبت و دوستی نزدیک وی با شاه عباس صفوی (حک : ٩٩٦ـ ١٠٣٨) نقل کرده ، اما سایر شرح حال نویسانِ وی ، ذکری از آن به میان نیاورده اند. اگر این گزارش درست باشد، دیدار آنان در زمانی رخ داده که تونی در اصفهان بوده است .

تونی هنگامی که از طریق کرمانشاه قصد زیارت عتبات را داشت ، در کرمانشاه وفات کرد و همانجا دفن شد (افندی اصفهانی ، همانجا؛ خوانساری ، ج ٤، ص ٢٤٦). به نوشتة افندی اصفهانی (همانجا) احتمالاً او پس از بازگشت از عراق درگذشته است . تاریخ مرگ تونی بر اساس نوشتة برادرش ( رجوع کنید به خوانساری ، ج ٤، ص ٢٤٤)، ١٦ ربیع الاول ١٠٧١ است . اخیراً مدفن وی در کرمانشاه شناسایی و بر آن بنایی ساخته شده است (جعفریان ، ص ٤٠٦).

شرح حال نویسان ، تونی را به داشتن دانش گسترده و تقوای بسیار ستوده اند. حرّ عاملی ، از معاصران او، وی را عالم فاضل ماهر فقیه صالح زاهد خوانده است (ج ٢، ص ١٦٣). افندی اصفهانی (ج ٣، ص ٢٣٧ـ ٢٣٨)، ضمن نقل گفتة حرّ عاملی ، تونی را بر اساس گفتة کسانی که از نزدیک با او آشنا بوده اند، باورعترین و با تقواترینِ اهل زمان ، بلکه بدیلِ مولی احمد اردبیلی (مقدّس اردبیلی )، معرفی کرده است . خوانساری با دقت بیشتری جایگاه علمی وی را نمایانده است . او (همانجا) بر اساس مندرجات اثر مهم تونی ، الوافیة ، وی را در زمرة اخباریان دانسته و گفته که او در مباحث استصحاب و تعادل و تراجیح ، فوایدی آورده و ابتکارهای فراوانی به کار بسته است . در عین حال ، خوانساری افزوده است که برخی از ابداعات تونی ، به سبب اینکه کمتر محضر استادان را درک کرده ، قابل نقد و مناقشه است .

گر چه خوانساری و برخی علمای دیگر (از جمله شیخ انصاری رجوع کنید بهتهرانی ، ج ٢، ص ١٩٧، ٢٨١)، تونی را از عالمان اخباری به شمار آورده اند، اما تأمل در مطالب وافیه نشان می دهد که او اخباری معتدلی بوده که با اصول فقه میانة خوبی داشته و مانند اخباریان افراطی این علم را به کلی فرو نمی گذاشته است . حتی برخی از علما ( رجوع کنید بهبروجردی ، ج ٤، قسم ٢، ص ٢٥٨؛ امام خمینی ، مقدمة سبحانی ، ص ١٩ـ٢٠) وی را در زمرة اصولیان شمرده اند. در واقع ، تونی با تألیف وافیه توانست جریان اخباریگری را به سوی اعتدال هدایت کند. وی در کنار میرزا محمدبن حسن شیروانی (صاحب دو حاشیة فارسی و عربی بر معالم ، متوفی ١٠٩٨) و محقق خوانساری (صاحب حاشیه بر معالم ، متوفی ١٠٩٨)، حرکت بنیادینی را در ایران آغاز کرد که در برابر جنبش اخباریگریِ عراق به مرکزیت کربلا، به تقویت مکتب اصولیان منجر شد (فضلی ، ص ٧٨). در این برهه ، آنچه موجب توازن دو مکتب اخباری و اصولی شد و در واقع اخباریگری را مهار کرد، استفادة این اصولیان از داده های کلامی و فلسفی در پروراندن اصول فقه بود (همانجا).

شرح حال نویسان ، هفت اثر را برای تونی بر شمرده اند که عبارت اند از: رساله ای در اصول فقه به نام الوافیة فی اصول الفقه ( رجوع کنید بهحرّعاملی ؛ خوانساری ، همانجاها)؛ رساله ای در اثبات عدم وجوب عینی اقامة نماز جمعه در زمان غیبت ( رجوع کنید بهحرّعاملی ، همانجا؛ افندی اصفهانی ، ج ٣، ص ٢٣٧؛ خوانساری ، ج ٤، ص ٢٤٥)؛ حاشیه بر معالم الاصول ( رجوع کنید به افندی اصفهانی ، ج ٣، ص ٢٣٨؛ خوانساری ، همانجا)؛ تعلیقات بر مدارک الاحکام ( رجوع کنید به افندی اصفهانی ؛ خوانساری ، همانجاها)؛ شرح ارشاد الاذهان علامه حلّی ، در فقه ( رجوع کنید به حرّعاملی ، همانجا)؛ حاشیه بر ارشاد الاذهان علامه حلّی ، که افندی اصفهانی و خوانساری (همانجاها) احتمال داده اند همان شرح ارشاد باشد؛ فهرست تهذیب الاحکام شیخ طوسی ، که خود تونی (ص ١٣٣) بر آن است پیش از او کسی چنین فهرستی فراهم نکرده و خوانساری (همانجا) گفتة وی را تأیید کرده است (نیز رجوع کنید بهآقابزرگ طهرانی ، ج ٤، ص ٢١). از این میان فقط دو اثر نخست باقی مانده که به چاپ رسیده است :

١) رساله در بارة نماز جمعه ، با عنوان رسالة مختصرة فی بیان النفی الوجوب العینی للصلاة الجمعة فی زمن الغیبة ، که در ضمن دوازده رسالة فقهی در بارة نماز جمعه ، به کوشش رسول جعفریان (قم ١٣٨١ ش )، آمده است . مولی محمد تنکابنی مشهور به فاضل سراب (متوفی ١١٢٤) در نقد آن رساله ای نگاشت . کسانی دیگر، از جمله مولی محمدامین برادرزادة ملاعبداللّه تونی (فرزند برادرش احمد یا برادر دیگرش حسینعلی رجوع کنید بهخوانساری ، ج ٤، ص ٢٤٦)، بر این نقد پاسخ نوشتند ( رجوع کنید بهآقابزرگ طهرانی ، ج ١٥، ص ٦٥ـ٦٧، ٧٤ـ ٧٥، ٨٠).

٢) الوافیة فی اصول الفقة ، که تاریخ تألیف آن معلوم نیست ، اما به گفتة خوانساری (همانجا)، تاریخ فراغت از تألیف آن ١٢ ربیع الاول ١٠٥٩ است که با آنچه در نسخة اصل چاپ رضوی کشمیری آمده ، مطابقت دارد ( رجوع کنید به تونی ، مقدمة رضوی کشمیری ، ص ٣٣). تونی (ص ٥٧) وافیه را رساله ای وافی و شافی وصف کرده که مشتمل است بر تحقیق در بارة مسائل مهم اصولی ، بویژه ادلة عقلی و اجتهاد و تقلید و تعادل و تراجیح .

وافیه مقدمه و شش باب دارد. مقدمه و بابها هر کدام به بخشهای کوچکتری ، با عناوین بحث و فصل و مقصد و قسم ، تقسیم شده اند. تونی در مقدمه (ص ٥٩ ـ٦٤) مباحثی چون تعریف اصول فقه ، حقیقت و مجاز، و مشتق را مطرح کرده است . باب اول (ص ٦٨ـ١٠٧) به دو مبحث مهم اوامر و نواهی اختصاص یافته که در دو مقدمه و هشت بحث تنظیم شده است . باب دوم (ص ١١١ـ١٤٤) در بارة عام و خاص و مباحثِ راجع به تخصیص است که در دو مقصد و هفت بحث آمده است . در همین باب مباحث حجیت مطلق ظواهر کتاب و خبر واحد بررسی شده است . باب سوم (ص ١٤٧ـ١٦٧) در بارة ادلة شرعی است و در آن مباحث حجیت کتاب ، اجماع و سنّت ، و مسائلی چون شرایط عمل به خبر واحد در عصر غیبت و روش شناخت عدالت راوی بررسی شده است . این باب دارای سه فصل و هشت بحث است . باب چهارم (ص ١٧١ـ٢٣٩) به مباحث ادلة عقلی ، استصحاب ، استلزام ، دلالت ، مفاهیم ، قیاس و تنقیح مناط اختصاص یافته و در هفت قسم تنظیم شده است . باب پنجم (ص ٢٤٣ـ٣١٧) یکسره در بارة مبحث اجتهاد و تقلید است و در آن از تعریف اجتهاد، تجزّی در اجتهاد، دانشهای مورد نیاز مجتهد، نیاز به اجتهاد و تقلید، تقلید از میّت و حکم عبادتِ کسی که نه مجتهد است و نه تقلید می کند، بحث شده است . این باب در چهار بحث تنظیم شده است . باب ششم (ص ٣٢١ـ ٣٣٧) به موضوع تعادل و ترجیح اختصاص دارد و در آن پانزده قسم تعارض بررسی شده است .

وافیه از مزایای چندی برخوردار است ، از جمله ابتکار در باب بندی و تقسیم مباحث اصولی ، استدلال قوی و در برخی موارد ابتکاری ، توضیح و تبیین دقیق مصطلحاتی که غلط اندازند، تأسیس رأی جدید، نثر ساده و روشن ، جلوگیری از خلط مباحث اصول فقه با علوم دیگر، کثرت منابع و از جمله استفاده از کتب اصول فقه مذاهب مختلف اسلامی نظیر التمهید اُسْنوی شافعی (متوفی ٧٧٢)، المحصول فخررازی ، شرح مختصر ابن حاجب (متوفی ٦٤٦) و الاحکام آمِدی (متوفی ٦٣١؛
رجوع کنید بهتونی ، همان مقدمه ، ص ٢٧ـ٣٠).

وافیه به شیوة کتابهای درسی تنظیم شده است . تونی (ص ١٩٨) پس از بر شمردن موارد استفادة واژة «اصل » در لسانِ علما، تصریح کرده که غرضش از ذکر موارد کاربرد «اصل »، آزمایش میزان معرفت و تشحیذ ذهن خواننده است . از همین روست که وافیه در مباحثِ گوناگون ، آکنده از مثالهای متعدد، برای دادن قدرتِ تطبیق به دانشجوست (تونی ، همان مقدمه ، ص ٣١). تونی در این کتاب ، ضمن رعایت اعتدال ، از اصول فقه دفاع کرده و در موارد مختلف به نقل و نقد آرای ملامحمد امینِ استرآبادی پرداخته است (همان مقدمه ، ص ٣٢؛
نیز رجوع کنید به همان ، ص ٢١٤ـ ٢١٥، ٢٦١ـ٢٧٢، ٢٩٠ـ٢٩٤).

وافیه از زمان تألیف مورد توجه فقها قرار گرفت و نسخ آن متداول گردید ( رجوع کنید بهخوانساری ، همانجا) و چندین شرح و حاشیه بر آن نوشته شد، از جمله شروح مهم آن است : شرح سیدمحمدمهدی طباطبائی بحرالعلوم * (متوفی ١٢١٢)، شرح سیدمحسن اَعْرَجی مشهور به محقق اعرجی و مقدّس کاظمی (متوفی ١٢٢٧) و شرح سید صدرالدین محمد رضوی (متوفی ١١٦٠) معروف به شارح وافیه . شیخ انصاری در فرائدالاصول در موارد متعدد به شرح اخیر توجه کرده است (از جمله رجوع کنید به ص ١٨٧ـ ١٨٨، ٥٥٣ ـ٥٦٦، ٥٩٢، ٦٠١، ٦١٦، ٦٢٩؛
نیز برای شروح و حواشی وافیه رجوع کنید به آقابزرگ طهرانی ، ج ٦، ص ٢٣٠، ج ١٤، ص ١٦٦ـ ١٦٨).

اصولیانِ پس از تونی همواره به کتاب او توجه داشته اند، از جمله شیخ انصاری در آثار و درسهای اصولی خود در موارد متعدد به آن استناد و گاه آن را نقد کرده است ( رجوع کنید بهانصاری ، ص ١٠٩، ١٧١ـ١٧٢، ١٨٤، ١٨٨، ٥٩٨ ـ٦٠٠؛
تهرانی ، ص ٢٣٠ـ٢٣٣، ٢٥٣، ٢٨٢ـ٢٨٣، ٢٨٧، ٢٩٣).

وافیه دوبار چاپ شده است : در ١٣٠٩ در بمبئی به صورت چاپ سنگی در ١٨٩ صفحه (تونی ، همان مقدمه ، ص ٤٤) و در ١٤١٥ در قم به اهتمام سیدمحمدحسین رضوی کشمیری .

ملااحمد تونی ، برادر ملاعبداللّه ، از علمای سرشناس سدة یازدهم . از تاریخ ولادت ، تحصیلات و استادان او اطلاعی در دست نیست . حرّعاملی (ج ٢، ص ٢٣) وی را به فضل و علم و زهد ستوده است . آثاری چون حاشیة شرح اللمعة ، رسالة فی تحریم الغناء، رسالة فی الرد علی الصوفیة به او نسبت داده شده است (همانجا). قمی (ج ١، ص ٢٨) از حاشیة او بر اصول الکافی کلینی خبر داده است .

قاسم علی بن حسن علی برارقی سبزواری و محمدمعصوم مشهدی ، از عالمان و محدّثانِ سدة یازدهم ، نزد ملا احمد تونی برخی کتابهای حدیثی را قرائت کرده و از او اجازه گرفته اند (آقابزرگ طهرانی ، ج ١، ص ١٤٢؛
حسینی ، ج ١، ص ٤٤٢). ملالطف اللّه ، از عالمان سدة یازدهم ، نیز کتاب تهذیب شیخ طوسی را نزد وی قرائت کرده و از او اجازه گرفته است . در این اجازه تصریح شده که ملا لطف اللّه ، دو کتاب الاستبصار و کتاب من لایحضره الفقیه را نیز نزد ملااحمد تونی قرائت کرده است (همان ، ج ١، ص ٤٥٤). فخرالدین محمد موسوی نیز کتاب اخیر را نزد ملااحمد تونی خوانده است (همان ، ج ٢، ص ٥٥٢). ملااحمد تونی در ١٠٨٣ در مشهد وفات یافت (افندی اصفهانی ، ج ١، ص ٥٨؛
قس آقابزرگ طهرانی ، ج ٦، ص ٩١).

منابع :
(١) آقابزرگ طهرانی ؛
(٢) عبداللّه بن عیسی افندی اصفهانی ، ریاض العلماء و حیاض الفضلاء ، چاپ احمد حسینی ، قم ١٤٠١ـ ١٤١٥؛
(٣) مرتضی بن محمدامین انصاری ، فرائدالاصول ، چاپ عبداللّه نورانی ، قم ١٣٦٥ ش ؛
(٤) محمدتقی بروجردی ، نهایة الافکار ، تقریرات درس آیة اللّه عراقی ، ج ٤، قم ١٤١٧؛
(٥) محمدبن سلیمان تنکابنی ، قصص العلماء ، تهران : انتشارات علمیه اسلامیه ، ( بی تا. ) ؛
(٦) عبداللّه بن محمد تونی ، الوافیة فی اصول الفقه ، چاپ محمدحسین رضوی کشمیری ، قم ١٤١٥؛
(٧) ابوالقاسم بن محمد علی تهرانی ، مطارح الانظار ، تقریرات درس شیخ انصاری ، چاپ سنگی تهران ١٣٠٨، چاپ افست قم ١٤٠٤؛
(٨) رسول جعفریان ، دوازده رساله فقهی در بارة نماز جمعه در روزگار صفوی ، قم ١٣٨١ ش ؛
(٩) محمدبن حسن حرّ عاملی ، امل الا ´ مل ، چاپ احمد حسینی ، قسم ٢، قم ١٣٦٢ ش ؛
(١٠) احمد حسینی ، تراجم الرجال ، قم ١٤١٤؛
(١١) روح اللّه خمینی ، رهبر انقلاب و بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران ، لمحات الاصول ، تقریرات درس آیة اللّه بروجردی ، تهران ١٤٢١؛
(١٢) خوانساری ؛
(١٣) عبدالهادی فضلی ، دروس فی فقه الامامیة ، ( بیروت ) ١٤٢٠؛
(١٤) عباس قمی ، فوائد الرضویة : زندگانی علمای مذهب شیعه ، تهران ?( ١٣٢٧ ش ) .

/ اسماعیل باغستانی /