تاریخ بخارا ، مهمترین و قدیمترین تاریخ محلی بر جای ماندة بخارا به فارسی . اصل این کتاب را ابوبکر محمدبن جعفربن زکریا نَرشَخی در ٣٣٢ به نام امیر نوح بن نصر سامانی (حک : ٣٣١ـ٣٤٣) به عربی نوشته است (نرشخی ، ص ٤٣، ١٣٣). از زندگی مؤلف آگاهی اندکی در دست است . به گفتة سمعانی (ج ٥، ص ٤٨٠) نرشخی از مردم قریة نَرشَخِ بخارا بود و در ٢٨٦ زاده شد. او از ابوبکربن حُریث و عبداللّه بن جعفر روایت کرده و در صفر ٣٤٨ درگذشته است . سمعانی در این گزارش از تاریخ بخارا یادی نکرده ، به همین سبب قزوینی در انتساب این کتاب به نرشخی تردید کرده و ابوبکر منصور بَرسَخی را (منسوب به بَرسُخان از قرای بخارا) که سمعانی از تألیف او به نام تاریخ بخارا یاد کرده (ج ١، ص ٣٢١ـ٣٢٢؛ نیز رجوع کنید به یاقوت حموی ، ج ١، ص ٥٦٥) مؤلف احتمالی این اثر می داند (ج ٧، ص ١٩٨ـ١٩٩)، لیکن مدرس رضوی با استناد به متن نسخه ها و زمان تألیف ، این تردید را ناوارد دانسته است (نرشخی ، مقدمه ، ص پانزده ـ شانزده ). از مآخذی که نرشخی از آنها استفاده کرده ، اطلاع دقیقی در دست نیست . با این حال ، برخی محققان کوشیده اند تا منابع مورد استفادة مؤلف را تا حدودی روشن سازند (رجوع کنید به همان ، مقدمة مدرس رضوی ، ص هیجده ـ بیست ویک ،ترجمة انگلیسی ، مقدمه ، ص XIII-XII ).

این کتاب را ابونصر احمدبن محمدبن نصر قُباوی (منسوب به قُبا، از شهرهای فَرغانه رجوع کنید به سمعانی ، ج ٤، ص ٤٤٢) به دلیل اینکه «بیشتر مردم به خواندن کتاب عربی رغبت ننمایند» به درخواست دوستانش به فارسی ترجمه کرد و مطالبی را که بی فایده دانست ، حذف کرد و به جای آن مطالبی از کتب دیگر، مانند خزاین العلوم ابوالحسن عبدالرحمان بن محمد نیشابوری ، بر ترجمة خویش افزود. قباوی حوادث ناتمام روزگار نوح بن نصر و امرای بعد از او را ادامه داد (نرشخی ، ص ٣ـ٤، ٧، ١٦، ٣٢، ١٣٣، قس ترجمة انگلیسی ، مقدمه ، ص XII ، که خزاین العلوم را از منابع محمدبن زُفَر دانسته است ). بار دیگر در ٥٧٤ محمدبن زُفَربن عمر این ترجمه را کوتاه کرد و به نام برهان الدین عبدالعزیزبن عمر بخاری ، رئیس حنفی بخارا و از بزرگان آل برهان ، موشح ساخت (نرشخی ، ص ٤؛
حواشی مدرس رضوی ، ص ١٤١ـ١٤٢). پس از محمدبن زُفَر شخص ناشناسی بار دیگر در این کتاب دست برده و حوادثی چون استیلای سلطان محمد خوارزمشاه در ٦٠٤ بر بخارا، و غلبة لشکر مغول و تسخیر بخارا به دست چنگیزخان در ٦١٦ را بر کتاب افزوده است . از این تحریر اخیر است که نسخه های متعددی در کتابخانه های جهان نگهداری می شود (رجوع کنید به ترجمة انگلیسی ، مقدمه ، ص XVII-XIV ).

به سبب ترجمه و تلخیص و اضافاتی که در متن اصلی تاریخ بخارا راه یافته ، اختلافهایی از لحاظ تاریخ و محتوای حوادث در روایات مکرر کتاب دیده می شود (مثلا رجوع کنید به نرشخی ، ص ١٠٦ مطلب مربوط به عهدنامة خلیفه برای نصربن احمدبن اسد، قس ص ١٠٩، نیز رجوع کنید به ص ١٠٦ مطلب مربوط به اسارت عمروبن لیث ، قس ص ١٢٤). تاریخ بخارا از حیث احتوا بر اطلاعات منحصر به فرد از اوضاع پایتخت و تاریخ سامانیان ، اهمیت ویژه دارد. این اثر همچین شامل اطلاعات گرانبهایی است که از نظر زبان شناسی و سکه شناسی و باستان شناسی و تاریخی مورد استفادة محققان جدید قرار گرفته است (ترجمة انگلیسی ، مقدمه ، ص XI ، XIV )، فهرستواره ای از مطالب تاریخ بخارا بدین قرار است : قُضات ، وضع اقلیمی و توابع ، اسامی شهر، بیت الطراز، بازار ماخ ، ارگ و منازل پادشاهان ، برخی محلها و خاندانهای مشهور، رودهای بخارا، خراج ، دیوار شهر، ربض (بارو)، ضرب درهم ، فتح اسلامی ، بنای مسجد جامع ، نمازگاه عید، تقسیم شهر میان عرب

و ایرانی ، مقنَّع و سپیدجامگان ، بخار خداها (لقب امرای بخارا)، نَسَب سامانیان و بالاخره دودمان و دولت امیران سامانی از آغاز تا انقراض این دولت در ٣٨٩. شارل شفر قسمتی از تاریخ بخارا را در > منتخبات فارسی < خود در ١٨٨٣ میلادی و سپس متن کامل آن را با چند قسمت دیگر در تاریخ سامانیان و ترجمة فرانسوی آن را در ١٨٩٢ میلادی در پاریس منتشر کرد. در ١٨٩٧ میلادی نیز لیکوشین ترجمة روسی آن را زیر نظر بارتولد در تاشکند به چاپ رساند. سپس در ١٩٥٤ میلادی ریچارد نلسون فرای این کتاب را با یادداشتهایی به زبان انگلیسی در کیمبریج منتشر کرد. چاپ اخیر این کتاب به کوشش محمدتقی مدرس رضوی در ١٣٥١ش (چاپ اول ١٣١٧ش ) در تهران انجام یافته است .

منابع :
(١) سمعانی ؛
(٢) محمد قزوینی ، یادداشتهای قزوینی ، چاپ ایرج افشار، تهران ١٣٦٣ش ؛
(٣) محمدبن جعفر نرشخی ، تاریخ بخارا ، ترجمة ابونصر احمدبن محمدنصر قباوی ، تلخیص محمدبن زفربن عمر، چاپ مدرس رضوی ، تهران ١٣٥١ش ؛
(٤) یاقوت حموی ؛

(٥) Muh ¤ammad b. Ja ـ far Nars ¢h ¢akh ¦â, The history of Bukhara , translated-from a Persian abridgment of the Arabic original by Narshakh ¦â-by Richard N. Frye, Cambridge ١٩٥٤.

/ محمدرضا ناجی /