دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٣٣١١
تُجیبی ، صفوان بن ادریس مُرسی ، ادیب و شاعر و کاتب قرن ششم . در مُرسیه ، از شهرهای اندلس ، متولد شد. در تاریخ تولد او بین سالهای ٥٦٠ و ٥٦١ اختلاف هست (یاقوت حموی ، ج ١٢، ص ١٠ـ١١؛ بروکلمان ، ج ٥، ص ١٣٠؛ فرّوخ ، ج ٥، ص ٥٥٠). ابن خطیب (ج ٣، ص ٣٤٩) کنیة او را ابوبِحر آورده است . تجیبی نزد افراد بنام اندلس ، چون ابن رُشد فیلسوف (متوفی ٥٩٥) و ابن مَضاء (متوفی ٥٩٢)، تحصیل کرد و ابن بشکُوال (متوفی ٥٧٨) به وی اجازة روایت داد (یاقوت حموی ، ج ١٢، ص ١٠؛ مقّری ، ج ٥، ص ٦٢؛ بروکلمان ؛ فرّوخ ، همانجاها). وی شاگردان بنامی نیز داشته است (مقّری ، همانجا). در منابع به مذهب او اشاره نشده است ، ولی از سروده هایش می توان به دلبستگی او به پیامبر اکرم صلی اللّه علیه و آله و سلم و اهل بیت علیهم السلام پی برد. وی در ١٦ شوال ٥٩٨ در مرسیه درگذشت (ابن خطیب ، ج ٣، ص ٣٥٩؛
مقّری ، ج ٥، ص ٦٩ـ٧٠؛
فرّوخ ، همانجا).
ذوق ادبی و مهارت تجیبی در نظم و نثر یکسان بوده است (مقّری ، ج ٥، ص ٦٢) و ابن مَرْج الکُحل (متوفی ٦٣٤)، از شاعران اندلس ، او را در نامه ای «ادیب الاندلس » خطاب کرده است (مقّری ، ج ٥، ص ٥٧). اشعار او در قالبهای قطعه ، غزل و قصیده است و قصایدی در ستایش پیامبر صلی اللّه علیه وآله و سلم دارد. همچنین مرثیه هایی دارد که بیشتر در رثای خاندان پیامبر، بویژه امام حسین علیه السلام ، است . وصف طبیعت ، نیز از جمله مضامین شعری اوست (مقّری ، ج ٥، ص ٦٣ـ٦٥، ٦٦ـ٦٧؛
فرّوخ ، ج ٥، ص ٥٥٠ ـ٥٥١).
آثار تجیبی عبارت است از: زادُالمسافر و غُرّةُ مُحیّا الادب السافر که مجموعه شعری از شاعران اندلس است ، (قس حاجی خلیفه ، ج ١، ستون ٣٧٢، ج ٢، ستون ٩٤٦). ابن ابّار قُضاعی (متوفی ٦٥٨) تحفة القادم را در معارضه با زادالمسافر که خود تکمله ای بر قَلائدالعِقیان فتح بن خاقان (متوفی ٥٢٨) است ، نگاشت ؛
بُداهة المُتَحَفّز و عُجالة المستوفز (قس حاجی خلیفه ، ج ١، ستون ٢٢٧؛
بغدادی ، ج ١، ستون ١٦٨) معروف به العُجالة در دو بخش که نمونه هایی از نظم و نثر او را دربر دارد؛
الرِّحلة ؛
دیوان شعر وی ؛
و کتاب ادباءالاندلس که به علت مرگش ، ناتمام ماند (یاقوت حموی ، ج ١٢، ص ١١؛
مقّری ، ج ٥، ص ٦٣؛
زرکلی ، ج ٣، ص ٢٠٥؛
فرّوخ ، ج ٥، ص ٥٥٠).
منابع :
(١) ابن خطیب ، الاحاطة فی اخبار غرناطة ، چاپ محمد عبداللّه عنان ، قاهره ١٣٩٣ـ١٣٩٧/ ١٩٧٣ـ١٩٧٧؛
(٢) کارل بروکلمان ، تاریخ الادب العربی ، ج ٥، نقله الی العربیة رمضان عبدالتواب ، قاهره ١٩٧٥؛
(٣) اسماعیل بغدادی ، ایضاح المکنون ، ج ١، در حاجی خلیفه ، ج ٣؛
(٤) حاجی خلیفه ؛
(٥) زرکلی ؛
(٦) عمر فرّوخ ، تاریخ الادب العربی ، ج ٥، بیروت ١٩٨٥؛
(٧) احمدبن محمد مقّری ، نفح الطیب ، چاپ احسان عباس ، بیروت ١٣٨٨/ ١٩٦٨؛
(٨) یاقوت حموی ، معجم الادباء ، مصر ١٣٥٥ـ١٣٥٧/ ١٩٣٦ـ ١٩٣٨، چاپ افست بیروت ( بی تا. ) .
/ سیدمحمد حسینی /