دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٧١٥٤
خَفّاف نيشابورى ، خَفّاف نيشابورى، زكريابن داود، محدّث و مفسر قرن سوم. ابن ابى حاتِم (ج ٣، ص ٦٠٢) كنيه او را ابويحيى ذكر كرده است. تاريخ ولادت وى نامعلوم است و از احوال او اطلاع زيادى در دست نيست. خفّاف اهل نيشابور بود و در خراسان، عراق و حجاز به استماع حديث پرداخت (سمعانى، ج ٢، ص ٣٨٨). برخى از استادان وى عبارتاند از: يحيى بن يحيى نيشابورى (متوفى ٢٢٦)، محدّث؛ على بن جَعْد جَوهَرى*، محدّث بغدادى؛ ابوبكر ابن ابىشَيبَه*، محدّث، فقيه، مفسر و مورخ كوفى؛ و اسحاقبن ابراهيم مشهور به ابن راهْوَيْه*، فقيه، محدّث و مفسر خراسانى (همانجا).
خفّاف در بغداد به نقل حديث پرداخت و كسانى مانند ابن الشَّرْفى، محدّث نيشابورى (متوفى ٣٢٥) و ابن مَخْلَد، محدّث بغدادى (متوفى ٣٣١) از وى حديث نقل كرده اند (همانجا؛ خطيب بغدادى، ج ٩، ص ٤٧٩).
منابع رجالى بر مقام علمىِ ممتاز وى تصريح كرده اند. ابن ابى حاتم، كه خود شاگرد خفّاف بوده وى را «ثقه» دانسته (همانجا) و حاكم نيشابورى (ص ١١٥) او را سرآمد عالمان عصر خويش معرفى كرده است. ذهبى (ج ٢، ص ٦٧٦) هم از وى با لقب «الحافظ الكبير» ياد كرده و او را به همراه ابن ماجِه قزوينى (متوفى ٢٧٥) و تِرمِدى (متوفى ٢٧٩)، دو تن از صاحبانِ صِحاح سِتّه، در طبقه دهم مشايخ حديثى قرار داده است (رجوع کنید به همان، ج ٢، ص ٦٢٨، ٦٣٣، ٦٣٦).
كتابى با عنوان التفسيرالكبير به خفّاف نسبت داده شده است (سمعانى، همانجا)، اما درباره محتواى آن اطلاعى در دست نيست.
خفّاف در ٢٨٦، در نيشابور درگذشت (خطيب بغدادى، ج ٩، ص ٤٨٠).
منابع :
(١) ابن ابى حاتم، كتاب الجرح و التعديل، حيدرآباد، دكن ١٣٧١ـ١٣٧٣/ ١٩٥٢ـ١٩٥٣، چاپ افست بيروت [.بىتا]؛
(٢) محمدبن عبداللّه حاكم نيشابورى، تاريخ نيشابور، ترجمه محمدبن حسين خليفه نيشابورى، چاپ محمدرضا شفيعى كدكنى، تهران ١٣٧٥ش؛
(٣) خطيب بغدادى؛
(٤) محمدبن احمد ذهبى، كتاب تذكرةالحفاظ، چاپ عبدالرحمانبن يحيى معلمى، ]مكه ١٣٧٤[؛
(٥) سمعانى.
/ امير احمدنژاد /