حرب (١) ، قبیله‌اى بزرگ و مقتدر در عربستان‌سعودى. سرزمین این قبیله از مَرظَهران در نزدیكى مكه تا ماوراى قَصیم، به شكل زاویه‌اى كه رأس آن در وادى حَمْضْ در مغرب مدینه است، امتداد دارد. طول این منطقه ١٠٠ ١ كیلومتر و عرض آن بین صد تا سیصد كیلومتر است (بلادى، ص ١٩٨). این قلمرو بخشهایى از نجد و حجاز را در بردارد. جمعیت آن حدود چهارصد هزار تن است (سرحانى، ص ٥٤).

نیاى این خاندان سعدبن سعدبن خولان، و حرب یكى از پنج فرزند او بود. حرب نیز چهار فرزند داشت. با افزایش و گسترش نسلها، قبیله حرب نیز گسترده‌تر و قوی‌تر شد (ابن‌حائك، ١٣٩٧، ج ١، ص ٣٩٢ـ٣٩٣؛ براى آگاهى از ساختار خویشاوندى و قبیله‌اى آن رجوع کنید به فؤاد حمزه، ص ١٤٨ـ١٤٩، ١٥٠ـ١٥١؛ كحّاله، ج ٢، ص ٢٩٦، ٨١١، ٨٢٨، ج٣، ص ١٠٩٠؛ بلادى، ص ٤٥ـ٤٦، ٥٦ـ٥٨، ٨٤ـ ١٠٦؛ محمد سلیمان طیب، ج ٤، ص ٨١٥، ٨١٨ـ٨٢٣، ٨٢٨ـ ٨٢٩، ٨٣٩ـ٨٤٣، ٨٥٢ـ ٨٥٣؛ عزاوى، ج ١، ص ٣٠٩ـ٣١٠).

پیشینه. سرزمین اصلى این قبیله نخست در اطراف صَعْدَه در یمن بود (بلادى، ص ٣٣). جنگهاى خونین خانوادگى بین سعد بن سعد و ربیعة بن سعد، بنی‌حرب را به سوى حجاز راند و آنها در عَرَج و فَرعْ و اطراف آن مستقر شدند (همان، ص ١١٨). محدوده آنها به ‌تدریج گسترش یافت. عده‌اى از آنان در وادى رُمَّه و وادى لِیث ساكن شدند و در منطقه میان خیبر و مدینه با قبایل بَلّى* و جُهَینَه* هم‌ جوار بودند (ابن‌حائك، ١٤٠٣، ص ٢٤٤؛ بلادى، ص ٤٢، ٧٨، ٨٤، ٢١٥). بخشى از آنان نیز به عراق رفتند و اكنون برخى از رؤساى این قبیله در عراق و برخى در حجاز هستند (سرحانى، ص٥٥). چشمه‌هاى فراوان بین مرظهران و مدینه ــ كه هر یك می‌توانست آب حدود چهارصد تن را تأمین كندــ و چاههاى متعدد موجود در منطقه، نیز امكان صید ماهى از دریاى سرخ و مهم‌تر از همه كثرت حاجیانى كه بین مكه و مدینه رفت و آمد می‌كردند و احتیاج به وسیله نقلیه‌اى چون شتر داشتند، سبب شد كه این منطقه، قبیله حرب را، كه پرورش‌دهندگان شتر بودند، به خود جذب كند (بلادى، ص ٢٢٧ـ٢٢٩). به‌رغم سركشیها و شورشهاى این قبیله و نا امن كردن منطقه، كه موجب درگیریهاى مستمر شریفهاى مكه با آنها می‌شد (محمد سلیمان طیب، ج ٤، ص٨٨٦ـ ٨٨٩، ٨٩٤، ٨٩٧؛ سباعى، ج٢، ص٣٦٩ـ٣٧٠، ٣٩٣ـ٣٩٤، ٤٤١ـ٤٤٤)، مسئولیت حراست و امنیت و حمل و نقل حاجیان نیز برعهده این قبیله گذاشته شد. هریك از شیوخ این قبیله از پنج تا شصت شتر داشتند و براى حمل هر مسافر از جده تا مكه چهار لیره طلا و از مكه تا مدینه هفت لیره طلا می‌گرفتند. آنان با درآمد كلانى كه داشته‌اند، بیش از نُه قرن در این ناحیه زندگى كرده و به آبادانى آن پرداخته و براى تعلیم قرآن و نشر اسلام، مساجدى در عُسْفان، غُران، خلیص، خوار، قُدَید، وادى فُرُع و وادی‌الصَفراء ساخته‌اند (بلادى، همانجا) و براى دفاع از سرزمین، قلعه‌هاى بَدر، حَمرا، خِیف و بئرعباس را بنا كرده‌اند (سباعى، ج ٢، ص ٥٣١ـ ٥٣٢).

در ١٠٨٩، سیلى مهیب در اطراف مدینه، كه محل سكونت قبایل حرب بود، خسارات جانى و مالى فراوانى به بار آورد (عصامى مكى، ج ٤، ص ٥٢٩ـ٥٣٠). در ١٢٢٦ كه محمدعلى پاشا، والى مصر، با لشكرى به فرماندهى فرزندش ینبع را اشغال كرد، سعودبن عبدالعزیر، حاكم نجد، به یارى افراد قبیله حرب، سپاهیان محمدعلى پاشا را شكست داد (همان، ج ١، ص ١٥٦ـ ١٥٧). قبیله حرب افراد جنگجویى بودند و در انقلاب اعراب برضد عثمانیان نقش مهمى ایفا كردند (بلادى، ص ١٤٦).

پس ‌از جنگ جهانی‌دوم، اوضاع اقتصادى ـ اجتماعى در عربستان دگرگون شد كه بر روى افراد قبیله حرب نیز تأثیر مستقیم گذاشت. برخى از دلایل این دگرگونى عبارت بودند از : خشكسالى كه كشاورزى این منطقه را بسیار تضعیف كرد؛ استفاده از وسایل نقلیه موتورى به جاى شتر، كه خسارات مالى بسیارى به شترداران وارد كرد؛ روى آوردن اهالى منطقه به تعمیر خودرو به جاى كشاورزى و دامدارى؛ تورم و گرانى سبب شد برخى مواد غذایى یافت نشود و گاه اوضاع به‌ قدرى وخیم می‌شد كه دولت تازه تأسیس عربستان‌ سعودى مواد غذایى و پوشاك به روستاها می‌فرستاد. اما نهضت سوادآموزى و كشاورزى از ١٣٣٠ش فعالیتش را آغاز كرد و اكنون در میان قبیله حرب، تعداد زیادى پزشك، افسر، آموزگار و اهل قلم از خود اهالى وجود دارد (محمد سلیمان طیب، ج ٤، ص ٩٧٥ـ٩٧٦؛ بلادى، ص ٢٣٠ـ٢٣١).

منابع :
(١) ابن‌حائك، صفة جزیرةالعرب، چاپ محمدبن على أكوع، صنعا ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(٢) همو، كتاب الأكلیل، ج ١، چاپ محمدبن على أكوع، بغداد ١٣٩٧/١٩٧٧؛
(٣) عاتق بلادى، نسب حرب، مكه ١٣٩٩/١٩٧٩؛
(٤) احمد سباعى، تاریخ مكة: دراسات فى السیاسة و العلم و الاجتماع و العمران، مكه ١٤٢٠/ ١٩٩٩؛
(٥) سلطان طریخم سرحانى، جامع انساب قبائل العرب، دوحه: دارالثقافة، (بی‌تا.)؛
(٦) ایوب صبری‌ پاشا، مرآة جزیرة العرب، ترجمة و تعلیق احمد فؤاد متولّى و صفصافى احمد مرسى، قاهره ١٤١٩/١٩٩٩؛
(٧) عثمان‌ بن عبداللّه، عنوان المجد فى تاریخ النجد، ریاض: مكتبة الریاض الحدیثة، (بی‌تا.)؛
(٨) عباس عزاوى، عشائر العراق، بغداد ١٩٣٧ـ١٩٥٦، چاپ افست قم ١٣٧٠ش؛
(٩) عبدالملك ‌بن حسین عصامى مكى، سمط النجوم العوالى فى انباء الاوائل و التوالى، قاهره ١٣٨٠؛
(١٠) فؤاد حمزه، قلب جزیرة العرب، ریاض ١٣٨٨/١٩٦٨؛
(١١) عمررضا كحّاله، معجم قبائل العرب القدیمة و الحدیثة، بیروت ١٤٠٢/١٩٨٢؛
(١٢) محمد سلیمان طیب، موسوعة القبائل العربیة، قاهره ١٤٢١/٢٠٠١.

/ بهزاد لاهوتى /