دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٢٤١٧
بیدُخت ، دهستان سابق ، و شهری در شهرستان گنابادِ خراسان .
١) دهستان بیدخت (امروزه به نام دهستان حومه به مرکزیت بیلند) در بخش مرکزی (حومه ) در مشرق شهرستان گناباد واقع است . آبادیهای آن عمدتاً در دشت قرار دارند. اراضی مزروعی آن با قنات و چاههای نیمه عمیق آبیاری می شود. محصولات عمدة آن زعفران ، زیره ، پنبه ، انگور، گندم و جو است . از گیا، خاکشیر و شاه تره دارد. از زیا، در آن گرگ ، آهو، شغال ، خرگوش ، روباه ، کبک و سینه سیاه یافت می شود. از صنایع دستی ، کرباس و قالیچه و قالی با طرحهای مشهدی و کاشمری در آن بافته می شود. راه بیرجند به تربت حیدریه از آن می گذرد. بیدخت منطقه ای زلزله خیز است .
٢) شهر بیدخت (جمعیت طبق سرشماری ١٣٧٥ ش ٨٧٠ ، ٤تن ) در ارتفاع ٠٩٠ ، ١متری ، و حدود نُه کیلومتری مشرق شهر گناباد واقع است . راه اصلی بیرجند ـ قاین ـ تربت حیدریه ـ مشهد از آن می گذرد. چند مزرعه مانند حصار و جعفرآباد در نزدیک آن واقع است . مزار سلطانی و مزار جعفرآباد، با کتابخانة خود، در آن قرار دارند. مزار سلطانی که به طرز زیبایی ساخته شده است ، مدفن «سلطانعلی گنابادی * » و موردتوجه گروهی از صوفیان ایران است . به نوشتة تابنده (ص ١٠١)، بیدخت از اواخر قرن سیزدهم هجری که مرکز و مسکن سلطانعلی گنابادی شد، اهمیت یافت . بیدخت مسجد جامعی (بنای آن از حاج عبدالباقی بیدختی ) دارد که متعلق به قرن دوازدهم است ، گر چه کتیبة آن به تاریخ ١٢٠٤ است (همان ، ص ١٠٣ـ ١٠٤). بر اثر زمین لرزة ١٣٤٧ ش ، ساختمانهای بیدخت آسیب فراوان دید (اَمبرسز و ملویل ، ص ٢٥٦ـ٢٥٧).
نام بیدخت از صورت کهن «بغ دخت » (دختر بغ ) است که به ستارة زهره گفته می شد (بهار، ص ٤٥٩؛ برهان ، ذیل مادّه ). این نام از قرن نهم در منابع دیده می شود و به نوشتة حافظ ابرو (ص ٢٨) قریة بیدخت قریه ای بوده است جزو ناحیة جنابد (گناباد).
منابع :
(١) نیکلاس امبرسز و چارلز ملویل ، تاریخ زمین لرزه های ایران ، ترجمة ابوالحسن رده ، تهران ١٣٧٠ ش ؛
(٢) ایران . وزارت دفاع . ادارة جغرافیائی ارتش ، فرهنگ جغرافیائی آبادیهای کشور جمهوری اسلامی ایران ، ج ٥٤: گناباد ، تهران ١٣٦٣ ش ؛
(٣) محمدحسین بن خلف برهان ، برهان قاطع ، چاپ محمدمعین ، تهران ١٣٦١ ش ؛
(٤) مهرداد بهار، پژوهشی در اساطیر ایران ، تهران ١٣٧٦ ش ؛
(٥) سلطانحسین تابنده ، تاریخ و جغرافی گناباد ، تهران ١٣٤٨ ش ؛
(٦) عبدالله بن لطف الله حافظ ابرو، جغرافیای تاریخی خراسان در تاریخ حافظ ابرو ، چاپ غلامرضا ورهرام ، تهران ١٣٧٠ ش ؛
(٧) مرکز آمار ایران ، سرشماری عمومی نفوس و مسکن ١٣٧٥: نتایج تفصیلی کل کشور ، تهران ١٣٧٦ ش .
/ خسرو خسروی /