دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٢٦٢١
پاشاخان مُکری ، ملقب به شجاع الملک و مظفرالدوله ، از امیران دورة سلطنت محمدشاه و ناصرالدین شاه قاجار. او پسر فرخ خان و برادرزادة عزیزخان آجودانباشی ، سردار کل عساکر و از طایفة مُکری کردستان بود (هدایت ، ج ١٠، ص ٤٦٥، ٥٦٢). عباس میرزا پدرش را که در آذربایجان از ملازمان او بود، به حکومت دِزمار/ دیزمار (ناحیه ای در آذربایجان ) و پس از چندی به منصب «خوانسالاری و نظارت خاصة ممتاز» برگزید (همان ، ج ١٠، ص ٥٦٣).
از تاریخ تولد، آغاز زندگی و چگونگی ورود او به دربار قاجار دانسته های روشنی در دست نیست . بدون شک او به واسطة نفوذ پدر و عمویش به دربار محمدشاه (حک : ١٢٥٠ـ ١٢٦٤) راه یافت و در صفر ١٢٦٣، هنگامی که ناصرالدین میرزا، به رسم نیابت سلطنت به آذربایجان می رفت ، همراه وی بود (همان ، ج ١٠، ص ٣٤٦). در ١٢٦٧ پاشاخان سرتیپ فوج دامغان و سمنان شد (اعتماد السلطنه ، ١٣٦٣ـ ١٣٦٧ ش ، ج ٣، ص ١٧١٢) و در همان سال به دستور عزیزخان آجودانباشی ، مأمور خدمت در دارالخلافه گردید (هدایت ، ج ١٠، ص ٤٦٥، ٤٨٧ـ ٤٨٨). در ١٢٧٢ (اعتمادالسلطنه : ١٢٧٣) پاشاخان با سوارانش به سپاه سلطانمراد میرزا حسام السلطنه ، پسر عباس میرزا، پیوست و در جنگ هرات شرکت جست و قلعة کریک و طاقان (در هرات ) را به تصرف درآورد و به پاس خدماتش نشان و خلعت شاهی گرفت (اعتمادالسلطنه ، ١٣٦٧ـ ١٣٦٨ش ، ج ٢، ص ١٢٦٧؛ سپهر، ج ٤، ص ٢١٦؛ هدایت ، ج ١٠، ص ٥٣٥ ـ ٥٣٧). در ١٢٧٥ ناصرالدین شاه (حک : ١٢٦٤ـ١٣١٣) او را به شجاع الملک ملقب کرد (اعتمادالسلطنه ، ١٣٦٣ـ ١٣٦٧ ش ، ج ٣، ص ١٨١٥) و سال بعد برای سرکوب شورش خراسان به آنجا رفت (همو، ١٣٦٧ـ ١٣٦٨ ش ، ج ٢، ص ١٣٤٦). در ١٢٨٤ نیز لقب مظفرالدوله گرفت (همان ، ج ٣، ص ١٥٧١).
از تاریخ مرگ پاشاخان اطلاعی در دست نیست ، اما تا ١٢٨٧ که در قصرشیرین به حضور ناصرالدین شاه رسید، زنده بوده است (صدیق الممالک ، ص ١٦٢).
منابع :
(١) محمدحسن بن علی اعتمادالسلطنه ، تاریخ منتظم ناصری ، چاپ محمد اسماعیل رضوانی ، تهران ١٣٦٣ـ١٣٦٧ ش ؛
(٢) همو، مرآة البلدان ، چاپ عبدالحسین نوائی و میرهاشم محدث ، تهران ١٣٦٧ـ ١٣٦٨ ش ؛
(٣) محمدتقی سپهر، ناسخ التواریخ : سلاطین قاجاریه ، چاپ محمدباقر بهبودی ، تهران ١٣٤٤ـ١٣٤٥ ش ؛
(٤) ابراهیم بن اسدالله صدیق الممالک ، منتخب التواریخ ، تهران ١٣٦٦ ش ؛
(٥) رضا قلی بن محمدهادی هدایت ، ملحقات تاریخ روضة الصفای ناصری ، در میرخواند، تاریخ روضة الصفا ، ج ٨ ـ١٠، تهران ١٣٣٩ ش .
/ مهین فهیمی /