باشگاه ، برابر واژة انگلیسی کلوب پذیرفتة فرهنگستان ایران ، به انجمنهایی اطلاق می شود که اعضای آن به میل خود و طبق اساسنامه مصوّب ، برای پیشبرد هدفها و خواستهای مشترک و بیشتر برای همیاری ، بهسازی شرایط زندگانی و حرفه ای و کسب امتیازات برای جامعة خود، در محلی به همین نام ، گرد می آیند و معمولاً به طبقه یا گروه اجتماعی معینی تعلّق دارند، مانند معلمان ، مهندسان ، افسران ، ارامنه و جز اینها.

انگیزة اجتماع آنهامی تواند تفریحی ، ورزشی ، آموزشی ، هنری ، اجتماعی ، اقتصادی ، دینی و سیاسی یا ترکیب و تلفیقی از آنها باشد.

نخستین باشگاهها از قرن هفدهم در انگلستان و فرانسه پدید آمد و پس از آن در دیگر نقاط اروپا و جهان تشکیل شد. در ایران از دورة قاجاریه با گسترش و افزایش مناسبات با اروپا و پدید آمدن مؤسساتی چون بانک شاهی ، نظمیه ، تلگرافخانه و مانند آن ، باشگاههایی برای استفادة اروپاییان مقیم در ایران تأسیس شد (کاشفی پور، ص ٢٩). ایرانیان پس از آشنایی با این نهاد آن را به گونه هایی کم و بیش متفاوت با نوع اروپایی برپا کردند. پس از انقلاب مشروطه دفاتر احزاب سیاسی را باشگاه نامیدند (مستشارالدوله صادق ، ص ١٥١، ١٥٩، ١٧٩). باشگاهها با شکل و محتوای اروپایی بعد از ١٣٣٨ در ایران پدید آمد و گسترش یافت . فعّالیّت باشگاهها با مصوّبة هیئت دولت در ١٣٠٩ ش ، صورت قانونی یافت و شرط تشکیل آنها نداشتن اهداف سیاسی و فعّالیّتهای منافی عفت عمومی بود و هر باشگاهی می توانست طبق اساسنامة هیئت مدیره و تحت نظارت نظمیّه به فعّالیّت بپردازد. از ١٣١٦ ش به بعد شهربانی بر فعّالیّت باشگاهها نظارت داشت . ذکر فعّالیّت باشگاههای بیگانه و اقلیتها در مصوبات این سال آمده است (ایران . قوانین و احکام ، ١٣٠٩ ش ، ص ١٤٣ـ١٤٤؛ همو ١٣١٦ ش ، ص ١٤٧). به این ترتیب ، باشگاه به صورت نهادی قانونی درآمد و بیش از پیش گسترش یافت .

پس از ١٣٢٠ ش ، فعّالیّت باشگاهها با توجّه به فضای سیاسی آن سالها، جنبة کاملاً سیاسی یافت ، امّا از ٢٨ مرداد ١٣٣٢ به سبب ایجاد محدودیت برای برخی احزاب سیاسی بیشتر جنبة فرهنگی و ورزشی به خود گرفت .

زندگی و فعّالیّت هفتادسالة باشگاههای ایران را با دسته بندی آنها به باشگاههای خصوصی ، مؤسسات دولتی ، ورزشی ، احزاب ، دانشجویی ، هنری می توان بررسی کرد.

١) باشگاههای خصوصی . این باشگاهها را ایرانیان ، اروپاییان و اقلیتهای دینی با سرمایة شخصی ، بدون وابستگی به دولت و نهادها و در جهت تحقق اهداف هیئت مؤسس باشگاه ایجاد می کردند. از نخستین باشگاههای خصوصیِ ایران آگاهی چندانی دردست نیست ، جز اینکه با استقرار افسران سوئدی برای تأسیس نظمیه در ایران ، در ١٣٢٥ باشگاهی برای آنان دایر و محل آمد و رفت اروپاییان شد (بهرامی ، ج ١، ص ١٤٥). و نیز اینکه محمدعلی خان فرزین ، وزیر مالیه ، در آغاز کار، مدیریت باشگاهِ فرنگیها را به عهده داشت و به همین دلیل ، «فرزین خان به کلوب » شهرت یافت (بامداد، ج ٣، حاشیة ص ٤٤٩). برخی از باشگاههای خصوصی ، به ترتیب زمان تأسیس ، بدین شرح است :

الف ) باشگاه ارامنه . هدف این باشگاه غیرانتفاعی و غیرسیاسی که در ١٣٣٦ در ایران تأسیس شد، ایجاد پیوند میان اعضاء و برگزاری برنامه های تفریحی و آموزشی برای آنان بود. بودجة آن از طریق فروش سهام و حق عضویت تأمین می شد.

در دهة ١٣١٠ تا ١٣٢٠ ش باشگاه جدیدی به نام باشگاه جوانان ارمنی تأسیس شد که محل فعّالیّتهای فرهنگی ، هنری و اجتماعی بود. باشگاه ارامنه تا دو سال پس از انقلاب اسلامی ، یکی از باشگاههای پرفعّالیّت تهران به شمار می آمد، امّا از ١٣٥٩ ش ، کارش محدود و پذیرایی میهمانان و بازدیدکنندگان مسلمان در آن ممنوع شد. امروزه نیز در شهرهای اصفهان و تبریز، که اقلیت ارمنی قابل توجهی دارند، باشگاههای کوچکتر ارامنه دایر است ( ایرانیکا ، ذیل «باشگاه ارامنه »).

ب ) کانون فرهنگی ایران جوان . نخستین دسته از جوانان تحصیل کرده در اروپا که در اواخر جنگ جهانی اوّل به ایران بازگشتند، با توجّه به عقب ماندگی کشور، کانون فرهنگی ایران جوان را در ١٣٣٨ تأسیس کردند؛ این کانون به مرام و مسلک افراد توجهی نداشت . مؤسّسان آن عبارت بودند از: حسین افشار، مشرّف نفیسی ، رستم جمشیدیان ، حسن شقاقی ، علی اکبر سیاسی ، محمود افشار و دیگران ، و هدف آن اشاعة تمدن جدید و ترویج جنبة مثبت تمدن غرب بود و اعضای آن در بدوتأسیس به جوانان تحصیل کرده در اروپا و آشنا با طرز فکر جدید منحصر می شد. مدتی بعد حسن شهرت و تحصیلات بالاتر از لیسانس به شرایط عضویت افزوده شد. در ١٣٠٠ ش ، مرامنامة کانون انتشار یافت و اهم مواد آن عبارت بود از: استقرار حکومت عرفی در ایران ، تفکیک دین از سیاست ، الغای قرارداد تسلیم (کاپیتولاسیون )، احداث راه آهن ، محدودکردن کشت تریاک و مبارزه با افیون ، تأسیس مدارس دخترانه و اجباری کردن آموزش ابتدایی ، و رفع موانع ترقی زنان . با انتشار روزنامة ایران جوان ، کانون به حزب تبدیل شد و با تأسیس حزب ایران ، که تیمورتاش وزیر دربار رضاخان ، بانی آن بود، و برقراری نظام تک حزبی ، احتمال انحلال آن می رفت ، امّا با کوشش و ابتکار مصطفی قلی بیات ،به صورت کانون فرهنگی به حیات خود ادامه داد. در ١٣٢٠ ش ، به تناسب اوضاع زمان بار دیگر به صورت حزب درآمد و در جریان جنگ جهانی دوم ، سیاست بیطرفی پیش گرفت . پس از دهة ٢٠، بار دیگر به صورت کانون فرهنگی درآمد و سالها به همین شکل باقی ماند. (کانون فرهنگی ایران جوان ، ج ١، مقدمه ).

ج ) کلوب ایران . این باشگاه را تیمورتاش در ١٣٠٢ ش ، بنیان گذاشت و اعضای مؤسس آن علی اکبر داور، سردار اسعد بختیاری ، فتح اللّه نوری اسفندیاری و دیگران بودند (عاقلی ، ص ٢٥٤). هدف از تأسیس آن ایجاد محفلی ادبی و ورزشی و تفریحی برای اعضا (باشگاه ایران ، ص ١ـ١٢) و مقر آن خانه ای واقع در چهارراه کُنْت بود که یکی از تجار، به نام رشیدیان ، از غلامحسین خان صاحب اختیار خریده و به باشگاه اجاره داده بود (عاقلی ، ص ٢٥٤؛ سیفی فمی تفرشی ، ص ٣٢). اعضای این باشگاه ، مقامات عالیرتبة وزارت خارجه ، کارمندان سفارتخانه ها، اروپارفته ها و افرادی بودند که همسر خارجی داشتند (عاقلی ، همانجا). این باشگاه محل وقت گذرانی و تفریح عده ای معین از رجال سیاسی و ثروتمندان آن روزگار بود که اغلب تا پاسی از شب اوقات خود را به خواندن نشریات داخلی و خارجی و قمار صرف می کردند (سیفی فمی تفرشی ، همانجا). به دستور رضاخان ، همسران وزرا و معاونان آنها که در کشف حجاب پیشقدم شده بودند، هفته ای یک شب در باشگاه ایران جمع می شدند (همان ، ص ١٨٤). این باشگاه تا انقلاب اسلامی به فعّالیّت خود ادامه می داد.

د) کلوب پهلوی . این باشگاه را ابراهیم اسکندری در ١٣١١ ش در شیکاگو تأسیس کرد. وی در نظر داشت که در سایر کشورهای اروپایی شعبه هایی از آن دایر کند. اعضا را نظامیان و محصّلان مقیم خارج تشکیل می دادند و هدف از تشکیل آن گردآوردن افراد ایرانی مقیم خارج و آشناکردن آنان با افکار رضاخان بود و برای این کار گزارشهایی از پیشرفتهای کشور ارائه می شد («کلوب پهلوی »، ص ٤).

ه ) باشگاه اصفهان . در ١٣٢٠ ش در اصفهان دایر بود. اعضای آن کارمندان برجستة دولتی بودند و فرمانده و

فرماندار نظامی اصفهان آن را اداره می کردند ( اطلاعات ، ش ٤٥٠٢، ص ١).

و) باشگاههای فراماسونی . از مهمترین باشگاههای خصوصی ایران و پوششی برای تشکیل محفلهای فراماسونی (لژ) بود (رایین ، ج ٣، ص ٣٢٩، ٤٢٥). این باشگاهها در سازمان ثبت شرکتها به ثبت می رسید و دارای هیئت مدیره و مدیرعامل و حساب بانکی بود. انگیزة ایجاد آنها تشکیل جلسه های فراموش خانه ، برگزاری مهمانی سفید مخصوص فراماسونها و زنان و مهمانانشان ، انتخاب افراد بااستعداد از میان اعضای باشگاه برای تشکیلات فراموش خانه و بالاخره درامان بودن از سوءظنّ ساواک بود (همان ، جاهای متعدد). مهمترین باشگاههای فراماسونی عبارت بود از: باشگاه رازی ، که محل تشکیل جلسات فراموش خانه اهواز (همان ، ص ٣٣٠)، باشگاه خورشید تابان دومین سازمان نیمه مخفی فراماسونهای فرانسوی در ایران که ابتدا باشگاه نور، سپس باشگاه خورشید نامیده شد (همان ، ص ٤٢٥). از دیگر باشگاههای فراماسونی ، کلوب تهران ، باشگاه حافظ ، انجمن بوعلی سینا، انجمن هاتف ، انجمن خواجه نصیرالدین طوسی و انجمن اخوّت را می توان نام برد (همان ، جاهای متعدد).

ز) باشگاه لاینز . این باشگاه را نخستین بار، ملوین جونز در ١٩١٧ در شیکاگو دایر کرد و شعبة آن در ایران در ١٣٣٦ ش تأسیس شد. بدین ترتیب ، ایران جزو منطقة ٣٥٤ لاینز شد. تا پایان ١٣٤١ ش ، ٥٧ شعبة آن در پنجاه شهر ایران ، ١٧٥٣ عضو مرد داشت . اعضای آن بیشتر فراماسونهای سرشناس بودند. امّا ظاهراً دلیلی مبنی بر ادارة آن توسط فراماسونها در دست نیست (همان ، ص ٤٧٤ـ٤٧٥). خسرو هدایت ، رئیس شورای عالی مناطق لاینز ایران ، ضمن دفاع از فراماسونری ، همکاری لاینز را با فراماسونها انکار می کرد (ص ٩). در ١٣٤٤ ش ، پنجمین مجمع لاینز ایران در اصفهان و به ریاست جعفر شریف امامی ، رئیس شورای عالی لاینز ایران ، تشکیل شد («گزارش کنگره لاینز در اصفهان »، ص ١٠).

این باشگاه شعبه ای هم در تجریش داشت که متعلّق به شیرزنان لاینز بود و اعضای آن اغلب از زنان طبقات مرفه بودند. («خدمات سازمان شیرزنان باشگاه لاینز شمیران در سال ١٣٥٤ـ١٣٥٣»، ص ٣٠). شعبه های دیگر آن عبارت بودند از: آریا، کورش ، مهر، رستاخیز، همایون و جز اینها (اکبرنیا، ص ٣٩). باشگاه لاینز نشریه ای با عنوان شیرنامه داشت که اخبار و رویدادهای آن را به چاپ می رساند و تا انقلاب اسلامی ، در ایران منتشر می شد.

ح ) باشگاه روتاری . پایه گذار این باشگاه امریکاییها بودند که تحت نفوذ فراماسونها قرار داشتند و آرمان آنها، همه گونه خدمت و کمک به دیگران بود (حائری ، ص ٣٧). مؤسس آن در ایران ، شخصی امریکایی به نام دکتر گراس بود که در قسمت «زمین شناسی اصل چهار ترومن » کار می کرد ( راهنمای کلوپهای روتاری ایران ، ص ٩). او پس از جلب موافقت نخست وزیر وقت ، حسین علاء، در ١٣٣٣ ش اجازة تأسیس این باشگاه را از شهربانی گرفت . تعداد شعب آن تا ١٣٥٣ ش ، به یازده باشگاه با ٤٨٥ عضو رسید و مراکزی هم در شهرهای اصفهان ، کرمان ، مشهد، آبادان ، تبریز، رشت ، کرج و شیراز داشت . نخستین گردهمایی آن ١٣٤٨ ش و به ریاست عالیة شاه ایران بود (همان ، ص ١٠ـ١٢).

باشگاه امریکاییهای مقیم ایران نیز از جمله باشگاههای خصوصی بود که تا پیش از انقلاب اسلامی با امکانات تفریحی و ورزشی دایر بود و در شهرهای مهم ایران شعبه هایی داشت .

٢) باشگاههای سازمانهای دولتی . این باشگاهها به منظور ایجاد امکانات ورزشی ، رفاهی ، و تفریحی برای کارکنان دولت ایجاد شده بود که شباهت زیادی به باشگاههای اروپایی داشت . قسمت ورزشی آنها زیرنظر ادارة تربیت بدنی بود. باشگاههای دولتی پس از انقلاب اسلامی فعّالیّت کمتری دارند و مهمترین آنها، به ترتیب زمان تأسیس ، عبارت اند از:

الف ) باشگاه بانک ملّی . این باشگاه در ١٣١٦ ش در ساختمان بانک ملّی ایران تأسیس شد و تا ١٣٣١ ش ، زیرنظر هیئت مدیرة بانک اداره می شد. ریاست عالیة آن با مدیرکل این بانک بود و بودجه اش از حق عضویت اعضا، و کسری آن از بودجة خود بانک تأمین می شد (بانک ملّی ایران ، ص ٣٢٢). در مراکز استانها با شهرستانهای بزرگ و ساختمانی در آجودانیه برای تفریح کارکنان خود داشت . این باشگاه همچنان به فعّالیّت ادامه می دهد (همان ، ص ٣٢٤).

ب ) باشگاه افسران . این باشگاه در ١٣١٠ ش به دستور رضاخان ، و در ضلع شمال غربی باغ ملّی احداث و در ١٣١٦ ش بهره برداری از آن آغاز شد. طرّاح آن گورگیان معمار فرانسوی ارمنی تبار بود که قبل از اتمام بنا ایران را ترک کرد و بخش ساختمان بانک ملّی اتمام آن را به عهده گرفت . این باشگاه دارای تالارهای بزرگ و فرشهای زیبا و توپ تاریخی مروارید است که از ارک آورده و در باغچه آن نصب کرده اند ( ایرانیکا ، ذیل «باشگاه افسران »). سوابق نشان می دهد که در ١٣١٨ ش ، دستور احداث باشگاه افسران در سایر شهرهای مهم ایران نیز داده شده است . این باشگاه ، که در سالهای ١٣٣١ـ١٣٣٢ ش ستادی برای مخالفان دکتر محمد مصدق بود، همچنان دایر است ولی فعّالیّتی ندارد.

ج ) باشگاه هواپیمایی کشوری . این باشگاه در ١٣١٨ ش تأسیس شد و هدف آن آشناساختن مردم بویژه جوانان به فنون هواپیمایی و تشویق و تربیت آنان به یادگیری این فن بود. ریاست عالیة آن را محمدرضا پهلوی به عهده داشت که در آن زمان ولیعهد بود. هیئت مدیرة باشگاه نه نفر بودند («از اساسنامة باشگاه هواپیمایی کشوری ایران »، ص ١٢٠؛ محبوبی اردکانی ، ج ٣، ص ٥٨). قرار بود این باشگاه در شهرستانها مراکزی دایر کند، ولی برنامه های آن پس از رویدادهای شهریور ١٣٢٠ متوقف شد (همان ، ج ٣، ص ٥٩). در ١٣٢٨ ش ، برای مدتی کوتاه ، حمل ونقل پست در سراسر ایران به این باشگاه واگذار شد (همان ، ج ٣، حاشیة ص ٥٩).

از دیگر باشگاههای نیروهای انتظامی ، باشگاه کوهنوردی و اسکی نیروی هوایی است که محل ملاقات هفتگی کسانی بود که در تجدید سازمان نیروی هوایی سهم داشتند (مصور رحمانی ، ص ١٧٧).

د) باشگاه شرکت نفت . این باشگاه در ١٣٢٩ ش ، به ریاست افتخاری مجید دیبا، در ساختمان مرکزی شرکت نفت تأسیس شد و در جنوب ایران هم شعبه هایی با امکانات ورزشی و فرهنگی داشت که محل برگزاری میهمانیها، جشنها و مجالس موسیقی بود ( نامة صنعت نفت ایران ، ش ١٢، ص ٣٩؛ ش ٨، ص ٤٣). باشگاههای اصلی شرکت نفت عبارت بودند از: باشگاه نفت تهران با تأسیساتی نظیر تالار بیلیارد، استخر شنا، و زمینهای والیبال و فوتبال و اسکواش (همان ، ش ٦، ص ٤١؛ ش ٣، ص ٤٠)؛ باشگاه نفت اهواز با امکانات ورزشی گوناگون مانند اسنوکر، بیلیارد، روشن پول ، بدمینتون ، شنا، والیبال (همان ، ش ٢، ص ٤٠)؛ باشگاه نفت آبادان دارای زمین سوارکاری ، استخر شنا، زمین والیبال و فوتبال (همان ١٠، ش ٤٣؛ ص ٤٣)؛ و باشگاه نفتون مسجد سلیمان از قدیمیترین باشگاههای شرکت نفت و دارای باشگاه سوارکاری ، و امکانات ورزشی از قبیل شطرنج ، تنیس ، بیلیارد، و اسنوکر (همان ، ش ٣، ص ٣١). در سایر شهرها نظیر آغاجاری و کرمانشاه هم باشگاه شرکت نفت دایر بود و در حال حاضر این باشگاه با امکانات محدودتری فعّالیّت می کند.

از دیگر باشگاههای دولتی ، باشگاه راه آهن (تأسیس : ١٣١٦ ش )، باشگاه بانک سپه (١٣٤٢ ش )، باشگاه دارایی (١٣٤٨ ش )، و باشگاه وزارت خارجه (١٣٥٦ ش ) را می توان نام برد.

٣) باشگاههای ورزشی . اولین باشگاه ورزشی را سفارت انگلیس پس از تشکیل در ایران در ١٢٨٢، به منظور فراهم کردن امکانات رفاهی و ورزشی برای کارمندان خود تأسیس کرد. فعّالیّتهای ورزشی آن عبارت بود از: فوتبال ، دوچرخه سواری ، پرواز با بالون و هواپیما که در آن زمان تنها در میدان مشق انجام می شد (کاشفی پور، ص ٢٩). پس از تشکیل این باشگاهها، جوانان ایرانی با تماشای ورزش انگلیسیان بتدریج با ورزشهای جدید آشنا و به آن علاقه مند شدند، و بازیهای سنتی نظیر الک دولک و چِلتوب را کنار گذاشتند (همانجا). پس از آشنایی اولیّة ایرانیان با ورزشهای جدید، رفته رفته ، باشگاههای ورزشی در ایران شکل گرفت و با کوشش برخی از بازیکنان فوتبال ، نخستین باشگاه ورزشی در ١٣٣٨ به نام کلوب ایران تأسیس شد، و پس از ١٣٠٢ ش با نام کلوب تهران به فعّالیّت ادامه داد (همان ، ص ٣٢). در ١٣٠٥ ش ، بازیکنان آن به سرپرستی میرمهدیخان ورزنده به بادکویه رفتند و در اولین مسابقة خارجی شرکت کردند ( سالنامة پارس ، ١٣٠٦ ش ، ص ١١). در سالهای بعد، فعّالیّتهای باشگاهی در ایران کاسته شد تا آنکه در ١٣١٥ ش پس از بازگشت ولیعهد از سویس به ایران و در نتیجة علاقة وی به ورزش ، فعّالیّتهای ورزشی دوباره رونق یافت (مزدا، ص ٤٢ـ٤٤) و انجمن تربیت بدنی برنامه ریزی و ادارة امور آن را به عهده گرفت ( سالنامة پارس ، ١٣١٥ ش ، ص ١٤٩).

با تأسیس دانشسرای تربیت بدنی در ١٣١٧ ش و تأسیس ورزشگاه امجدیه ، برای گسترش ورزش و باشگاههای آن برنامه های گوناگونی به اجرا درآمد (کاشفی پور، ص ٤٤؛ ایرانشهر ، ج ٢، ص ١٢١٣). در همین سال برای احداث ورزشگاهها زمینهایی اهدا شد. در تهران ٧٣ باشگاه ورزشی ، که دو باشگاه آن به بانوان تعلق داشت ، در تبریز شش باشگاه ، در مشهد چهارده باشگاه ، و در اصفهان ده باشگاه دایر شد و به تشویق ولیعهد باشگاههایی نیز در آن سالها تأسیس شد، از جمله باشگاه سوارکاری و چوگان بازی ( اطلاعات ، ش ٤٥٠٠، ص ١). بدین ترتیب ، حدود سیصد باشگاه ورزشی در کشور ایجاد شد که نزدیک به دویست هزار نفر عضو داشت (مزدا، ص ٤٢ـ٤٤).

در ١٣٢٢ ش آیین نامة تأسیس باشگاههای ورزشی کشور به تصویب رسید و این نوع باشگاه از سایر باشگاهها جدا شد (ایران . وزارت کشور). در ١٣٢٥ ش ، که نقطة عطفی در ورزش ایران است ، ادارة امور ورزشی از اختیار انجمن ملّی و تربیت بدنی و پیشاهنگی خارج و به فدراسیونهای ورزشی سپرده شد (کاشفی پور، ص ٤٧). گروهی از باشگاههای ورزشی بخش خصوصی ، از جمله تاج ، تهران جوان ، آهن ، شاهین و پرسپولیس ، زیرنظر تربیت بدنی به فعّالیّت پرداختند که از آن جمله اند:

الف ) باشگاه تاج (استقلال ) . این باشگاه را تیمسار خسروانی ، با سرمایة شخصی در ١٣٢٤ ش تأسیس کرد. در مادة دوم اساسنامة این باشگاه اعتقاد و احترام به سلطنت قید شده بود. نشانة باشگاه تصویرتاج کیانی در وسط و چهار حلقه گرداگرد آن و هدفش توسعة ورزش و تهیة وسایل ورزشی بود (سازمان ورزشی و فرهنگی تاج ، ص ١ـ٢). باشگاه تاج در فعّالیّتهای سیاسی هم شرکت داشت (کاتوزیان ، ص ٣٧١، ٣٧٨) و در جریان ملّی شدن نفت تظاهراتی به نفع دربار ترتیب داد. (صفایی ، ص ٢٤٧). پس از انقلاب اسلامی ، این باشگاه و شعبه های آن در اختیار سازمان تربیت بدنی قرار گرفت و با نام جدید باشگاه استقلال به کار ادامه داد.

ب ) باشگاه جعفری (شهید فهمیده ) . این باشگاه را شعبان جعفری در ١٣٣٣ ش تأسیس کرد و فعّالیّت اصلی آن ورزش باستانی بود. و زمینش را سازمان تربیت بدنی به پاس قدردانی از فعّالیّتهای او، در ٢٨ مرداد ١٣٣٢ اعطا کرده بود. در وقایع ١٥ خرداد ١٣٤٢ این باشگاه به آتش کشیده شد، امّا با هزینة تربیت بدنی بازسازی شد. در جریان رویدادهای انقلاب اسلامی بار دیگر به آتش کشیده شد؛ و این بار پس از بازسازی با نام شهید فهمیده تحت پوشش سازمان تربیت بدنی قرار گرفت .

ج ) باشگاه شاهنشاهی (انقلاب ) . این باشگاه که در ١٣٣٧ ش به فرمان محمدرضا پهلوی تأسیس شد (باشگاه ورزشی و شاهنشاهی ، ص ١)، به بخش خصوصی تعلق داشت و پروانة تأسیس آن به نام آقای بزرگمهر صادر شده بود. باشگاه در شمال غرب تهران با مساحتی حدود مساحت ٠٠٠ ، ٣٠٠ ، ١ مترمربع احداث شده بود و از امکانات و ورزشهایی نظیر گلف ، اسب سواری ، تنیس ، و شنا برخوردار بود (همان ، ص ٣)، اما به دلیل حق عضویت زیاد، توانگران می توانستند از آن استفاده کنند. شهرت عمدة این باشگاه به زمینهای متعدد تنیس آن بود. در حال حاضر، این باشگاه زیرپوشش سازمان تربیت بدنی است .

د) باشگاه پرسپولیس (پیروزی ) . این باشگاه را شرکتی به نام ، سی . آر. سی . متعلق به علی عبده ، در ١٣٤٣ ش تأسیس کرد. تشکیلات وسیع و وسایل گوناگونی برای ورزشها و تفریحات مختلف و بویژه ورزش نوبنیاد بولینگ داشت و به نام «بولینگ عبده » معروف بود (کاشفی پور، ص ٨). افزون بر آن ، رشته های ورزشی دیگری مانند تنیس روی میز، شنا و فوتبال هم داشت . با انحلال تیم فوتبالِ باشگاه شاهین ، بازیکنان آن در ١٣٤٦ ش ، به پیشنهاد باشگاه پرسپولیس ، به این باشگاه پیوستند و مدتی با نام پیکان فعّالیّت می کردند. پس از انقلاب اسلامی ، این باشگاه پیروزی نامیده شد و هم اکنون تحت پوشش سازمان تربیت بدنی ، به فعّالیّت خود ادامه می دهد (همان ، ص ٩).

در کنار این باشگاهها، باشگاههای کوچکی نیز وجود داشتند که بیشتر در امور سیاسی فعّال بودند، از جمله باشگاه آهن که حبیب اللّه بلور آن را در ١٣٢٠ ش تأسیس کرد و بعد به حزب توده ملحق شد (رهبر، ش ٧٠٥، ص ٥٠١)؛ و باشگاه کازرونی در اصفهان که شخصی به همین نام ، از تجّار معروف ، آن را بابت قروض خود به وزارت دارایی ، تأسیس کرد. این باشگاه با امکانات زیاد در اختیار دانش آموزان قرار داشت (همان ، ش ٧٠٣، ص ١).

٤) باشگاههای سیاسی . آن دسته از باشگاههایی است که احزاب یا گروههای سیاسی برای اهداف حزبی یا گروهی تأسیس می کردند. تاریخچة این دسته از باشگاهها با تاریخ احزاب سیاسی در ایران درآمیخته است . در جریان مبارزة مردم گیلان به طرفداری از مشروطیت و فعّالیّت بلشویکهای روسیه در گیلان (١٣٢٧)، ارجنکیدزه ، بلشویک گرجی ، باشگاههایی برای کارگران و پیشه وران در رشت و انزلی تأسیس کرد. که به باشگاههای انترناسیونالیستی (الموتی ، ص ٦٢ـ٦٣) یا کلوب بین الملل ( ظهور و سقوط سلطنت پهلوی ، ج ٢، ص ٦١) مشهور بود و در آنها مرام کمونیستی تبلیغ و نشریات بلشویکی بین کمونیستهای ایران پخش می شد. در ١٣٣٤، دفتر حزب اتفاق و ترقی ، محل گردهمایی اعضای حزب و تبلیغات آنها، به نام باشگاه حزب اتفاق و ترقی مشهور و فعّال بود (مستشارالدوله صادق ، ص ١٥١،١٥٩، ١٧٩). در سالهای بعد، باشگاههای احزاب سیاسی از رونق افتاد، لیکن از شهریور ١٣٢٠، بار دیگر فعّالیّت آنها شروع شد مهمترین آنها عبارت اند از:

الف ) باشگاههای حزب توده . این باشگاهها پس از شهریور ١٣٢٠، با هیئت مؤسس متشکل از سلیمان میرزا اسکندری ، ایرج اسکندری و عبدالقدیر آزاد تأسیس شد (اسکندری ، ص ٣١٦، ٣١٨).محل باشگاه در خیابان فردوسی و برنامة هفتگی آن بدین قرار بود: بحث و انتقاد حزبی ، گردهمایی مسئولان حزب ، موسیقی ، بحث سیاسی ، درمان و آموزش بهداشت به طور رایگان (رهبر، ش ٦٨٢، ص ٦؛ ش ٦٨٤، ص ٤، ٦؛ ش ٦٨٩، ص ٥؛ ش ٦٩٢، ص ٥؛ ش ٧٤٤، ص ٥؛ وثوقی ، ص ١، ٥). علاوه بر باشگاه مرکزی ، باشگاههای دیگری هم ایجاد شد، از جمله باشگاه اتحادیه که رضا روستا به کمک عده ای از کارگران طرفدار آن حزب تشکیل داد (اسکندری ، ص ٣٥٠) و برای محاکمه و مجازات مخالفان ستادی به نام «سپنتوم » در آن به وجود آورد (طبری ، ص ٥٣). کلوب اتحادیة رانندگان و دهقانان ، شورای متحدة آبادان که به کارگران توده ای شرکت نفت تعلّق داشت و در مبارزات بر ضد شرکت نفت ایران و انگلیس فعّالیّت می کرد، از دیگر باشگاههای حزب توده بود ( رهبر ، ش ٧٤٣، ص ١). مراکز این باشگاهها بیشتر در جنوب شهر، چهارراه مولوی ، شهر ری ، و کوره پزخانه ، قرار داشت . در شهرستانهای قم ، همدان ، اصفهان و شیراز نیز باشگاههایی ایجاد شده بود. در ١٣٢٤ ش ، به باشگاههای حزب توده هجوم شد و دکتر فریدون کشاورز در مجلس به این عمل اعتراض کرد ( سالنامة پارس ، ١٣٢٥ ش ، ص ٧٨).

با غیرقانونی شدن حزب توده ، باشگاهها نیز از رونق افتاد، امّا در جریان مخالفت با این حزب ، باشگاههایی در دهة ٢٠ تأسیس شد، از جمله باشگاه مرکزی حزب دمکرات قوام السطنه (مکی ، ص ٤٤) و باشگاه اتحادیة کارگران که در اصفهان فعّال بود و با اعضای حزب توده در آن شهر درگیری داشت ( رهبر، ش ٧٠٣، ص ١).

ب ) باشگاه مهرگان (رجوع کنید به دنبالة مقاله ).

ج ) باشگاه حزب مردم . حزب مردم در دهة ١٣٤٠ ش تأسیس شد و دبیرکل آن یحیی عدل و دبیرش جفرودی بود. محل گردهمایی اعضای حزب ، باشگاه مرکزی آن بود که در زمان انتخابات مجلسین فعّال می شد و تصمیم گیری گردانندگان آن دربارة نامزدهای حزب نیز در آن انجام می گرفت (قره گزلو، ص ١١). در کنار باشگاه مرکزی ، باشگاه شمارة یک سازمان جوانان حزب مردم تشکیل شد. این باشگاه رسماً در اوایل ١٣٥٠ ش ، در خیابان ژاله افتتاح شد و وسایل ورزشی و کتابخانة آن در دسترس جوانان شرق تهران قرارگرفت (پهلوان ، ص ١).

د) باشگاه سازمان نگهبان آزادی . این باشگاه را مظفر بقائی ، در ١٣٤٠ ش ، برای تجمع اعضای این سازمان تأسیس کرد (افراسیابی ، ص ١٣١).

٥) باشگاههای دانشجویی . با ایجاد دانشگاه تهران ، طرح باشگاهی برای دانشجویان پیش بینی شد، امّا به مرحلة عمل نرسید ( سالنامة پارس ، ١٣٢١ ش ، ص ٦٦)، تا اینکه در ١٣٢٧ ش ، از هر دانشکده نمایندگانی انتخاب شدند و کانونی تشکیل دادند (دانشگاه تهران ، ص ٦) و اساسنامه ای برای آن تدوین کردند که در آن فعّالیّتهای سیاسی منظور نشده بود. جلسات همگانی کانون نیز به ریاست رئیس دانشگاه برگزار می شد (همان ، ص ٣ـ٤).

کلوب دانشجویان . این باشگاه را سفارت ایران در پاریس ، ظاهراً برای مقابله با انجمن دانشجویان ایرانی مقیم اروپای غربی ، که با حکومت پهلوی مخالفت می کردند، در ١٣٣٨ـ١٣٤٠ ش مجدداً فعّال کرد. سفیر مخصوص ایران و سرپرست کل دانشجویان در اروپا در آن زمان جهانگیر تفضّلی بود. باشگاه دانشجویان نشریه ای به نام اخبار ایران داشت که به طور رایگان در اختیار دانشجویان قرار می گرفت و برای مبارزه با نامة پارسی ، نشریة انجمن دانشجویان ، منتشر می شد (نجاتی ، ج ١، ص ٤٥٥ـ٤٥٦).

٦) باشگاههای هنری . سابقة این نوع باشگاهها در ایران ، که به منظور ایجاد تحول در موسیقی و تئاتر و معرفی و شناخت هنر جدید سینما دایر شد، به سالهای پس از ١٣٣٨ می رسد. برخی از آنها عبارت اند از:

الف ) کلوب موزیکال . این باشگاه اولین مرکز هنری ایران بود که علینقی وزیری * ، پس از بازگشت به ایران همراه چند تن از هنرپیشگان در ١٣٠٢ ش تأسیس کرد. این باشگاه ، قطعاتی از اپراها و اپرتها را در تهران ، رشت و بندرانزلی به اجرا درآورد (فکری ، ص ١٥٠؛ آرین پور، ج ٢، ص ٢٩٣) و بیش از دویست عضو داشت و بیشتر محل تجمع ادیبان و نویسندگان بود. در اردیبهشت ١٣٠٧ بر اثر حادثه ای آتش گرفت و پس از آن تعطیل شد («مدرسة عالی موسیقی »، ص ٣٠). باشگاهی نیز به نام انجمن موسیقی ملّی در ١٣٢٥ ش در خیابان هدایت دایر بود (رهبر، ش ٧١٣، ص ٤).

ب ) باشگاه جامعة باربد . در ١٣٠٥ ش به کوشش اسماعیل مهرتاش تأسیس شد. محل آن ، ابتدا در خیابان فردوسی و پس از آن در لاله زار بود و بعدها به تئاتر ملّی شهرت یافت (شهریاری ، ج ٢، ص ٤١٥، ٤٢٩؛ فکری ، ص ١٥١).

ج ) باشگاه فردوسی . در ١٣١٣ ش به سرپرستی فروغی و فرزین و به کوشش غلامعلی فکری تأسیس شد و فعّالیّت آن در زمینة تئاتر بود (فکری ، ص ١٥٣).

د) باشگاه «درام کلوب » . ادارة فرهنگ ، در ١٣٣٥ ش ، به منظور آموزش تئاتر غیرسنتی ، پروفسور کوئین بی را به ایران دعوت کرد. از اقدامات او یکی هم تأسیس درام کلوب بود که اصول فن تئاتر را به صورت عملی به دانشجویان می آموخت . کوئین بی به کمک دانشجویان این باشگاه ، که تعدادشان زیاد بود، دو اثر هرمان ملویل را به روی صحنه آورد («استفاده از تئاتر در آموزش و پرورش جدید»، ص ٣٦ـ٣٧). از دیگر باشگاههای تئاتر غیرسنتی آن زمان ، یکی هم باشگاه سنوتئاتر بود که در ١٣٢٢ ش به کوشش قسطانیان تأسیس شد (شهریاری ، ج ٢، ص ٤٠٠، ٤٠٧).

ه ) کلوب سینما . این باشگاه را فرّخ غفاری در ١٣٢٧ ش به پیروی از اروپاییان ، تأسیس کرد. از طریق این باشگاه فیلمهای مستندی در تالار موزة ایران باستان به نمایش درمی آمد نمایش همین فیلمها همراه با نقدهای غفاری و تورج رهنما باعث ترویج هنر حقیقی سینما در ایران شد. این باشگاه ، پس از دو سال فعّالیّت تعطیل شد. سپس باشگاه سینمایی دیگری به نام انجمن گیتی با همان هدفهای باشگاه تأسیس شد، اما آن هم چندی بعد تعطیل شد. و طولی نکشید که باشگاهی سینمایی به نام ری فیلم به کوشش حسن شیروانی به راه افتاد که تنها شش ماه دایر بود، اما پس از آن ، دیگر باشگاهی از این نوع در ایران تشکیل نشد («پیدایش کلوب سینما در ایران »، ص ٣٧ـ ٣٨).

٧) باشگاه زنان . تعداد این نوع باشگاهها در ایران بسیار کم بوده است . مهمترین آنها، کانون زنان ایران است که در ١٣١٤ ش به کوشش جمعیت بیداری نسوان تشکیل شد. ریاست آن که ابتدا با شمس پهلوی بود، از ١٣١٥ ش به صدیقة دولت آبادی محول شد. اهداف آن عبارت بود از: تربیت فکری و اخلاقی بانوان ، تعلیم خانه داری ، پرورش اطفال مطابق قواعد علمی ، ایجاد کلاسهای اکابر، ترویج ورزش میان بانوان ، ایجاد مؤسسات خیریه برای کمک به مادران بی بضاعت و اطفال بی سرپرست ( دایرة المعارف فارسی ، ذیل «کانون بانوان »؛ شهریاری ، ج ٢، ص ٤٢٨).

بررسی تاریخچة باشگاهها در ایران نشان می دهد که ، این نهادهای نوپا که به تقلید از اروپاییان در کشور ایجاد شد با اینکه نتوانست در جامعه فراگیر شود، در طول بیش از نیم قرن حیات خود بعضی از مظاهر فرهنگ غرب را در میان مردم نفوذ داد و فعّالیّتهای سازمان یافتة فرهنگی ، هنری و ورزشی را با بینش غربی در کشور رواج داد.

منابع :
(١) یحیی آرین پور، از صبا تا نیما، تهران ١٣٥٧ ش ؛
(٢) «از اساسنامة باشگاه هواپیمایی کشوری ایران »، سالنامة پارس ، سال ١٥ (١٣١٩ ش )؛
(٣) «استفاده از تئاتر در آموزش و پرورش جدید»، نمایش ، ش ٢ (دی ١٣٣٥ ش )؛
(٤) ایرج اسکندری ، خاطرات سیاسی ، چاپ علی دهباشی ، تهـران ١٣٦٨ ش ؛
(٥) اطلاعات ، سال ١٥، ش ٤٥٠٠، ٢١ فروردین ١٣٢٠ ش ، ش ٤٥٠٢، ٢٣ فروردین ١٣٢٠ ش ؛
(٦) بهرام افراسیابی ، ایران و تاریخ ، تهران ١٣٦٤ ش ؛
(٧) اکبرنیا، «سخنرانی شیرمرد اکبرنیا رئیس منطقة ٣٥٤ الف »، شیرنامه ، ش ٧١ـ٧٣ (١٣٥٦ ش )؛
(٨) ضیاءالدّین الموتی ، فصولی از تاریخ مبارزات سیاسی و اجتمـاعی ایران : جنبشهای چپ ، تهران ١٣٧٠ ش ؛
(٩) ایرانشهر، تهران ١٣٤٢ـ١٣٤٣ ش ؛
(١٠) ایران . قوانین و احکام ، مجموعة قوانین سال ١٣٠٩، تهران ١٣٠٩ ش ؛
(١١) همو، مجموعة قوانین سال ١٣١٦، تهران ١٣١٦ ش ؛
(١٢) ایران . وزارت کشور، آیین نامة تاسیس باشگاههای ورزشی کشور، تهران ١٣٢٢ ش ؛
(١٣) باشگاه ایران ، اساسنامة باشگاه ایران ، تهران ١٣٢٧ ش ؛
(١٤) باشگاه ورزشی شاهنشاهی ، آئین نامة عضویت و مقررات و تعرفه های ورزشی ، تهران ١٣٥٣ ش ؛
(١٥) مهدی بامداد، شرح حال رجال ایران در قرن ١٢ و ١٣ و ١٤ هجری ، تهران ١٣٥٧ ش ؛
(١٦) بانک ملّی ایران ، تاریخچة پنجاه سالة بانک ملی ایران ١٣٠٧ـ١٣٥٧، تهران ١٣٥٧ ش ؛
(١٧) عبداللّه بهرامی ، خاطرات عبداللّه بهرامی از آخر سلطنت ناصرالدینشاه تا اول کودتا، ج ١، تهران ١٣٤٥ ش ؛
(١٨) قاسم پهلوان ، «پایان مسابقة تشویقی پینگ پنگ در کلوب شمارة یک سازمان جوانان حزب مردم »، راه مردم ، ش ٧١ (١٣٥٠ ش )؛
(١٩) «پیدایش کلوب سینما در ایران »، نمایش ، ش ١ (آذر ١٣٣٥)؛
(٢٠) عبدالهادی حائری ، تاریخ جنبشها و تکاپوهای فراماسونگری در کشورهای اسلامی ، مشهد ١٣٦٨ ش ؛
(٢١) «خدمات سازمان شیـرزنان باشگاه لاینز شمیران در سال ١٣٥٤ـ١٣٥٣»، شیرنامه ، ش ٦٢ (فروردین ١٣٥٤)؛
(٢٢) دانشگاه تهران ، خبرهای دانشگاه ، ج ٢، جزوة ١٢ (شهریور ١٣٢٧)؛
(٢٣) دایرة المعارف فارسی ، به سرپرستی غلامحسین مصاحب ، تهران ١٣٤٥ ش ــ ؛
(٢٤) راهنمای کلوبهای روتاری ایران ، تهران ١٣٥٣ ش ؛
(٢٥) اسماعیل رایین ، فراموشخانه و فراماسونری در ایران ، ایتالیا ١٩٦٨، تهران ١٣٤٧ ش ؛
(٢٦) رهبر، ١٣٢٥ ش ؛
(٢٧) سازمان ورزشی و فرهنگی تاج ، اساسنامة سازمان ورزشی تاج ، تهران ١٣٥٢ ش ؛
(٢٨) سالنامة پارس ، سال ١ـ٢ (١٣٠٦ ش )، سال ١١ (١٣١٥ش )؛
(٢٩) سال ١٧ (١٣٢١ش )؛
(٣٠) سال ٢١ (١٣٢٥ ش )؛
(٣١) مرتضی سیفی فمی تفرشی ، پلیس خفیة ایران ١٣٢٠ـ١٢٩٩: مروری بر رخدادهای سیاسی و تاریخچة شهربانی ، تهران ١٣٦٧ ش ؛
(٣٢) خسرو شهریاری ، کتاب نمایش : فرهنگ واژه ها، اصطلاحها، سبکها و جریانهای نمایشی ، تهران ١٣٦٥ ش ؛
(٣٣) ابراهیم صفایی ، اشتباه بزرگ ملّی شدن نفت ، تهران ١٣٧١ ش ؛
(٣٤) احسان طبری ، کژراهه : خاطراتی از تاریخ حزب توده ، تهران ١٣٦٧ ش ؛

(٣٥) ظهـور و سقوط سلطنت پهلوی ، ج ٢: جستارهایی از تاریخ معاصر ایران ، تهران ١٣٧٠ ش ؛
(٣٦) باقر عاقلی ، تیمورتاش در صحنة سیاست ایران ، تهران ١٣٧١ ش ؛
(٣٧) غلامعلی فکری ، «تاریخچة سی و پنج سالة تاتر در ایران »، سالنامة پارس ، سال ٢١ (١٣٢٥ ش )؛
(٣٨) رضا قره گزلو، «تاریخچة یکسال فعّالیّت حزب مردم : کارنامة درخشان حزب ما در سال ١٣٥٠»، راه مردم ، ش ویژة نوروز (١٣٥٠ ش )؛
(٣٩) همایون کاتوزیان ، مصدق و نبرد قدرت در ایران ، ترجمة احمد تدین ، تهران ١٣٧١ ش ؛
(٤٠) حسن کاشفی پور، تاریخ فوتبال ایران ، تهران ١٣٦٠ ش ؛
(٤١) کانون فرهنگی ایران جوان ، مجموعة سخنرانیهای کانون فرهنگی ایران جوان ، ( با مقدمة علی اکبر سیاسی ) ، تهران ١٣٤٧ـ١٣٤٨ ش ؛
(٤٢) «کلوب پهلوی »، شفق سرخ ، ش ٢٢٨٨، بهمن ١٣١١ ش ؛
(٤٣) «گزارش کنگرة لاینز در اصفهان »، شیرنامه ، ش ٧١ (١٣٤٣ ش )؛
(٤٤) حسین محبوبی اردکانی ، تاریخ مؤسسات تمدنی جدید در ایران ، ج ٣، چاپ کریم اصفهانیان و جهانگیر قاجاریه ، تهران ١٣٦٨ ش ؛
(٤٥) «مدرسة عالی موسیقی »، سالنامة پارس ، سال ٤ (١٣٠٨ ش )؛
(٤٦) عباس مزدا، «ورزش ایران قدیم و جدید»، نامة شهربانی ، سال ١٥، ش ١٠ (١٣١٥ ش )؛
(٤٧) صادق مستشارالدوله صادق ، خاطرات و اسناد مستشارالدوله صادق ، مجموعة سوم : راپرتهای پلیس مخفی از شایعات شهری (سالهای ١٣٣٣ و ١٣٣٥ قمری )، چاپ ایرج افشار، ( تهران ) ١٣٦٧ ش ؛
(٤٨) غلامرضا مصور رحمانی ، کهنه سرباز: خاطرات سیاسی و نظامی سرهنگ ستاد غلامرضا مصور رحمانی ، تهران ١٣٦٦ ش ؛
(٤٩) حسین مکی ، خاطرات سیاسی حسین مکی ، تهران ١٣٦٨ ش ؛
(٥٠) نامة صنعت نفت ایران ، دورة ٤ (١٣٤٤ ش )؛
(٥١) غلامرضا نجاتی ، تاریخ سیاسی بیست و پنج سالة ایران : از کودتا تا انقلاب ، تهران ١٣٧١ ش ؛
(٥٢) ناصر وثوقی ، «سری به کلوب حزب توده بزنید»، رهبر، ش ٦٩٢ (١٣٢٥ ش )؛
(٥٣) خسرو هدایت ، «سخنرانی خسرو هدایت »، شیرنامه ، ش ٤٤ (١٣٤٩ ش )؛

(٥٤) Encyclopaedia Iranica, s.v. "B ¦ a ¦ ىga ¦ h-e Afsar ¦ a ¦ n" (by M. S ¤ a ¦ ne' ¦ â );
idem, s.v. "B ¦ a ¦ ىga ¦ h-e Ara ¦ mena" (by ©A.- A. Sa ¦ â ¨ d ¦ â S ¦ â rja ¦ n ¦ â )

/ منیژه ربیعی ـ گروه تاریخ /

باشگاه مهرگان ، کانون فعّالیّتهای صنفی ، سیاسی و فرهنگی جامعة لیسانسیه های دانشسرای عالی در تهران در دهة ١٣٣٠ ش . مهرگان در آغاز نام هفته نامة ارگان جامعة لیسانسیه های دانشسرای عالی و ناشر افکار معلمان بود. در واقع تحوّلات باشگاه مهرگان را تا حدّی می توان نمودار مراحل فعّالیّتهای جامعة لیسانسیه های دانشسرای عالی شمرد. پس از تلاش ناموفق عیسی صدیق (صدیق اعلم )، رئیس وقت دانشسرای عالی در ١٣١١ ش برای تأسیس انجمنی از فارغ التحصیلان نخستین دورة دانشسرا، این جامعه در سالهای بعد از شهریور ١٣٢٠ ش شروع به فعّالیّت کرد و در مراحل نخست ، بویژه در سالهای ١٣٢٢ـ١٣٢٣ ش ، که ماهنامة سخن سخنگوی آن به شمار می رفت ، بیشتر به امور صنفی و فرهنگی می پرداخت . در سالهای بعد، مخصوصاً از سال ١٣٢٥ ش به بعد، که محمد درخشش مدیریت جامعه را برعهده داشت ، با پدیدآمدن جوّ سیاسی خاص در سراسر کشور، این جامعه نیز بیش از پیش رنگ سیاسی گرفت .

نقش مؤثر جامعة لیسانسیه های دانشسرای عالی در طرح و تحقّق خواسته های صنفی فرهنگیان در سالهای ١٣٢٥ ش ـ ١٣٢٦ ش ، به تثبیت وضع آن و انتشار نخستین شمارة نشریة مهرگان (١٣٢٧ ش ) انجامید. اختلاف درونی و بخصوص مخالفتهای حزب توده با مدیریت جامعه بویژه در سالهای ١٣٢٨ ش ـ ١٣٣١ ش در تأسیس باشگاه مهرگان عاملی مؤثر بود. این مخالفتها باعث شد جامعه برای تشکیل جلسات عمومی خود که در این برهه از زمان از امکان استفاده از تالار دانشسرای عالی تهران و دیگر اماکن وزارت فرهنگ محروم بماند، و برای ادامة فعّالیّتهایش باشگاه مهرگان را در ٢٩ بهمن ١٣٣١ ش تأسیس کند.

بدین سان ، این باشگاه مرکز فعّالیّتهای فرهنگی هنری و ورزشی (از جمله شطرنج ) و صنفی جامعه شد. بعد از واقعة ٢٨ مرداد ١٣٣٢ ش و راه یافتن محمد درخشش به مجلس شورا به عنوان نمایندة مردم تهران که افزونی حق عضویت و کمک مالی آشکار وزارت فرهنگ به صندوق باشگاه را در پی داشت ، محلّ باشگاه مهرگان به ساختمان وسیعتری واقع در خیابان لاله زارنو، کوچة کاخ منتقل شد و فعّالیّتهای باشگاه گسترش یافت . یکی از اقدامات ماندگار باشگاه مهرگان در این دوره برگزاری رشته سخنرانیهایی بود که انجمن علمی و فلسفی باشگاه زیرنظر محسن هشترودی هفته ای یک بار ترتیب می داد از جمله سخنرانیهایی که باشگاه مهرگان متن آنها را منتشر کرده است عبارتند از: مشهودات چهل ساله در فرهنگ ، خلاصة سخنرانی عیسی صدیق در تاریخ هشتم دی ماه ١٣٣٧ ش ؛
اصول و شرایط دموکراسی ، سخنرانی صادق رضازادة شفق ، یازدهم اسفندماه ١٣٣٧؛
چند خطابة سیدحسن تقی زاده مشتمل بر شمه ای از وقایع اوایل انقلاب مشروطیت ایران ، بیست و نهم دی ماه و ششم و سیزدهم بهمن ماه ١٣٣٧، مجدداً خطابة آقای سید حسن تقی زاده در موضوع اخذ تمدن خارجی و آزادی ، وطن ، ملت ، تساهل ، شانزده و بیست و هشت آذرماه ١٣٣٩.

مهمترین و در واقع آخرین دورة فعّالیّتهای باشگاه مهرگان با تجدید فعّالیّت نسبی و زودگذر پاره ای از احزاب و گروههای مخالف در اواخر ١٣٣٩ ش آغاز شد. محمد درخشش به عنوان رهبر جامعة فرهنگیان آشکارا وارد صحنة سیاست شد و باشگاه مهرگان مرکز سازماندهی اعتصاب فرهنگیان در اردیبهشت ١٣٤٠ ش بود، اعتصابی که به سقوط دولت جعفر شریف امامی در همان ماه انجامید.

دورة فعّالیّت باشگاه مهرگان بعد از آن که محمد درخشش در دولت علی امینی به وزارت فرهنگ رسید چندان نپایید و با سقوط این دولت در تیرماه ١٣٤١ ش و کناره گیری اجباری و موقت درخشش از کار سیاسی باشگاه مهرگان نیز تعطیل شد.

منابع :
(٥٥) ده سال مبارزه در دو جبهه ، انتشارات کمیسیون تبلیغات جامعة لیسانسیه های دانشسرای عالی ، آبان ١٣٣٥؛

(٥٦) Marvin Zonis, The Political Elite of Iran , Princton University Press ١٩٧١, ٩٢-٩٣.

/ کاوه بیات /