دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٤١٥٦
تِیرَمَردان ، در گذشته ناحیه و شهری کوچک در فارس ، میان نوبندجان / نوبندْگان و شیراز. ابن خرداذبه (ص ٤٥) و ابن فقیه (ص ٢٠٢)، از جغرافیدانان مسلمان سدة سوم ، آن را یکی از رساتیق کورة شاپور ضبط کرده اند. در قرن چهارم ، اصطخری (ص ١١٠) اشاره کرده است که تیرمردان / سرمروان منبر ندارد. اما دیگر جغرافیدانان سدة چهارم ، از جمله ابن حوقل (ص ٢٦٨) و مقدسی (ص ٤٢٤)، در ذکر نواحی فارس یا کورة شاپور از تیرمردان نام نبرده اند. ابن بلخی در قرن ششم ، تیرمردان و جویکان را ناحیه ای با دیههای بزرگ ، اما بدون شهر و نخچیرگاهی نیکو، ذکر کرده است و از جمله دیههای آن ، خرّاره ، دودمان و دیه گوز/ کوزار/کورار را نام برده است . همچنین به عسل بسیار و غله و درختان فراوان آنجا، مخصوصاً گردو ــ که به شیراز و دیگر جاها صادر می شد ــ اشاره کرده است (ص ١٤٣ـ ١٤٤). در آن زمان راه شیراز تا سرحدّ خوزستان از دیه گوز تیرمردان می گذشت (همان ، ص ١٦٢). در قرن هفتم ، یاقوت حموی آن را شهرکی در نواحی فارس و نیز کوره ای مشتمل بر ٣٣ قریة کوهستانی ضبط کرده است .
وی آبادیهای استکان ، مهرکان ، رونجان ، کوجان و فیرانشاه را از مهمترین قرای آن دانسته و افزوده است که قریة رونجان که زمانی (؟) مرکز تمام ناحیه به شمار می رفته ، دارای خانقاهی زیباست و ابوالمعالی عبدالسلام بن محمودبن احمد معروف به ظهیر فارسی ، فقیه و فیلسوف قرن ششم (در بارة او رجوع کنید بهیاقوت حموی ، ١٣٥٥ـ ١٣٥٧، ج ٨، ص ١٠٠ـ ١٠٨) به قریة کوجان منسوب است ، نیز سران و بزرگان ناحیه در قریة فیرانشاه سکونت دارند (١٩٦٥، ذیل مادّه ). از این دوره به بعد در بارة تیرمردان اطلاع چندانی در دست نیست . سخنان حمداللّه مستوفی (ص ١٢٧) در اواسط قرن هشتم نیز تکرار مطالب ابن بلخی است .
منابع :
(١) ابن بلخی ؛
(٢) ابن حوقل ؛
(٣) ابن خرداذبه ؛
(٤) ابن فقیه ؛
(٥) اصطخری ؛
(٦) حمداللّه مستوفی ، نزهة القلوب ؛
(٧) مقدسی ؛
(٨) یاقوت حموی ، کتاب معجم البلدان ، چاپ فردیناند ووستنفلد، لایپزیگ ١٨٦٦ـ١٨٧٣، چاپ افست تهران ١٩٦٥؛
(٩) همو، معجم الادباء ، مصر ١٣٥٥ـ١٣٥٧/ ١٩٣٦ـ ١٩٣٨، چاپ افست بیروت ( بی تا. ) .
/ معصومه بادنج /