دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ١٢٨٤
بَزْری ، عمربن محمد، فقیه ، مفتی و مدرس شافعی قرن پنجم و ششم . در ٤٧١، در جزیرة ابن عمر (نزدیک موصل کنونی در عراق ) متولد شد، و به همین دلیل ، جَزَری نیز خوانده شده است (او را ابن بزری نیز خوانده اند). از دوران کودکی ، در زادگاهش نزد استادانی چون ابوالغنایم محمدبن فرج فارقی درس خواند (ابن خلکان ، ج ٣، ص ٤٤٤)، سپس به بغداد رفت و توانست درس ابوحامد غزّالی را در مدرسة نظامیه ، یعنی پیش از ٤٨٨، درک کند. استادان دیگر او در این مدرسه ابوبکر شاشی ، علی بن محمد طبری مشهور به کیاهراسی و احمد غزالی بودند (ابن خلکان ، همانجا؛ سُبْکی ، ج ٧، ص ٢٥١ـ٢٥٢؛ ابن قاضی شهبه ، ج ١، ص ٣٢٠؛ ذهبی ، ج ٢٠، ص ٣٥٢؛ ابن عماد، ج ٤، ص ١٨٩؛ اسنوی ، ج ١، ص ١٢٥). بزری پس از تکمیل تحصیلات به زادگاهش بازگشت و در آنجا به تدریس و فتوا پرداخت و کسان بسیاری از وی درس آموختند (ابن خلکان ، ج ٣، ص ٤٤٤ـ٤٤٥؛ اسنوی ، همانجا). او در ٥٦٠ درگذشت (ابن اثیر، ج ٩، ص ٤٨٠؛ یاقوت حموی ، ج ٢، ص ٧٩).
بزری حافظة نیرومند و دانش گسترده ای داشت و از این حیث ، در میان علمای شافعی کم نظیر بود و، بدون مراجعه به کتاب ، به پرسشهای مختلف پاسخ می داد (اسنوی ، همانجا؛ ابن خلکان ، ج ٣، ص ٤٤٥؛ ذهبی ، همانجا). علمای شافعی از عراق و خراسان و جاهای دیگر دربارة مشکلات فقهی خود از او استفتا می کردند و جواب می گرفتند (ابن اثیر، همانجا). بزری گذشته از تدریس و فتوا، تألیفاتی نیز داشته است ؛ از جمله کتاب الاسامی والعلل من کتاب المهذّب که شرح عبارات دشوار و مشکلات کتاب المهذّب ابواسحاق شیرازی و نامهای مذکور در آن است (ابن خلکان ، همانجا؛ حاجی خلیفه ، ج ٢، ستون ١٩١٣؛ بغدادی ، ج ١، ستون ٧٨٤؛ زرکلی ، ج ٥، ص ٦٠) و دیگری مجموعه ای که شامل فتاوای خود اوست (سبکی ، ج ٧، ص ٢٥٢؛ بغدادی ، همانجا).
منابع :
(١) ابن اثیر، الکامل فی التاریخ ، بیروت ١٤٠٧/١٩٨٧؛
(٢) ابن خلکان ، وفیات الاعیان ، چاپ احسان عباس ، ج ٣، بیروت ( تاریخ مقدمه ١٩٧٠ ) ؛
(٣) ابن عماد، شذرات الذّهب فی اخبار من ذهب ، بیروت ١٣٩٩/١٩٧٩؛
(٤) ابن قاضی شهبه ، طبقات الشافعیّة ، چاپ حافظ عبدالعلیم خان ، بیروت ١٤٠٧/١٩٨٧؛
(٥) عبدالرحیم بن حسن اسنوی ، طبقات الشافعیّة ، چاپ کمال یوسف حوت ، بیروت ١٤٠٧/١٩٨٧؛
(٦) اسماعیل بغدادی ، هدیة العارفین ، ج ١، در حاجی خلیفه ، کشف الظنون ، ج ٥، بیروت ١٤١٠/١٩٩٠؛
(٧) مصطفی بن عبدالله حاجی خلیفه ، کشف الظنون ، بیروت ١٤١٠/١٩٩٠؛
(٨) محمدبن احمد ذهبی ، سیر اعلام النبلاء ، ج ٢٠، چاپ شعیب ارنؤوط و محمد نعیم عرقسوسی ، بیروت ١٤٠٦/١٩٨٦؛
(٩) خیرالدین زرکلی ، الاعلام ، بیروت ١٩٨٦؛
(١٠) عبدالوهاب بن علی سبکی ، طبقات الشّافعیّة الکبری ، چاپ محمود محمد طناحی و عبدالفتاح محمد حلو، قاهره ١٣٨٣ـ١٣٩٦/ ١٩٦٤ـ١٩٧٦؛
(١١) یاقوت حموی ، معجم البلدان ، چاپ فردیناند ووستنفلد، لایپزیگ ١٨٦٦ـ١٨٧٣، چاپ افست تهران ١٩٦٥.
/ عبدالله کیانی فرید /