حسن‌بيگ‌زاده ، احمد(پاشا)، دولتمرد و مورخ عثمانى قرن دهم و يازدهم. پدرش، كوچك‌حسن‌بيگ، در دوره صدارت خادم مسيح‌پاشا (ذيحجه ٩٩٣ ـ ربيع‌الآخر ٩٩٤) رئيس‌الكتّاب*و وزير خارجه بود (دانشمند، ج ٣، ص ١١٢؛ د. اسلام، چاپ دوم، ذيل مادّه). درباره تاريخ تولد و زادگاه حسن‌بيگ‌زاده اطلاعى در دست نيست. وى ظاهراً پس از فراغت از تحصيل، به سبب عيالوارى و كمى درآمد، صنف علميه را ترك گفت و در واپسين سالهاى قرن دهم، مانند پدرش وارد صنف قلميه (رجوع کنید به پاكالين، ذيل "Kalemiyye") شد و دوران خدمت دولتی اش به احتمال بسيار تا اواخر عمرش ادامه يافت (رجوع کنید به بابينگر، ص ١٩٢؛ د.ا.د.ترك، ذيل مادّه). وى در بيشتر مناصب سلسله مراتب صنف قلميه، از كاتبى گرفته تا تذكره‌جى، باش‌تذكره‌جى و مراتب بالاى آن چون دفتردارى خدمت كرد. در بسيارى از لشكركشيها در شبه‌جزيره بالكان و مجارستان و نيز در لشكركشى سلطان مراد چهارم در ١٠٤٤ به ايروان (درباره اين لشكركشى رجوع کنید به صولاق‌زاده محمد همدمى، ص ٧٥٣ـ٧٦٣) شركت داشت و مدتى هم بيگلربيگى كفه (در كريمه) و قره‌مان (در آناطولى) بود (رجوع کنید به نعيما، ج ١، ص ٢١٤، ج ٢، ص ٧١؛ ثريا، ج ٤، ص ٧٩٥؛ هامرـ پورگشتال، ج ٤، ص ٢٨٧، ٣٢٧، ٣٢٩، ٣٥٠ـ ٣٥١، ٣٦٦؛ د. اسلام، همانجا). عنوان پاشا* هم بی گمان به مناسبت داشتن چنان مناصب عاليه‌اى به او داده شده است. وى در ١٠٤٦ درگذشت (حاجی خليفه، ج ١، ستون ٢٨٥؛ اوزون چارشيلى، ج ٣، بخش ٢، ص ٤٩٩؛ قس بروسه‌لى، ج ٣، ص ٤٦، كه وفات وى را ١٠٣٥ نوشته است).

حسن بيگ‌زاده مؤلف چند اثر است كه از آن ميان تواريخ آل‌عثمان(رجوع کنید به بانارلى، ج ٢، ص ٦٩٦؛ د. ا. ترك، ذيل مادّه) يا تاريخ آل‌عثمان (رجوع کنید به حاجی خليفه، همانجا؛ بابينگر، ص ١٩٢) اهميت بيشترى دارد و مايه اصلى شهرت وى شده است. اين اثر ــ كه به نام مؤلفش، به تاريخ حسن بيگ‌زاده معروف شده ــ مشتمل است بر دو جلد. جلد اول آن خلاصه‌اى از تاج‌التواريخ خواجه سعدالدين افندى* است (بروسه‌لى؛ بابينگر، همانجاها) و دو سوم كتاب را دربرمی گيرد. جلد دوم، ذيل تاج‌التواريخ است و ارزش بسيارى دارد (بروسه‌لى؛ د. اسلام، همانجاها) و خود به دو بخش تقسيم می شود. مؤلف، بخش اول آن، يعنى دوره سلطنت سليمان قانونى (٩٢٦ـ٩٧٤)، سليم دوم (٩٧٤ـ ٩٨٢) و مراد سوم (٩٨٢ـ١٠٠٣)، را با استفاده از منابع و اسناد تاريخى و شنيده‌هاى خود، به‌ ويژه از پدرش، تأليف كرده است، ليكن بخش آخر آن را كه دربردارنده حوادث سالهاى ١٠٠٣ تا ١٠٤٩ يعنى دوره سلطنت محمد سوم، احمد اول، مصطفى اول، عثمان دوم و مراد چهارم است، براساس مشاهدات و اطلاعات شخصى خود نوشته است (د.ا.د.ترك، همانجا). اين بخش، به سبب مقامات و مأموريتهاى مصنف در طى ٣٥ سال خدمات دولتى، شامل اطلاعات دست اول است (اوزون چارشيلى، همانجا). وى حوادث تاريخى ادوار موردبحث را به ترتيب تاريخ وقوع آنها تدوين كرده و گاهى علل و نتايج آنها را نيز توضيح داده است. ضمناً كارهاى خير هر پادشاه و شرح حال شاهزادگان، وزرا، علما و مشايخ زمان هر كدام از آنها را هم به اختصار نوشته است. تأليف تاريخ حسن‌بيگ‌زاده پيش از محرّم ١٠٣٨ شروع شد و حدود يك سال بعد پايان يافت. بعد از آن هم بارها تجديد تأليف شد كه ششمين (آخرين) آنها در فاصله ربيع‌الاول و رجب ١٠٤٥ صورت گرفت (د. ا. د. ترك، همانجا). مورخان بعدى، همچون پِچَوى*، حاجی خليفه*، نعيما* و صولاق‌زاده*، از بخش آخر اين كتاب به مثابه منبعى دست اول استفاده كرده‌اند (بانارلى، ج ٢، ص ٦٩٦ـ٦٩٧؛
بابينگر؛
د. اسلام، همانجاها). به نظر طوغان (ص ٢٠٩)، صولاق‌زاده محمد همدمى مطالب مربوط به پس از دوره سليمان قانونى را از تاريخ حسن بيگ‌زاده گرفته و گاهى حتى حوادث را از زبان حسن بيگ‌زاده، البته بدون ذكر نام، چنان كلمه به كلمه نقل كرده كه گويى آنها را به چشم خود ديده است (براى نمونه رجوع کنید به صولاق‌زاده، ص ٦١٠، ٦٣٥، ٦٥٦؛
نيز رجوع کنید به د. اسلام، همانجا). نعيما نيز گاه عيناً چنان كرده است (براى نمونه رجوع کنید به ج ١، ص ٣٠٩؛
نيز رجوع کنید به د. اسلام، همانجا). نسخه‌هاى متعددى از تاريخ يا تواريخ آل‌عثمان باقى است (رجوع کنید به د. اسلام، همانجا). اين كتاب با عنوان حسن بی زاده تاريخى، در سه مجلد ( ١١٨٨صفحه)، به كوشش شوقى نزيهى آيكوت، در ١٣٨٣ش/ ٢٠٠٤ در آنكارا به چاپ رسيد.

اصول‌الحِكَم فى نظام‌العالَم، اثر ديگرى از حسن بيگ‌زاده است، كه مجموعه‌ای از پندها و قواعد راجع‌ به حكومت‌ و سياست است. اين اثر تلخيص و اقتباسى است از روضةالاخبار (يا روض‌الاخبار يا روض‌الاخيار)، اثر محيی الدين محمدبن خطيب قاسم (متوفى ٩٤٠)، كه خود محيی الدين آن را براساس ربيع الابرار زمخشرى (متوفى ٥٣٨) تأليف كرده است. اصول‌الحكم به گوزلجه علی پاشا (چَلَبى علی پاشا، چلبى استانكويلى)، وزيراعظم (١٠٢٩ـ١٠٣٠)، اهدا شده است (بروسه ‌لى، ج ٢، ص١٧، ج٣، ص٤٦؛
د.اسلام، همانجا؛
نيز رجوع کنید به اوزون چارشيلى، ج ٣، بخش ٢، ص ٣٧٣ـ٣٧٤). اين اثر دربردارنده حسب‌حالى منظوم از زندگى حسن‌بيگ‌زاده است (اوزقريملى، ج ١، ص ٦٤٢؛
>دايرةالمعارف زبان و ادبيات تركى<، ذيل مادّه).

مجموعه، كه گردآورنده‌اش ناشناس است، چند نوشته حسن‌بيگ‌زاده را دربردارد، از جمله متن يك وقفيه، حدود بيست منشآت، چهار منظومه و سه فتح‌نامه قنيژه/ قانيجه (د.ا.د.ترك، همانجا). هامر ـ پورگشتال (ج ٤، ص ٢٩٦) تصريح كرده است كه حسن بيگ‌زاده فتح‌نامه قنيژه را پس از تصرف قنيژه به دست نيروهاى تحت فرمان دامادْ ابراهيم‌پاشا در ربيع‌الآخر ١٠٠٩، نوشته است. از اصول‌الحكم و مجموعه، چند نسخه خطى باقى است (رجوع کنید به د. اسلام، همانجا).

منابع :
(١) محمدطاهر بروسه‌لى، عثمانلى مؤلفلرى، استانبول ١٣٣٣ـ ١٣٤٢؛
(٢) محمد ثريا، سجل عثمانى، استانبول ١٣٠٨ـ ١٣١٥/ ١٨٩٠ـ ١٨٩٧، چاپ افست انگلستان ١٩٧١؛
(٣) حاجی خليفه؛
(٤) صولاق‌زاده محمد همدمى، صولاق‌زاده تاريخى، استانبول ١٢٩٧؛
(٥) مصطفى نعيما، تاريخ نعيما، (استانبول) ١٢٨١ـ١٢٨٣؛

(٦) Franz Babinger, Osmanli tarih Yazarlari ve eserleri, tr. Coskun Ucok, Ankara ١٩٨٢;
(٧) Nihad Sami Banarli, Resimli Turk edebiyati tarihi, Istanbul ١٩٧١-١٩٧٩;
(٨) Ismail Hami Danismend, Izahli Osmanli tarihi kronolojisi, Istanbul ١٩٧١-١٩٧٢;
(٩) EI٢, s.v. "Hasan Bey-Zade" (by J. H. Mordtmann-[V. L. Menage]);
(١٠) Joseph von Hammer- Purgstall, Geschichte des osmanischen Reiches, Graz ١٩٦٣;
(١١) IA. s.v. "Hasan-beyzade" (by Orhan F. Koprulu);
(١٢) Atilla Ozkirimli, Turk edebiyati tarihi, Ankara ٢٠٠٤;
(١٣) Mehmet Zeki Pakalin, Osmanli tarih deyimleri ve terimleri sozlugu, Istanbul ١٩٧١-١٩٧٢;
(١٤) Ahmed Zeki Velidi Togan, Tarihte usul, Istanbul ١٩٦٩;
(١٥) Turk dili ve edebiyati ansiklopedisi, Istanbul: Dergah Yayinlari, ١٩٧٦-١٩٩٨, s.v. "Hasanbeyzade Ahmed Pasa";
(١٦) TDVIA, s.v. "Hasanbeyzade Ahmed Pasa" (by Nezihi Aykut);
(١٧) Ismail Hakki Uzuncarsili, Osmanli tarihi, vol.٣, pt.٢, Ankara ٢٠٠٣.

/ رحيم رئيس‌نيا /