حيرت بخارايى ، حيرت بخارايى، محمدصديق، شاعر تاجيك. وى در ١٢٩٥ در بخارا به دنيا آمد. پدرش مؤذن بود و در گذر عروسان بخارا زندگى مىكرد. حيرت در اين محله به مكتب رفت. در هشت سالگى پدر و در دوازده سالگى مادرش را از دست داد و با ميراث مختصرى كه به او رسيده بود زندگى خود و برادر كوچكترش را با دشوارى اداره مىكرد، در پانزده سالگى به مدرسه رفت، ولى به علت تنگدستى توان خريد كتابهاى درسى و ادبى را نداشت و بيشتر آنها را از ديگران به عاريت مىگرفت (عينى، ص ٤٩٦ـ٤٩٧). حيرت ذهنى خلاق و حافظهاى قدرتمند داشت و بسيار فروتن و از شهرت گريزان بود و به حضور در محافل ادبى يا دربار و مدح اميران رغبتى نداشت. اما از ١٣١٤ كه با صدرالدين عينى* آشنا شد، به واسطه وى با شريفجان مخدوم، ملقب به صدرضياء*، و از طريقِ محفل ادبى صدرضيا با ادباى ديگر آشنا شد و آنها به فضائل وى پى بردند (رجوع کنید به همان، ص ٤٨٩، ٤٩٢ـ٤٩٥). در ١٣١٦ در فصل تعطيل مدارس از سر تنگدستى نزد يكى از تاجرانِ پوستين بخارا با حقوقى اندك به منشىگرى و حسابدارى مشغول شد. به سبب فقر و زندگى غيرِبهداشتى و حجرههاى تنگ و تاريك مدرسه، رفتهرفته نحيف و لاغر شد تا اينكه در ١٣١٨ آثار بيمارى سل در وى ظاهر شد و به توصيه پزشك، تابستان را در فرغانه گذراند. درباره اين سفر مثنوى زيبايى نيز سروده است (رجوع کنید به همان، ص ٤٩٧ـ٤٩٨؛ حيرت بخارايى، ص ٢٢٦ـ٢٣٣).

در دوران بيمارى وى دوستانش از جمله صدرالدين عينى حمايتهاى مادى و معنوى خود را از او دريغ نمىكردند، اما بهتدريج بيمارى سل او را زمينگير كرد و در ١٣٢٠/ ١٩٠٢ در بخارا درگذشت و همانجا به خاك سپرده شد (عينى، ص ٤٩٨ـ ٤٩٩؛ د.تاجيكى، ج ٨، ص ٣٥٤). صدرالدين عينى قطعهاى در مرثيه و مادّه تاريخ فوت او سروده است (رجوع کنید به صدرضيا، ص ٧٤ـ ٧٥). پس از درگذشت حيرت، صدرالدين عينى و عبدالواحد مُنْظِم، كه نزديكترين دوستانِ وى بودند، اشعارش را گردآورى كردند. مُنظِم كه خط خوشى داشت دو نسخه از ديوانِ او را كتابت كرد، اما در واقعه كولوسوف خانه مُنظِم غارت و هر دو نسخه گم شد (عينى، ص٥٠٠؛ قس بچكا، ص ٩١٩، كه به اشتباه دو نسخه را دو ديوان متفاوت دانسته است، از اين طريق، اين خطا به مقاله «حيرت» در دانشنامه ادب فارسى، ج ١، ص ٣٦١، نيز راه يافته است).

رسول هاديزاده در ١٣٢٥ش/١٩٥٦ يكى از اين نسخهها را در مخزن نسخ خطى فرهنگستان علوم تاجيكستان(ش ١٢٤٧) پيدا كرد. اين نسخه شامل ٢٤٤٧ بيت و بيشتر اشعار آن در قالبِ غزل است. هاديزاده در ١٣٤٣ش/ ١٩٦٤ گزيدهاى كه شامل بيش از نيمى از اشعار اين نسخه است در شهر دوشنبه منتشر كرد (رجوع کنید به حيرت بخارايى، مقدمه هادىزاده، ص ١٦، ٢٣، ٣٤ـ٣٥).

ويژگى اصلى شعر حيرت، همان ويژگى دوره معارفپرورى، يعنى سادهنويسى و دورى از مغلقگويى، است. اشعار غنايى حيرت به سبب دورى از ابهام، سادگى زبان و بيانِ صادقانه احساسات مشهور است (هيتچينس، ص ٣٥؛ برجيان، ص ٢٧٠). زبان شعر وى در برخى اشعارش، بهويژه توصيفات، به سياق گفتار بسيار نزديك مىشود (براى نمونه رجوع کنید به نمونه ادبيات تاجيك، ص ٢٦٥ـ٢٦٧). وى گاه از واژگان روسى نيز استفاده كرده (بچكا، همانجا) و از نخستين كسانى است كه به زيادهطلبى طبقه تازه به دوران رسيده زميندار و بازرگان اشاره كرده است. در بسيارى از اشعارش دوستى ميان ملتها را تبليغ كرده كه، در حال و هواى آن روزگار، شجاعانه بوده است (همانجا؛ نيز رجوع کنید به نمونه ادبيات تاجيك، ص ٢٦٧).

آنچه شعر حيرت را از همنسلانش متمايز مىكند، فاصله گرفتن او از سبك هندى است كه در آن زمان هنوز رواج داشت. در چهارچوب ادبيات فارسى، حيرت را مىتوان از آخرين نمايندگان دوره بازگشت ادبى* دانست كه در ماوراءالنهر بسيار ديرتر از ايران ظاهر شد (رجوع کنید به برجيان، همانجا).

ناقدان ادبى تاجيك حيرت را در رديف عبدالقادر سودا*، واضح بخارايى* و احمد دانش* از بهترين شاعران بخارا در اوايل سده چهاردهم/ اواخر سده نوزدهم مىدانند (رجوع کنید به حيرت بخارايى، همان مقدمه، ص ٢٩ـ٣٢).

منابع:
(١) يرژى بچكا، «ادبيات تاجيك از سده شانزدهم تا روزگار كنونى»، در يان ريپكا، تاريخ ادبيات ايران، ترجمه ابوالقاسم سرّى، ج ٢، تهران ١٣٨٣ش؛
(٢) حبيب برجيان، «تكوين زبان ادبى فارسى تاجيكى»، ايرانشناسى، دوره جديد، سال ١٨، ش ٢ (تابستان ١٣٨٥)؛
(٣) دانشنامه ادب فارسى، به سرپرستى حسن انوشه، ج :١ ادب فارسى در آسياى ميانه، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى، ١٣٨٠ش؛
(٤) محمد شريفجان مخدوم صدر ضيا، تذكار اشعار: شرح حال برخى از شاعران معاصر تاجيكستان و نمونههايى از شعر آنان، به تصحيح سحابالدين صديق، به كوشش محمدجان شكورى بخارايى، تهران ١٣٨٠ش؛
(٥) صدرالدين عينى، يادداشتها، چاپ سعيدى سيرجانى، تهران ١٣٦٢ش؛
(٦) نمونه ادبيات تاجيك: ٣٠٠ـ١٢٠٠ هجرى، جمعكننده: صدرالدين عينى، سمرقند ?( ١٩٢٦)؛
(٧) كيت هيتچينس، «ادبيات نوين تاجيك»، ترجمه ص. شهبازى، ادبستان، ش ٢ (بهمن ١٣٦٨)؛

(٨) Ensiklopediyayi Savetii Tajik, Dushanbe ١٩٧٨-١٩٨٨;
(٩) Mohammad-Seddiq Hayrat-e Bukharaei Ashar-i muntakhab (in cyrillic), ed. Rasul Hadizada, Dushanbe ١٩٦٤.

/ حبيب برجيان /