تاریخ گیتی گشا ، کتابی در تاریخ زندیه به فارسی . این کتاب مجموعه ای است از سه تألیف : تاریخ گیتی گشا و دو ذیل ، که هرکدام مؤلف جداگانه ای دارد. تاریخ گیتی گشا (بخشِ اول کتاب ) تألیف میرزامحمدصادق موسوی اصفهانی (متوفی ١٢٠٤) است . وی شاعر و دبیر بود و «نامی » تخلص می کرد. او پنج مثنوی ، به اسم نامة نامی و به تقلید از خمسة نظامی سروده که برخی از آنها، باقی مانده است (نامی اصفهانی ، مقدمة نفیسی ، ص ح ـ ر، همان ، ذیل میرزاعبدالکریم ، ص ٢٧٦؛ مفتون دنبلی ، ج ١، ص ٢٧١؛ غفاری کاشانی ، ص ٤٤٦). میرزامحمدصادق که وقایع نگار کریم خان زند (حک : ١١٦٣ـ١١٩٣) بود، از سوی وی و جعفرخان (متوفی ١٢٠٢)، برادرزادة کریم خان ، به نوشتن تاریخ سلسلة زندیه مأمور شد (شیرازی ، مقدمة بیر ، ص ١٥).

تاریخ گیتی گشا از مهمترین و معتبرترین اسناد تاریخی زندیه است ، زیرا مؤلف آن از حوادث عصر خود تا ٢١ محرّم ١٢٠٠ سخن گفته و بسیاری از وقایعی را که خود شاهد آنها بوده ، بدون کم وکاست ، شرح داده یا وقایع را از خاطرات و مشاهدات و نوشته های میرزامحمدحسین فراهانیِ وزیر، نقل کرده است (نامی اصفهانی ، ص ٢١٠). نثر این کتاب سست و متکلفانه و به شیوة مرسوم برخی تاریخ نویسانِ پس از صفویه (بهار، ج ٣، ص ٣١٠)، همراه با کنایات و استعارات و تشبیهات فراوان و جملات زاید است ، به طوری که خواننده رشتة کلام را از دست می دهد (برای نمونه رجوع کنید به نامی اصفهانی ، ص ٣، ٦، ١٨٦). تاریخ گیتی گشا گویا نامی است که عبدالکریم بن علی رضا الشریف ، شاگرد نامی و نویسندة نخستین ذیل آن ، به این کتاب داده است ، زیرا تنها در دیباچة ذیل او این نام آمده است . در هرحال ، این کتاب به همین نام مشهور بوده است (نامی اصفهانی ، مقدمة نفیسی ، ص ر، همان ، ذیل میرزا عبدالکریم ، همانجا).

ذیل نخستینِ (بخش دوم ) تاریخ گیتی گشا را، چنانکه گفته شد، عبدالکریم تألیف کرده است . وی پس از مرگ نامی به فرمان میرزامحمدحسین فراهانی مأمور ادامة تألیف این کتاب شد. او پس از مرگ لطفعلی خان زند در ١٢٠٩، به خدمت شاهان قاجار درآمد و تاریخی در بارة سلطنت فتحعلی شاه نوشت (نامی اصفهانی ، مقدمة نفیسی ، ص ز). این ذیل به طور کلی وقایع ایران پس از مرگ کریم خان و رویدادهای بعد از ١٢٠٠ تا اواسط پادشاهی لطفعلی خان زند است . نظر به اینکه مؤلف در ذیل خود از کتاب گلشن مراد ، تألیف میرزاابوالحسن غفاری * در ١٢١٠، یاد می کند (همان ، ص ٣٧٣) روشن می شود که این ذیل پس از این تاریخ نوشته شده است .

ذیل دومِ (بخش سوم ) کتاب در بارة پایان احوال لطفعلی خان و حاجی ابراهیم خان ، کلانتر شیراز، است و آن را آقامحمدرضا شیرازی نوشته است که از او اطلاعی در دست نیست . بنا بر متن ذیل دوم ، او این ذیل را پس از ١٢١٩ به پایان رسانده است (نامی اصفهانی ، مقدمة نفیسی ، ص ژ، همان ، ذیل آقامحمدرضا، ص ٣٧٤، ٣٩٢، ٣٩٥، پانویس ١).

نویسندگان این کتاب ، گرچه در شرح حوادث امانت را رعایت کرده اند ولی حقایق را با اغراق گویی که در آن روزگار مرسوم بوده است درآمیخته اند. نویسندگان ذیل اول و دوم ، به رغم آنکه سلسلة زندیه هنگام نگارش ذیلها منقرض شده بود، از این سلسله خصوصاً از لطفعلی خان زند جانبدارانه سخن گفته اند.

محمداسماعیل خان وکیل الملک نوری ، حکمران کرمان (متوفی ١٢٨٦)، پیش از ١٢٧٥، تاریخ گیتی گشا را بدون در نظر گرفتن دو ذیل آن ، تهذیب و عبارت پردازیهای آن را حذف کرد (همان ، مقدمة نفیسی ، ص ث ، ج ).

تاریخ گیتی گشا و دو ذیل آن را سعید نفیسی با افزودن مقدمه و حواشی و فهارس در ١٣١٧ش در تهران به چاپ رساند.

منابع :
(١) محمدتقی بهار، سبک شناسی ، تهران ١٣٥٥ـ١٣٥٦ش ؛
(٢) علیرضابن عبدالکریم شیرازی ، تاریخ زندیه : جانشینان کریم خان زند ، چاپ ارنست بیر، تهران ١٣٦٥ش ؛
(٣) ابوالحسن غفاری کاشانی ، گلشن مراد ، چاپ غلامرضا طباطبائی مجد، تهران ١٣٦٩ش ؛
(٤) عبدالرزاق بن نجفقلی مفتون دنبلی ، تذکرة نگارستان دارا ، ج ١، چاپ عبدالرسول خیامپور، تبریز ١٣٤٢ش ؛
(٥) محمدصادق نامی اصفهانی ، تاریخ گیتی گشا ، با مقدمة سعید نفیسی ، تهران ١٣٦٣ ش .

/ رضا شعبانی /