دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٦٦٦
بُخْتیشوع ، نام سردودمان خاندانی از پزشکان نَسطوریِ سریانی ـ ایرانی اهل گندیشاپور (در خوزستان )، از قرن دوم تا پنجم ، و چند تن از اعضای آن .
این مقاله به شرح حال یکایک اعضای این خاندان در طی سیصد سال حضور مستند آنها (١٤٨- ح ٤٥٢) نخواهد پرداخت ، زیرا هم تمدنی که در آن می زیستند و هم جهت یابی خودشان اساساً عربی یا سریانی بود، نه ایرانی (برای کسب چنین اطلاعاتی رجوع کنید به د. اسلام ، ذیل «بُختیشوع »؛ اولمان ، فهرست اعلام ، ذیل مدخلهای «بَخْتیشوع »، «جِبْریل »، «جُرجیس »، «عُبیدالله »، «یوحنّا بن بَختیشوع »؛ سزگین ، ج ٣، فهرست اعلام ، ذیل مدخلهای «بُختیشوع »، «جبرائیل »، «جورجِس »، «عبید الله »، «یوحنّا بن بختیشوع »)، بلکه بر آن عوامل فرهنگی ای متمرکز است که سیمای علمی این خاندان را پیش از ورود اعضای آن به دایرة تمدّن عبّاسی شکل داد. در متنهای فارسیِ سپسین پزشکی ، شمار استشهادات به بختیشوع ، جبرائیل یا جِوَرْجیس بغایت محدود و منبع بلافصل آنها الحاوی رازی است ( رجوع کنید به اَخَوَینی بُخاری ، ص ٤٥٢ و بعد، ٧١٠، س ١٦؛ ایرانیکا ، ذیل «اخوینی بخاری »؛ ریشترـ برنبورگ ، فهرست اعلام ، ذیل «بُختیشوع »).
نام خاندان . از اوایل قرن پنجم میلادی به مدت تقریباً هفتصد سال ، شواهد بسیاری از نامی فارسی میانه - سریانی به معنای «عیسی رهایی بخشیده است » در میان نسطوریان وجود داشت که حاکی از محیط فرهنگی مختلط ساسانی و اوایل عصر اسلامی در بین النهرین است (ماری ، ص ٢٨، س ١٦، ص ١٢٠، س ٢١؛ عَمرو، ص ٢١، س ٩؛ دربارة املاء و اشتقاق آن رجوع کنید به یوستی ، ص ٧٢ b-a ، ذیل «بُخْتْیِشوع »، ژینیو ، ج ٢، بخش ٢، ش ٢٥٣-٢٦٤). در قرنهای بعد، مسلمانان ظاهراً نیاز به توضیح این نام عجیب را احساس می کردند، ولی اشتقاقی که ابن ابی اُصَیبعة ــ یا منبع او ــ ذکر کرده است ، یعنی «بندة عیسی »، فقط نشان می دهد که معنای اصلی آن مهجور شده بود (ج ١، ص ١٢٥).
پیشینة خاندان در گندیشاپور . پیش از آنکه خلیفه المنصور، جِوَرجیس بن جبرائیل بن بختیشوع ، نخستین عضو خاندان را، که از او اطّلاعی بیش از نامش در دست است ، در ١٤٨ به دربار خود در بغداد فراخوانَد، جورجیس ریاست «بیمارستان » گندیشاپور، مقرّ ولایت مطرانی نسطوریِ بیت حوزایه را، که زمانی نیز اقامتگاه شاهان ساسانی بود به عهده داشت ؛ بختیشوع پسر جورجیس ، و نوادة او جبرائیل بن بختیشوع ، نیز پیش از ورود به خدمت خلیفه ، به همین وظایف اشتغال داشتند. بیگمان پیشینة حرفه ای و نفوذ ایشان در دربار بود که ورود نام و مفهوم «بیمارستان » را به جهان اسلام ممکن ساخت . هارون الرشید، جبرائیل بن بختیشوع بن جورجیس را مأمور تأسیس بیمارستانی در بغداد کرد (به گفتة خود جبرائیل در گزارش یوسف بن الدایة که قفطی ، ص ٣٨٣، س ١٤ و بعد، و ابن ابی اصیبعة ، ج ١، ص ١٧٤، س ١٧ و بعد، نقل کرده اند). ولی ، گذشته از این نکته ، بیشتر جزئیّات جالب ، مثلاً دربارة وظایف و سازمان و تاریخ بیمارستان گندیشاپور، مبانی نظری پزشکیِ معمول در آنجا، و حتی زبان آموزش ، همه گنگ و مبهم و پوشیده در روایات نیمه افسانه ای است که به آسانی نمی توان اطلاعات موثقی از آنها به دست آورد (برای بررسی منابع عربی رجوع کنید به ابرمان ).
تذکره نویسان اسلامی ، به استناد بر منابع مسیحی قرن سوم که صبغة دفاع از عقاید عیسوی دارند، از تداوم سنّت پزشکی بقراطی و آموزش آن در گندیشاپور، از همان بدو بنیانگذاری این شهر به دستور شاپور اول ، تصویری درخشان ارائه می کنند (بویژه قفطی ، ص ١٣٣؛
ابن عبری ، ١٩٥٨، ص ٧٦، س ١٧ و بعد)، در حالی که منابع مسیحی معاصر یا تقریباً معاصرِ تاریخ پیش از اسلام نسطوریان ، از وجود هیچگونه مؤسسة پزشکی در گندیشاپور چیزی نمی گویند. گزارش فَثیون (پتیون ) که جورجیس در ١٤٨ «رئیس بیمارستان گندیشاپور بود» و تکه های بازمانده از نوشته های پزشکی جورجیس قدیمترین شاهد موثّق بر وجود آن است (قدیمترین اشاره به وجود یک مکتب ( اُسکول ) در آنجا، مربوط به نخستین دهه های دورة اسلامی است ؛
ماری ، ص ٦٣، س ٥ -٩). می توان فرض کرد که فعالیّت جورجیس به عنوان پزشک بالینی و معلّم و مؤلف کتابهای پزشکی ، تابع سنت نسطوری بود که حداکثر تا اواسط قرن ششم میلادی تطوّر یافته بود. از آن پس ، بیمارستانهای متعددی در منطقة نسطوری نشین دایر شده بود که ادارة امور آنها را می شد به اسقفها، دیرها، کلیساها، یا حتی افراد محوّل کرد ( سینودیکُن اورینتاله ، ص ٢٥، ش ٧ ( ٤١٠ م ) ؛
ص ١٢٥، ش ٢٦ و بعد ( ٥٦٥ م ) ؛
ص ١٤٢ به بعد، ش ٦ و بعد ( ص ٥٨٥ م ؛
ترجمه ص ٢٦٥، ٣٨٤، ٤٠٤ ) ؛
وئوبوس ، ١٩٦٠، ص ١٢٣ و بعد، ش سی و شش ؛
ص ١٣١، ش پنجاه ؛
ماری ، ص ٥٢، س ١٦؛
رجوع کنید به یوآنس افسینوس به نقل بروکلمان ، ص ٣٣٨ ب ، س ٢٣ـ٢٩). همچنانکه از واژة (یونانی -) سریانی «اخسنوذوخین » (که همواره دالّ بر همین درمانگاهها بود) برمی آید، این مؤسسات در اصل اقامتگاههایی برای مسافران مستمند بود، ولی پس از چندی به صورت محلهایی برای معالجة بیماران درآمد؛
اما اینکه تا چه حد به صورت کتابخانه و مدرسة پزشکی ، وظایف علمی هم انجام می دادند، تقریباً مجهول است . مع ذلک ، استثنایی از این قاعده «مدرسة » نصیبین بود که کتابخانه ای داشت ، شاگردانی را تعلیم می داد و تا حدی به مدرسة معروف علوم دینی نصیبین وابسته بود، گرچه در ٥٩٠ م ، تماس میان طلاّ ب علوم دینی و پزشکی را رسماً نامطلوب اعلام کردند (وئوبوس ، ١٩٦٢، ص ١٠٠ و بعد؛
> شرایع < نوزده ـ بیست ؛
همو، ١٩٦٥، ص ٢٨٢ و بعد؛
> کتاب پارسایی < ص ٢٤٦، ش ٣٩، ( سریانی ، ص ٢٥، س ٧ و بعد ) ؛
> وقایعنامة سِئرت < ، ص ٣٠، س ٧ به بعد). از متنهای درسی پزشکی که در نصیبین به کار می رفت هیچ اطلاعی در دست نیست ، ولی از مطالعه آثار سریانی همان دوره می توان تصوّری از محتویات آنها حاصل کرد ( رجوع کنید به اولمان ، ص ١٠٠ و بعد؛
سزگین ، ج ٣، ١٧٦-١٧٩).
تقریباً دو قرن پس از آن ، احتمالاً اوضاع و احوالی شبیه به اوضاع نصیبین هنوز در بیمارستان گندیشاپور وجود داشته است . اگر چه اطلاعات موجود منابع دربارة جزئیات اداری مبهم است ، ولی چنین می نماید که مطران نوعی نظارت بر گندیشاپور داشته است تا دست کم از بروز درگیری بامقامات مسلمان احتراز کند (ابن ابی اصیبعة به نقل از پتیون ، ج ١، ص ١٢٤، س ١ـ٤؛
نیز رجوع کنید به قفطی ، ص ٣٨٣، س ١٥ـ ١٩؛
ابن ابی اصیبعة ، ج ١، ص ١٧٤، س ١٨ـ٢١ به نقل از شرح یوسف بن ابراهیم دربارة جبرائیل بن بختیشوع بن جورجیس ). آموزش بر عهدة رئیس بیمارستان بود (قفطی ، ص ١٥٨، س ١٥ به بعد؛
ابن ابی اصیبعة ، ج ١، ص ١٢٤، س ٥ به بعد، به نقل از پتیون )، و نظر به نوشته های جورجیس و پسر و نواده اش و نیز نوشته های نویسندگان دیگر وابسته به سنّت خوزی که مهمترین آنها تیاذوق ، «الخوز»، یوحنّا بن ماسَوَیْه و سابور بن سهل بودند، دست کم کتابی چند باید موجود بوده باشد ( رجوع کنید به اولمان ، ص ٢٢ و بعد، ١٠١ و بعد، ١١٢-١١٥، ٣٠٠ و بعد؛
سزگین ، ج ٣، ص ١٨٤ و بعد، ١٨٦، ٢٠٧ و بعد، ٢٣١-٢٣٦، ٢٤٤). اما وسعت کتابخانة بیمارستان گندیشاپور در زمان جورجیس باید نسبتاً محدود بوده باشد، و دامنة دانش پزشکی او و جانشینان بلاواسطه اش هنوز باید بتفصیل ارزیابی شود؛
اما چون فقط قطعات پراکنده ای از بیشتر متون مربوطه بازمانده است این نقایص ارزیابی را دشوارتر می سازد ( رجوع کنید به اولمان ، ص ١٠٨ و بعد؛
سزگین ، ج ٣، ص ٢٠٩ به بعد، ٢٢٦ و بعد). به هر تقدیر، مطالب موجود بوضوح رجحان مداوا بر نظریه (تئوری )، علاقة شدید به معالجات مربوط به زیباسازی موی و پوست (جورجیس به نقل از رازی ، ج ٢٣، بخش ٢، ص ٣٣، س ١٢، ص ٨٧ ، س ٩، ص ١١٩، س ٦، ص ١٣٠، س ١٢، ص ١٧٠، س ٦، ص ١٨٤، س ١٢؛
ابن جُلْجُلْ، ص ٦٤، س ٢ و بعد، حتی تألیفی با عنوان کتاب الزینة را به پسرش بختیشوع نسبت می دهد)، و قدری آمادگی برای پذیرش سحر و درمانهای جادویی را نشان می دهد (جورجیس به نقل رازی ، ج ٩، ص ١٣٨، س ٦، ج ١٠، ص ٣٢٦، س ١١؛
بختیشوع ، به نقل از همو، ج ٩، ص ١٢٧، س ٤، ج ١٠، ص ٣١٥، س ٧)؛
و مطالب بازماندة مذکور بویژه آن گزارشهای منابع اسلامی را ظاهراً تأیید می کند که پزشکی گندیشاپور ترکیبی از سنتهای یونانی و هندی انطباق یافته با نیازهای محلّی بوده است (ابن قتیبه ، ص ٦٥٨، س ١٧ به بعد؛
قفطی ، ص ١٣٣، س ١٢ـ١٧؛
طبری ، ج ١، ص ٨٤٥، س ١٤ به بعد). این فعالیت به بحث دربارة بیماریهای بومی منطقه ، مانند آبله و سرخک (جورجیس به نقل رازی ، ج ١٧، ص ١٦، س ١٢ و جز آن ، ص ٣١، س ١٤ و جز آن ؛
مع ذلک لزوم بررسی احتمال اتکای پزشکان خوزی بر مؤلفان غربی مانند اَهرون القَسّ باقی است )، و به ادخال مفردات طبّی و داروشناسی هندی و ایرانی در قالب دورة متأخر طبّ جالینوسیِ قدیم منتج شد.
نظر به صورتهای آواشناختی نامهای داروهای ایرانی و هندی در عربی ، که صورتهایی از فارسی میانه را منعکس می کند، فرآیند مذکور در بالا در دورة ساسانی واقع شد، هر چند نمی توان به تعیین دقیق تاریخ و محل وقوع آن پرداخت . وجود عناصر ایرانی در اصطلاحات پزشکی عربی نیز ، که واژة «بیمارستان » خود نمونة خوبی از آن است ، مسئلة سهم زبان فارسی را در انتقال علم پزشکی در سرزمینهای (سابق ) ساسانیان به میان می آورد ( رجوع کنید به سطور بعدی ). منابع عربی ، بی شک به تَبَع روایات ایرانی ، تاریخ ورود طب هندی به «اَلسوس » را در زمان شاپور دوم می دانند؛
پزشکی که او از هند فرا خوانده بود سپس دانش خود را به شاگردان محلّی آموخت ( رجوع کنید به ابن قتیبه و طبری ). لازم نیست که این گزارشها اساساً نادرست باشد؛
مثلاً به بررسی «تاریخ علم » دورة ساسانی در دینکرد ، کتاب چهارم ، بنگرید ( رجوع کنید به تسنر ، ص ٧ به بعد؛
پینگری ، ص ٧ به بعد). در اقوالی که رازی از جورجیس نقل کرده است ، نام جَوارِش و دَوایی بترتیب برای کِسْری ' و قُباد برده شده است (ج ٧، ص ٤١، س ١٢)، ولی البته صحّت تاریخی چنین نامهایی را نمی توان تحقیق کرد و، به هر حال ، ارتباط آنها با گندیشاپور سست است . موثقترین گزارش از وضع پزشکی گندیشاپور در زمان ساسانیان ، دربارة مناظره ای فلسفی ـ پزشکی است که در بیستمین سال سلطنت «کِسری » به امر پادشاه برپا شد (قفطی ، ص ١٣٣، س ١٧ـ٢٣). ریاست مجمع را «جبرائیل دُرُسْتاباد» پزشک مخصوص شاه به عهده داشت ؛
از دیگر شرکت کنندگان برجسته در این مجمع یکی «السوفِسطائی » و دیگری «یوحنّا» بودند. هویت دو نفر اخیر را در حال حاضر نمی توان معیّن کرد، ولی جبرائیل کسی جز جبرئیل شیگّاری / سِنْجاریِ مشهور در منابع سریانی و مسیحی عربی نیست ( کرونیکُن آنونیموم ، ص ١٩، س ١٠ و بعد؛
رجوع کنید به سینودیکُن اورینتاله ، ص ٥٦٢، س ٥؛
> کتاب پارسایی < ، ش ٥٧-٥٨ ( سریانی ، ص ٣٦، س ٩، ١٥ ) ؛
> وقایعنامة سِئرت < ، ص ٤٩٨، س ٣، ص ٥٢٥، س ٧؛
وئوبوس ، ١٩٦٥، ص ٢٣٠، ٣٠٦، ٣٠٨، ٣١٥ و بعد، با ارجاعات )؛
عنوان «سَرْپزشک » او صریحاً هم با واژة پهلوی ساسانی «درُسْتَبِدْ» ( رجوع کنید به مککنزی ، ص ٢٨) و هم با ( «اَرکْی'اتْروس » یونانی / سریانی ذکر شده است . بدینسان ، تاریخ تشکیل مجمع پزشکی مذکور در کتاب قفطی را می توان در حدود سال ٦١٠ م دانست ، یعنی روزگار دسیسه بازی و تعارض میان نسطوریان و فرقة قائل به طبیعت واحد عیسی مسیح . این دو گروه برای جلب لطف و عنایت خسرو پرویز مبارزه می کردند و جبرائیل نمایندة اصلی گروه دوم در دربار بود (وئوبوس ، ١٩٦٥، ص ٣١٥ به بعد). در ٦١٢، به تحریک جبرائیل مجمعی از اسقفهای نسطوری برای مناظره در دربار تشکیل یافت ( سینودیکُن اورینتاله ، ص ٥٦٢ و جز آن ، ٥٨٠ و جز آن )، ولی معلوم نیست با مجمع پزشکیی که قفطی ذکر کرده است ربطی داشت یا نه .
اگرچه در منابع مسیحی دربارة جبرائیل ، نام گندیشاپور حتی یک بار هم ذکر نشده است ، می دانیم که ، گذشته از جبرائیل ، گروهی از «پزشکان نصیبینی » در خدمت پرویز بودند ( کرونیکُن آنونیموم ، ص ١٧، س ٩؛
> وقایعنامة سِئرت < ص ٥٢١، س ٩، ص ٥٢٢، س ٣ـ٧، ص ٥٢٥، س ٥ به بعد). می توان احتمال داد که ایشان همچون جبرائیلِ سنجاری پزشکی را در نصیبین فراگرفته بودند، هر چند این موضوع بصراحت در جایی ذکر نشده است . نیم قرنی پیش از آن ، در ٥٥٥، پزشکی از اهل نصیبین ، به نام جبرائیل ، در دربار خسرو اول خدمت می کرد؛
حتی گفته شده است که خسرو به پیشنهاد مشاوران پزشکی مسیحی خود و برخلاف همة رسوم ، بیمارستانی دایر کرد و موقوفاتی به آن اختصاص داد و دوازده تن پزشک را در آن به کار گماشت (زکریای خطیب ، ج ٢، ص ٢١٧، س ٢٠ و بعد، ص ٢١٨، س ٤). منبع دیگری در دست نیست که این گزارش را تأیید یا تکذیب کند. خلاصه ، گرچه ممکن است مدت مدیدی پیش از زمان جبرائیلِ درستبد، فعالیت پزشکی در گندیشاپور رونق داشته بوده باشد، قدیمترین تاریخِ نسبتاً موثق ٦١٠ م است ، یعنی سال تشکیل مجمعی که قفطی ذکر کرده است .
با وجود کتابهای دینی به فارسی میانه و برخی رسالات پزشکی حتی به زبان سغدی ( > تاریخ ایران کیمبریج < ، ج ٣، بخش ٢، ص ١٢٢٩، ١٣٩٢)، در دورة ساسانی و دو قرن نخستین دورة اسلامی ، زبان رایج برای خواندن و نوشتن متنهای پزشکی ، سریانی بود. حتّی اگر حُنَین کتاب مختصر جورجیس را به عربی ترجمه نکرده باشد، باز هم در این شهادتِ ابن ابی اصیبعة که زبان اصلی آن سریانی بوده تردیدی نمی توان داشت (ج ١، ص ١٢٥). جبرائیل ، نوادة جورجیس ، و بختیشوع ، نبیرة او، همچون همکاران ایشان در گندیشاپور، هنوز ترجیح می دادند که کتب پزشکی را به سریانی مطالعه کنند (حنین بن اسحق ، ص ٥، س ٢ و بعد، فهرست اعلام ، ذیل مدخلهای «بُختیشوع بن جبریل »، «جبریل بن بختیشوع »). اما استفادة ادبی ایشان از سریانی به موازات استفادة آنان از فارسی در مکالمه ، از جمله در مباحثات شفاهی دربارة پزشکی ، بود. شاهدی بر این مطلب ، وجود عناصر «ایرانی » مذکور در بالا (که در اینجا شامل عناصر هندی نیز می شود) در اصطلاحات پزشکی عربی است . در حالی که خاندان بختیشوع در جریان اختلاط با جامعة اسلامی زبان عربی را آموختند، تقریباً دویست سال تسلّط شفاهی بر فارسی را نیز حفظ کردند (پتیون به نقل ابن ابی اصیبعة ، ج ١، ص ١٢٤، س ١٠ ( جورجیس ) ، ص ١٢٦، س ١٠ و بعد، پایین صفحه ( بختیشوع بن جورجیس ) ؛
قفطی ، به نقل از یوسف بن ابراهیم ، ص ١٤٠، س ٨ به بعد، ابن ابی اصیبعة ، ج ١، ص ١٣١، س ١٠ و بعد، پایین صفحه ( جبرائیل بن بختیشوع بن جورجیس ) ؛
عبیدالله بن جبرائیل بن عبیداللّه بن جبرائیل بن بختیشوع ، به نقل ابن ابی اصیبعة ، ج ١، ص ١٤٥، س ٧ و بعد، پایین صفحه ( جبرائیل بن عبیدالله بن بختیشوع بن جبرائیل بن بختیشوع بن جورجیس ) ).
مسلماً اسلاف بختیشوع تنها نمایندگان طب جالینوسی سریانی ـ ایرانی در دورة تشکّل طب اسلامی نبودند، و مقام برجسته ای که تذکره نویسان بعدی به ایشان نسبت داده اند شاید بیشتر از موقعیت اجتماعی آنان و برخی تمایلات شُعوبی ناشی شده باشد تا از سهم نمایان ایشان در پیشبرد علم ، هر چند تیزهوشی عملی و عمق دانش نظریِ ایشان را بارها ستوده اند (مثلاً گفتة پتیون ، به نقل قفطی ، ص ١٥٨، س ٩ـ١٢؛
ابن ابی اصیبعة ، ج ١، ص ١٢٣، س ٣ به بعد، پایین صفحه ، ص ١٢٦ س ٧ و بعد، پایین صفحه ، به نقل از یوسف بن ابراهیم ، ج ١، ص ١٣٣، س ١٢ و بعد، پایین صفحه ). آنها خود را با انتقال از زندگی نسبتاً آرام بزرگان مسیحی در محیط محدود گندیشاپور به زندگی بسیار نمایان و پُرسود درباریان خلیفه ، که البته همیشه غبطه انگیز نبود، با موفقیت وفق دادند. نفوذی که بدینسان در میان محافل جامعه کسب کردند و پشتیبانیی که توانستند از مترجمان متنهای طبّی یونانی بکنند ( رجوع کنید به حنین بن اسحاق ) در پیشرفت گسترش امر درمان و در رواج پزشکی معقول و منطقی در جهان اسلام عصر عباسی بسیار مؤثر بود.
بررسی منابع . مآخذ قفطی و ابن عبری در بارة تاریخ پزشکی گندیشاپور و بویژه در بارة مجمع ٦١٠ م ، تاکنون شناخته نشده است . نظر به لحن بیطرفانة نوشتة قفطی دربارة جبرائیل درستبد، شاید برخی روایات یعقوبیّه وارد آن نوشته شده باشد. مطالب ابن عبری دربارة خاندان بختیشوع و دیگر پزشکان اسلامی به طور کلّی متّکی به نوشته های قفطی است ، ولی ابن عبری از مواد سریانی و مشخصاً غیراسلامی نیز استفاده کرده است . مراجع عمدة ما در بارة دوره ای که با ورود جورجیس به بغداد آغاز می یابد تا مرگ بختیشوعِ «کهتر»، یعنی بختیشوع بن جبرائیل بن بختیشوع بن جورجیس ، در ٢٥٦، عبارت است از فثیون الترجمان (پتیون مترجم ؛
شکوفاییش در ٢٦٠/٨٧٣؛
رجوع کنید به گراف ، ج ٢، ص ١٢٠ و بعد، سزگین ، ج ٣، ص ٢٣١)، و یوسف بن ابراهیم «ابن الدایه » (متوفی ح ٢٦٥؛
رجوع کنید به گراف ، ج ٢، ص ١١٣؛
سزگین ، ج ١، ص ٣٧٣ و بعد، ج ٣، ص ٢٣١؛
د.اسلام ، ج ٢، ذیل «ابن الدایة »)؛
هر دو دستِ کم بخشی از زندگی خود را در بغداد در مصاحبت معاصران نامداری گذراندند که بعدها دربارة ایشان مطلبی نگاشتند. قطعات مبسوطی از آثار مفقود ایشان در تألیفات قفطی و ابن ابی اصیبعة محفوظ است ؛
بالطبع ، این تألیفات شامل منابع دیگری از همان دوره نیز هست ، ولی در اینجا باید بویژه اسحاق بن علی الرُهاوی را ذکر کنیم که قطعاتی از عیسی بن ماسَّه ، طبیب بغدادی دیگر در قرن سوم ، نقل کرده است ( ادب الطبیب ؛
اولمان ، ص ٢٢٣ و بعد، ٢٢٨؛
سزگین ، ج ٣، ص ٢٥٧ وبعد، ٢٦٣ و بعد). در حالی که پتیونِ نسطوری از ستایندگان علنی خاندان بختیشوع است (به نقل ابن ابی اصیبعة ، ج ١، ص ١٣٦، س ٢ـ ٥)، موضع همکیش (؟) او یوسف ، در قبال آنها بیطرفانه تر است . او نظرات رقبای ایشان را نیز نقل می کند، ولی موضع و دیدش به هیچ وجه منفی نیست ، و نظر عیسی بن ماسّه بر آنِ یوحنا بن ماسَوَیْه متکی است که رابطه اش با جبرائیل بن بختیشوع خالی از تنش نبود. هیچ یک از ایشان در باب جزئیات تاریخی دقّت لازم را ندارد؛
بویژه پتیون که روایت خود را چنان می آراید که با گرایشهای ستایش آمیز و ناصحانة او هماهنگ باشد. نوشته های یوسف بیشتر در مایة خاطرات شخصی و گاه قصه مانند و خودمانیِ ناظری ذینفع است ، و یوحنا بن ماسویه نیز به شخصی «تازه به دوران رسیده » می ماند که با بختیشوعهای جاافتاده و متکبر روبرو شده بود. موضع روایی خاص هر یک از اینها و شاهدان دیگر و اتکای نویسندگان بعدی به ایشان هنوز بتفصیل بررسی نشده است . این موضوع بیشتر از آنرو اساسی است که بیرون از جامعة پزشکی بغداد در قرن سوم ، اطلاعات دربارة این جامعه بغایت اندک بود ( رجوع کنید به مطالب مغشوش دربارة بختیشوع در فهرست ابن ندیم ، ص ٥٢٧ ـ ٥٢٨ و طبقات الاطباء ابن جُلْجُلْ، ص ٦١ و بعد).
منابع :
(١) ابن ابی اصیبعة ، کتاب عیون الانباء فی طبقات الاطباء ، چاپ امرؤ القیس بن طحان ، قاهره ١٢٩٩/١٨٨٢؛
(٢) ابن جلجل ، طبقات الاطباء ، چاپ ف . سید، قاهره ١٩٥٥؛
(٣) ابن عبری ، تاریخ مختصر الدول ، چاپ ا. صالحانی ، بیروت ١٩٥٨؛
(٤) ابن قتیبه ، کتاب المعارف ، چاپ ثروت عکاشه ، قاهره ١٩٦٠؛
(٥) ( ابن ندیم ، کتاب الفهرست ، ترجمة رضا تجدد، تهران ١٣٦٦ ش ) ؛
(٦) ربیع بن احمد اخوینی بخاری ، هدایة المتعلمین فی الطب ، چاپ جلال متینی ، مشهد ١٣٤٤ ش ؛
(٧) ادب الطبیب ، چاپ فؤاد سزگین ، فرانکفورت ١٩٨٥؛
(٨) حنین بن اسحق ، ما ترجم من کتب جالینوس و ما لم یترجم ، چاپ برگشتراسه ، لایپزیگ ١٩٢٥، ١٩٣٢؛
(٩) محمد بن زکریای رازی ، کتاب الحاوی فی الطب ، حیدرآباد ١٩٥٥ـ١٩٧١؛
(١٠) محمد بن جریر طبری ، تاریخ الرسل والملوک ، چاپ دخویه ، لیدن ١٨٧٩ـ١٨٩٦؛
(١١) علی بن یوسف قفطی ، تاریخ الحکماء، و هو مختصر الزوزنی المسمی بالمنتخبات الملتقطات من کتاب اخبار العلماء باخبار الحکماء ، چاپ لیپرت ، لایپزیگ ١٩٠٣؛
(١٢) `Amr, Maris Amri et Slibae de patriarchis Nestorianorum commentaria, ed. H. Gismondi, text and tr., Rome ١٨٩٦- ٩٩;
(١٣) C.Brockelmann, Lexicon Syriacum ٢ , Halis Saxonum ١٩٢٨;
(١٤) The Cambridge history of Iran, vol. ٣ (٢), Cambridge ١٩٨٣;
(١٥) Chronicon anonymum de ultimis regibus Persarum, ed. I. Guidi, ٢nd ed., Louvain ١٩٦٠ (CSCO ١);
(١٦) Chronique de Sإert , ed. A.Scher, Paris ١٩٠٨-١٩١٩ (PatrologiaOrientalis IV, ٢١٥-٣١٢, V, ٢١٧-٣٤٤, VII, ٩٥-٢٠٣, XIII, ٤٣٧-٦٣٩);
(١٧) EI , s. vv. "Bukhtishu ¦ `" (by D.Sourdel), "Ibn al-Da ¦ ya" (by f. Rosenthal);
(١٨) V.A.Eberman, "Meditsinskaya shkola v Djundishapure", Zapiski kollegii vostokovedov pri aziatskom muzee Rossi § â sko § â akademii nauk, I (١٩٢٥), ٤٧- ٧٢;
(١٩) Encyclopaedia Iranica, s.v. "Ak £ awayn ¦ â Bok £ a ¦ r ¦ â " (by H.H. Biesterfeldt);
(٢٠) Ph.Gignoux, Iranisches Personennamenbuch;
(٢١) G. Graf, Geschichte der christlichen arabischen Literatur , Vatican City, ١٩٤٤-٥٣ (Studi e testi ١١٨, ١٣٣, ١٤٦, ١٤٧, ١٧٢);
(٢٢) Ibn `Ibr ¦ â , Chronicon Syriacum, ed. P. J. Bruns and G.
(٢٣) Kirsch, Leipzig ١٧٨٩, esp. I, ٦٢.٩-١٢, and II, ٥٩ (= ed.
(٢٤) P. Bedjan, Paris ١٨٩٠, p. ٥٧. ١٢-١٥);
(٢٥) F. Justi, Iranisches Namenbuch, Marburg ١٨٩٥;
،، Le livre de la chastetإ,''
(٢٦) ed. J. B. Chabot in Mإlanges d'archإologie et d'histoire, ١٦ (١٨٩٦), ٢٢٥-٩٢ plus ٨٠ pages Syriac text;
(٢٧) D. N. Mac Kenzie, A concise Pahlavi dictionary, London ١٩٧١;
(٢٨) Mari, see `Amr ;
(٢٩) D.Pingree, The thousands of Abu ¦ Ma`shar, London ١٩٦٥;
L. Richter-Bernburg, Persian medical manuscripts at the University of California,
(٣٠) Los Angeles, Malibu ١٩٧٨;
Fuat Sezgin, Geschichte
(٣١) des arabischen Schrifttums, ê : Medizin, Pharmazie, Zoologie, T i « erheilkunde bis ca. ٤٣٠ H ., Leiden ١٩٧٠;
(٣٢) Synodicon orientale , ed. J. B. Chabot, Paris ١٩٠٢ (= Notices et extraits des mss de la Bibliothةque Nationale XXXVII);
(٣٣) M. Ullmann, Die Medizin im Islam, Leiden and Cologne ١٩٧٠ (HO, I. Abtlg., Erg. Bd. VI,١);
(٣٤) A. Vخخbus, History of the School of Nisibis, Louvain ١٩٦٥ ) CSCO ٢٢٦, Subsidia ٢٦);
(٣٥) idem, The statutes of the School of Nisibis, Stockholm ١٩٦٢ (ibid., ١٢);
(٣٦) idem, Syriac and Arabic documents regarding legislation relative to Syrian asceticism, Stockholm ١٩٦٠;
(٣٧) Zacharias Rhetor, Historia ecclesiastica , ed. E. W. Brooks, ٢nd ed., Louvain ١٩٥٣ (CSCO ٨٣, ٨٤, ٨٧, ٨٨);
(٣٨) R.Zaehner, Zurvan, Oxford ١٩٥٥.
) / ایرانیکا / ریشتر ـ برنبورگ (