خزانه (٢) در عثمانى ، خزانه (٢) در عثمانى. واژه خزانه به صورت خزينه وارد زبان تركى شد و از قرن هفتم، به صورت خَزْنه (رجوع کنید به سامى، ذيل مادّه) نيز به كار رفت (د. ا. د. ترك، ذيل «خزينه»؛ نيز رجوع کنید به سامى، ذيل «خزينه»). عثمانيان در ساختار اقتصادى، به‌ويژه ميراث‌دار سلجوقيان و ايلخانان بودند (تاباق اوغلو، ص ١٢٩؛ د. ا. د. ترك، همانجا). همانند ديگر دول اسلامى، در حكومت سلجوقيان روم نيز واژه خزينه/ خزانه براى محل نگهدارى پول، خلعت، اسناد، ادوات گران‌قيمت سواركارى و جواهرات به كار مى‌رفت (اوزون چارشيلى، ١٩٨٨ب، ص ١٢٤؛ تاباق اوغلو، ص ٩٢). ابن بى‌بى (ص ٤ـ٥) از خزانه لباس و خلعت آنان با عنوان «خزانه‌خانه سلطنت» ياد كرده است. از گزارش وى (ص ٥٤ـ٥٨) برمى‌آيد كه سلجوقيان آناطولى خزانه‌اى براى نگهدارى اسناد مهم و معاهده‌نامه‌ها داشته‌اند (نيز رجوع کنید به اوزون چارشيلى، ١٩٨٨ب، ص ١٢٤ و پانويس ٣). همچنين، از اين گزارش (ص ٢٠٠) معلوم مى‌شود كه خزانه دولتى سلجوقيان روم خزانه عامره نام داشت كه مالياتها و غنايم جنگى و دفاتر ثبتشان را در آنجا نگهدارى مى‌كردند و باز به گفته همو (ص ٢١٩)، پادشاه سلجوقى «خزانه خاص» نيز داشت (نيز رجوع کنید به تاباق‌اوغلو، ص ٩٣؛ اوزون چارشيلى، ١٩٨٨ب، ص ١٢٤).

در ابتداى تشكيل دولت عثمانى (اوايل قرن هشتم)، خزانه ايشان را غنايم جنگى تشكيل مى‌داد كه بيت‌المال خوانده مى‌شد (پاكالين، ذيل «بيت‌المال»؛ بلگه، ص ٢٣٥). در دوره فتوحات ايشان در نواحى غربى آناطولى و سپس در روم ايلى در قرون هشتم و نهم، متناسب با افزايش غنايم و ذخيره مالياتها، به جاى بيت‌المال، تعبير خزانه دولت به كار رفت (پاكالين، همانجا). در رأس تشكيلات ماليه عثمانى، دفتردار به عنوان مسئول ارشد خزانه قرار داشت كه مسئول مستقيم وى صدراعظم بود (كوتوك اوغلو، ص ٥١٣).

پربودن خزانه و تعبير «تدبير خزينه» نزد عثمانيان اهميت بسيارى داشت (رجوع کنید به حسين هزارفن، ص ٢٧٢). به‌ويژه پس از فتح استانبول و در دوره بايزيد دوم، سليم اول و سليمان قانونى (دوره‌هاى اوج شكوه عثمانيان)، خزانه عثمانى بسيار غنى بود (رجوع کنید به يورگا، ج ٢، ص ٢٥٨ـ٢٥٩). وضع آرمانى اقتصادى اين بود كه طلا و نقره بيشترى در خزانه جمع شود، اما براى جلوگيرى از بحران ناشى از كم‌شدن سكه‌هاى طلا و نقره در مملكت تلاش مى‌كردند با ايجاد خزانه‌هاى محلى و دوباره به جريان انداختن پولهاى جمع‌شده، نقدينگى در جامعه و بازار از حدى پايين‌تر نيايد (بلگه، ص ٣٢٧).

متناسب با گسترش قلمرو عثمانى و پيچيده‌ترشدن امور مالى، در درون خزانه عثمانى (خزانه دولت) خزانه ديگرى به صورت يدك و براى احتياط به وجود آمد و خزانه دولت را خزانه اميريه، خزانه ديوان همايون، خزانه عامره، خزانه بيرون و در سده‌هاى بعدى، خزانه ماليه ناميدند و خزانه جديد را خزانه اندرون و گاه، به‌ويژه در سده‌هاى بعدى، خزانه خاصه خواندند (همان، ص ٣٢٧ـ٣٢٨؛ تاباق اوغلو، ص ١٧٧؛ براى وصف مفصّل خزانه اندرون رجوع کنید به حسين هزارفن، ص ٦١ـ٦٣؛ اوزون چارشيلى، ١٩٨٨الف، ص ٣١٥ـ٣٢٢). نيز باگذشت زمان، عثمانيان كلمه خزينه را در تركيبات متعدد به كار بردند، از قبيل: خزينه عامره، خزينه پادشاهى، خزينه ملت (رجوع کنید به بلگه، ص ٢٣٥)، خزينه اسلحه، خزينه اوقاف، خزينه رخت (رجوع کنید به پاكالين، ج ٢، ص ٧٨٦ـ٧٩٠)، خزينه جليله يا خزينه جليله حضرت نبوى (محل نگهدارى اشياى متبرك، بيشتر متعلق به پيامبر اكرم؛ رجوع کنید به آق‌ييلديز، ص ١٣٧)، خزينه مصريه (ارساليه ساليانه ايالت مصر به مركز رجوع کنید به ادامه مقاله) و خزينه عثمانى (رجوع کنید به نورى‌پاشا، ج ١، ص ١١٠، ١٦٠ـ١٦١). به مسئولان عالى‌رتبه خزانه‌ها نيز عناوين متعددى داده مى‌شد، از قبيل خزينه‌باش يازيجيسى (سردفتردار خزانه)، خزينه‌دار، خزينه‌دارباشى (سرخزانه‌دار)، خزينه خاصه ناظرى (ناظر خزانه خاصه)، خزينه كتخداسى، خزينه صرّافلرى (صرّافان خزانه) و خزينه‌دار اوستا (كنيزى كه به امور شخصى و لباس پادشاه مى‌پرداخت؛ رجوع کنید به پاكالين، ج ٢، ص ٧٨٥ـ٧٩٣).

به طور كلى، خزانه‌دارى در عثمانى به سه دوره تقسيم شده است: ١) دوره اول تك‌خزانه‌اى، ٢) دوره چندخزانه‌اى، ٣) دوره دوم تك‌خزانه‌اى (تاباق‌اوغلو، ص ١٧٩) :

١) دوره اول تك‌خزانه‌اى. تا ربع آخر قرن دوازدهم، عثمانيان دو خزانه داشتند: خزانه عامره؛ و خزانه اندرون يا خزانه خاصه كه شامل چند خزانه، از قبيل خزينه رخت و خزينه جيب همايون/ حرم همايون (بخش عمده خزانه خاصه) مى‌شد (رجوع کنید به جيب همايون*). چون خزانه عامره حكم خزانه اصلى حكومت و دولت را داشت و خزانه اندرون خزانه يدكى بود، اين دوره را تك‌خزانه‌اى گفته‌اند (رجوع کنید به كوتوك اوغلو، ص ٥٢٣ـ٥٢٤). هر سال مازاد عايدات دولت به خزانه اندرون منتقل مى‌شد و از اين محل، در زمانهاى لشكركشى يا موارد فوق‌العاده استفاده مى‌گرديد. اگر در اوضاع عادى، استفاده از خزانه اندرون ضرورت مى‌يافت، صدراعظم و دفتردار (كه وزير ماليه محسوب مى‌شد)، با گذاشتن سند و قبض رسيد، از خزانه اندرون مبلغى قرض مى‌كردند و بعدآ پس مى‌دادند (پاكالين، ذيل «خزينه»؛ اوزون چارشيلى، ١٩٨٨ج، ص ٣٦٢ـ٣٦٣).

در قرن نهم و دهم، مأموران خزانه عامره را «جماعت خدمه خزينه بيرون» يا «جماعت كاتبان خزينه عامره»مى‌ناميدند ومنشيان خزانه، سمتهاى متعددىچون مقاطعه‌جى، محاسبه‌جى، مقابله‌جى، روزنامچه‌جى، تذكره‌جى، موجوداتى، وارداتى و تسليماتى داشتند (د. ا. د. ترك، همانجا). در اواسط قرن دهم، به سبب فزونى غنايم جنگى و حتى پر شدن خزانه اندرون، شعبه‌اى براى آن در محل يدى‌قوله در استانبول به نام خزينه يدى‌قوله احداث گرديد (كوتوك اوغلو، ص ٥٢٥). تأسيس اين خزانه در زمان سليمان قانونى (حك : ٩٢٦ـ٩٧٤) دانسته شده است (رجوع کنید بهاوزون چارشيلى، ١٩٨٨ج، همانجا) اما طبق روايتى ديگر، اين خزانه حتى در زمان محمد فاتح (حك : ٨٥٥ـ٨٨٦) هم موجود بوده است (كوتوك‌اوغلو، ص ٥٢٥ و پانويس ٧).

از اواخر قرن دهم، خزانه معناى وسيع‌ترى يافت و به هرگونه مخارج كلان نيز اطلاق مى‌شد، مانند خزانه قلعه‌بانان و خزانه لشكركشى (اردو خزينه‌سى). خزانه لشكركشى به صورت كيسه‌هاى پول همراه لشكر حمل مى‌شد (د. اسلام، چاپ دوم، ذيل «خزينه»). در زمان جنگ، اگر موجودى نقدى خزانه اندرون كافى نبود، براى ضرب سكه، اشياى طلا و نقره موجود در خزانه اندرون را به ضرابخانه مى‌فرستادند (كوتوك‌اوغلو، ص ٥٢٤ـ٥٢٥).

از قرن يازدهم، خزانه عامره و به تبع آن، خزانه اندرون با بحران مواجه شدند و در نيمه دوم قرن دوازدهم، به‌ويژه به سبب هزينه‌هاى هنگفت جنگهايى كه به شكست مى‌انجاميد (رجوع کنید به تاباق‌اوغلو، ص ١٨٤)، خزانه‌ها خالى شدند و در نتيجه، خزانه‌دارى عثمانى وارد دوره چندخزانه‌اى گرديد (كوتوك‌اوغلو، ص ٥٢٦).

٢) دوره چندخزانه‌اى. در نيمه دوم قرن دوازدهم، ضرابخانه خزانه يدكى براى خزانه عامره شد، تا اينكه در دوره سليم سوم (حك : ١٢٠٣ـ١٢٢٢)، با آغاز دوره اصلاحات «نظام جديد» (رجوع کنید به تاباق اوغلو، ص ١٧٩)، تغييراتى در سياست مالى ايجاد شد و براى هزينه‌هاى مربوط به ارتش نظام جديد و هزينه‌هاى جنگ خزانه ويژه‌اى تأسيس گرديد. گرچه در ابتدا قرار بود اين وظيفه را مثل سابق ضرابخانه به عهده بگيرد، در ١٢٠٧، خزانه جديدى با نام خزانه ايراد جديد تأسيس شد و خزانه‌دارى عثمانى وارد دوره چندخزانه‌اى گرديد (همانجا). ليكن اين خزانه با كشته‌شدن سليم سوم در ١٢٢٢ از بين رفت (رجوع کنید به جودت‌پاشا، ج ٦، ص ٧٠ـ٧٣، ٢٧٢ـ٢٧٣؛ تاباق‌اوغلو، همانجا؛ كوتوك‌اوغلو، ص ٥٢٦ـ٥٢٧).

در ١٢٠٧، براى تنظيم بازار غله استانبول، نظارت ذخيره (وزارت غله) ايجاد شد و سرمايه ذخيره با مسئوليت خزانه عامره از محل ضرابخانه تأمين مى‌شد، اما در ٥ ربيع‌الاول ١٢١٠، مقرر گرديد سرمايه متعلق به غلات به صورت خزانه درآيد و خزانه ذخيره ايجاد شد. گرچه پيش از قتل سليم سوم، همراه با برچيده شدن نظام جديد، انحلال اين خزانه نيز در نظر گرفته شده بود، برچيده‌شدن آن عملا در دوره تنظيمات و در پى ايجاد خزانه ماليه (رجوع کنید به ادامه مقاله) صورت گرفت (كوتوك‌اوغلو، ص ٥٢٧ـ٥٢٨).

تا ١٢٠٧، هزينه‌هاى كشتى‌سازى از محل خزانه عامره تأمين مى‌شد. پس از تأسيس خزانه ايراد جديد، وظيفه تأمين بودجه اين صنعت به خزانه مذكور محول گرديد. به مرور، به دليل افزايش هزينه‌هاى صنعت كشتى‌سازى، دولت براى رسيدگى به حسابهاى مربوط به آن، در ١٢٢٠ خزانه ترسانه (خزانه كشتى‌سازى) را تأسيس كرد. اين خزانه تا ١٢٣٧ وضع مطلوبى داشت و حتى به خزانه عامره كمك مى‌كرد اما پس از آن، خود مجبور به دريافت كمك از ضرابخانه گرديد (همان، ص ٥٢٨ـ٥٢٩).

پس از برچيده‌شدن كانون ينى‌چريان در زمان محمود دوم (حك : ١٢٢٣ـ١٢٥٥) و ايجاد ارتش جديد (عساكر منصوره محمديه) و افزايش چندبرابرى هزينه‌هاى آن، دولت با جستجوى منابع جديد براى تأمين بودجه ويژه عساكر منصوره، خزانه مقاطعات را در درون خزانه عامره ايجاد كرد كه در رجب ١٢٤٢ از خزانه عامره مستقل گرديد. در ١٢٥٠ نيز نام آن به خزانه منصوره تغيير كرد. هم‌زمان، سپاه ديگرى به نام سربازان رديف، به عنوان نيروى يدكى عساكر منصوره ايجاد و براى تأمين هزينه‌هاى آنها، خزانه رديف تأسيس شد (همان، ص ٥٢٩ـ ٥٣٠). با تأسيس خزانه منصوره و انتقال بخش عمده درآمد دولت به آنجا، به مرور، خزانه عامره و ضرابخانه اهميت خود را از دست دادند و در نتيجه، در جمادى‌الآخره ١٢٥١ در يكديگر ادغام شدند، اما دوباره در ١٢٥٤ از هم جدا شدند و اين‌بار، خزانه عامره با خزانه منصوره ادغام گرديد (همان، ص ٥٣٠).

٣) دوره دوم تك‌خزانه‌اى. در دوره تنظيمات كه با جلوس عبدالمجيد اول (حك ١٢٥٥:ـ١٢٧٨) آغاز شد، چون اصول جديد تنظيمات در همه مراكز دولتى به يكباره اجرا نگرديد، هزينه‌هاى مراكزى كه به شيوه قديم اداره مى‌شدند، از محل خزانه عامره و هزينه‌هاى مراكزى كه با اصول جديد اداره مى‌شدند، از خزانه جديد (خزانه ماليه) وابسته به وزارتِ تازه‌تأسيس «نظارت ماليه» تأمين مى‌گرديد. در ١٢٥٧، خزانه عامره در خزانه ماليه ادغام گرديد (همان، ص ٥٣٠ـ٥٣١). در اين دوره، مهم‌ترين عامل تهى‌شدن خزانه خاصه و كسر آمدن ٥ر١ ميليون كيسه سكه در ١٢٧٤، اسرافكارى تجددطلبانه زنان و دختران حرم‌سرا بود. رفع اين مشكل بزرگ برعهده خزانه ماليه قرار گرفت و حتى اصناف بستانكار براى وصول مطالبات خود به باب عالى و شخص صدراعظم فشار مى‌آوردند (رجوع کنید به آق‌ييلديز، ص ١ـ٥، ٧٥). در اين دوره، همچنين تمامى املاك سلطنتى در اختيار خزانه ماليه قرار گرفت و خزانه جيب همايون به «اداره خزانه خاصه» تبديل شد كه تا تأسيس بانك مركزى جمهورى تركيه در ١٣٠٩ش/١٩٣٠ برقرار بود (د. ا. د. ترك، ذيل «خزينه» و «خزينه خاصه»).

كلمه خزانه امروزه نيز تقريبآ با همان معناى سابق به كار مى‌رود و با تأسيس بانك مركزى جمهورى تركيه، وظيفه خزانه‌دارى دولت نيز به آنجا محول گرديد. در ١٣٦٢ش/١٩٨٣، وظيفه خزانه‌دارى به اداره مستشارى خزانه و تجارت خارجى به نخست‌وزيرى و بعدآ نيز به اداره مستشارى خزانه محول شد (همان، ذيل «خزينه»).

منابع :
(١) ابن‌بى‌بى، اخبار سلاجقه روم، چاپ محمدجواد مشكور، تهران ١٣٥٠ش؛
(٢) احمد جودت‌پاشا، تاريخ جودت، استانبول ١٣٠٩؛
(٣) شمس‌الدين‌بن خالد سامى، قاموس تركى، چاپ احمد جودت، استانبول ١٣١٧؛
(٤) Ali Akyildiz, Mumin ve musrifbir padisah kizi:Refia Sultan, Istanbul ٢٠٠٣.
(٥) Murat Belge, Osmanli'da kurumlar ve kultur, Istanbul ٢٠٠٥.
(٦) EI٢, s.v. "khazine" (by C. Orhonlu).
(٧) Huseyin Hezarfen, Telhisu'l-beyan fi kavanin-i Al-i Osman, ed. Sevim Ilgurel, Ankara ١٩٩٨.
(٨) Nicolae Iorga, Osmanli imparatorlugu tarihi, tr. Nilufer Epceli, Istanbul ٢٠٠٥.
(٩) Mubahat Kutukoglu, "Osmanli iktisadi yapisi", in Osmanli devleti tarihi, ed. Ekmeleddin Ihsanoglu, vol.٢, Istanbul: Zaman, ١٩٩٩.
(١٠) Mustafa Nuri Pasa, Netayicu'l - vukuat= Kurumlaryla Osmanli tarihi, ed. Yilmaz Kurt, Ankara ٢٠٠٨.
(١١) MehmetZeki Pakalin, Osmanli tarih deyimleri ve terimleri sozlugu, Istanbul ١٩٧١-١٩٧٢.
(١٢) Ahmet Tabakoglu, Turk iktisat tarihi, Istanbul ٢٠٠٣.
(١٣) TDVIA, s.v. "Hazine" (by Cengiz Orhonlu), "Hazine-i Hassa" (by Arzu (Tozduman) Terzi).
(١٤) Ismail Hakki Uzuncarsíli, Osmanli devleti teskilatina medhal, Ankara ١٩٨٨a.
(١٥) idem, Osmanli devletinin merkez ve bahriye teskilati, Ankara ١٩٨٨b.
(١٦) idem, Osmanli devletinin saray teskilati, Ankara ١٩٨٨c.
/ حجت فخرى /