دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ١١١
بادْرَنْگ ، به علتی نامعلوم به میوة دو گیاه کاملاً متفاوت اطلاق شده است : ١) تُرَنج ، از خانوادة سَدابیان ، که این مقاله فقط به آن اختصاص دارد ؛ ٢) خیار ، از خانوادة کدوییان .
واژة بادرنگ و دیگر شکلهای آن (باذْرنگ ، بادارَنگ ، باذارَنگ ، وارَنگ ، بالَنگ ، تُرَنْگ و جز اینها) همه به واژة پهلوی drang wa باز می گردد، که به احتمال نزدیک به یقین ، صورت دگرگون و کوتاه شده ای از واژة سنسکریت ga tula/un ¦ ma است که در این زبان به «گونه ای از درخت بالنگ ، لیموی شیرین » اطلاق می شده است (مونیر- ویلیامز ، ص ٨٠٧؛ نیز پورداود، ص ٩٢،٢٢٩). نامهای آن در عربی ، تُرُنْج و اُتْرنج (هردو معرّب تُرَنگ )، اُتْرُجّ (مخفف اترنج )، کَبّاد و مَتْک است . اصطلاح دیگر عربی که در اصل از یونانی ترجمه شده و به برخی از کتابهای مفردات ادویه راه یافته «تُفّاح مائی » یا «تُفّاح ماهی » است ، ترجمة مِلُن مِدیکُن یونانی به معنی «سیب مادی » (منسوب به کشور مادِ باستان ؛ مای = ماه =ماد) که حکیم یونانی تئوفراستوس (حـ ٣٧٢ - حـ ٢٨٨ ق م ) در وصف این میوه به کار برده است (ج ١، ص ٣١٠-٣١٣). ترجمة لاتینی این اصطلاح هم ، که دانشمند رومی پلینیوسِ اکبر (٢٣-٧٩م ) در > تاریخ طبیعی < خود به کار برده مالوس مدیکا ( > فرهنگ لاتینی آکسفورد < ، ذیل dicus" ¦ "Me ) به همان معنی و نام علمی کنونی این گیاه ، کیتروس مدیکا ، نیز به معنی «ترنج مادی » است . به سبب غرابت کلمة مایی یا ماهی در عربی و مشابهت آن با صفتِ مائی (=آبی )، در برخی از آثار فارسی ، مثلاً در ترجمة الصیدنة ابوریحان بیرونی (٣٦٢-٤٤٠؛ ج ١، ص ٣٩)، تفاح مایی به «سبب آبی » ترجمه شده ، و حتی دانشمندی چون بیرونی دچار اشتباه شده و براین تسمیة یونانیان استهزاء کرده است (چاپ زریاب ، ص ٢٥). اما بعضی از دانشمندان قدیم ، مثلاً ابن بیطار (متوفی ٩٤٨؛ ج ١، ص ١٣٩)، متوجه احتمال این التباس بوده و آن را توضیح داده اند (دربارة سیب مادی و «سیب آبی » نیز رجوع کنید به پورداود، ص ٧٤-٧٥،٧٧). «وجه تسمیه »ای که حمزة اصفهانی برای وادرنگ / باذرنگ ذکر کرده (به نقل ابوریحان بیرونی ، همانجا)، یعنی «لازالَ هذا اللون موجوداً/باقیاً» («این رنگ همیشه باقی باشد»)، ریشه شناسی عامیانه است .
اطلاعات ما از پیشینة بادرنگ در جهان اسلام و ایران عمدتاً چهار گونه است : ١) اطلاعات «علمی »، از منابع قدیم یونان و روم (از طریق ترجمه های قدیم عربی )، و مآخذ قدیم و جدید دورة اسلامی ؛
٢) اشاراتی به این میوه در نوشته های بازمانده از زبان پهلوی ؛
٣) اوصاف آن در آثار دینی اسلامی ؛
٤) اشاراتی در ادبیات فارسی و عربی .
١) تئوفراستوس (در مآخذ اسلامی : ثاوفِرِسْطِس ) ظاهراً نخستین دانشمند غربی است که بادرنگ و شیوه های کشتِ آن را وصف کرده ، رویشگاه آن را کشور ماد و پارس دانسته و لذا آن را مِلُن مِدیکُن («سیب مادی ») یا ملن پرسیکُن («سیب پارسی ») نامیده است . پژوهش گرانقدر او دربارة گیاهان (رجوع کنید به منابع ) در دورة اسلامی به عربی ترجمه نشده است ، ولی چون ، از سویی ، دو دانشمند یونانی دیگر، دیسقوریدوس (قرن اول میلادی ) و جالینوس (١٢٩-١٩٩ م )، مطالب او را دربارة بادرنگ کمابیش تکرار کرده (واطلاعات تازه ای هم از خود به آنها افزوده )اند و، از سوی دیگر، تألیف دیسقوریدوس در مفردات دارویی و بیشتر نوشته های پزشکی جالینوس در آن دوره ترجمه شده است ، می توان تأثیرتئوفراستوس را در مؤلفان سپسین باز یافت . عمدة وصفِ تئوفراستوس (ج ١، ص ٣١٠-٣١٣) این است : «میوة آن خورده نمی شود. میوه و برگ درخت آن هردو بسیار خوشبوست . اگر میوة آن را در میان جامه ها بگذارند، آنها را از بیدخوردگی حفظ می کند. اگر کسی زهر خورده باشد، ترنج برایش سودمند است ، زیرا معده را به هم زده زهر را بالا می آورد. مضمضه با طبیخ یا شیرة بخش درونی ترنج ( = «پیه » بالنگ که مربّا می کنند ) نفس و دهان را خوشبو می کند. درخت آن در همة فصلها میوه دارد، زیرا وقتی بعض میوه ها را می چینند، شکوفه های دیگر بر روی درخت است و برخی میوه های دیگر دارند بر درخت می رسند. نهال آن را، مانند نهال نخل ، در کوزة سوراخدار نیز می نشانند... در پارس و ماد می روید.» پلینیوس بر اینها مطلبی دربارة اشکانیان افزوده است : تخمهای آن را بزرگانِ پارتها از برای چاشنی خورش به کار برند، به امید خوشتر ساختن بوی دهان ... (به نقل پورداود، ص ٧٦-٧٧). دیسقوریدوس (ترجمة قدیم عربی به نقل ابن بیطار، ج ١، ص ١٠-١١، ذیل «اترج » ؛
ترجمة قدیم انگلیسی ( ١٦٥٥م ) ، ص ٨٤-٨٥، ذیل "Medika" )، از جمله ، می گوید: «گیاهی است که همه آن را می شناسند. میوه هایش ، که در سراسر سال برآن می روید، نسبتاً دراز، چروکیده ، زرگون و خوشبو (با قدری زنندگی ) است . تخمهایی مانند دانه های گلابی دارد. اگر با آشامیدنی خورده شود، خاصیّت پادزهر دارد. شکم را روان می سازد. زنان باردار به آن ویار می نمایند.» جالینوس ، از جمله ، می گوید (به نقلِ ابن البیطار، همانجا): «مغزِ (= گوشتِ) اترج ترش است و دارای قوة تجفیف ( = خشکاندن رطوبات بدن ) شدید، چنانکه گویی در درجة سوم از درجات چیزهای مبرّد و مجفّف است . شحم ( = پیه ) آن ، که در میان پوست و حُمّاض ( = مغز ترش ) آن جای دارد، اخلاط غلیظ سرد تولید می کند. پوست آن دیر هضم و خوشبو و برای استمراء ( = گوارانیدن غذا ) سودمند است ، لذا اندکی از آن معده را تقویت می کند. آبِ آن ، آمیخته با آشامیدنی ، از داروهای مسهل می گردد. تخمهای آن تلخ و در درجة دوم محلّل و مجفّف است . همچنین برگ آن .»
پزشکان و داروشناسان دورة اسلامی در طی قرون ، اطلاعات تازة بسیاری دربارة سودهای درمانی شکوفه و میوه و برگ این گیاه به دست آوردند. برای اطلاع از مطالب کمابیش تازة گروهی از آنان ، مانند علی بن سهل رَبَّنِ طبری ، ابن ماسویه ، اسحاق بن سلیمان اسرائیلی ، ابن سینا، ابن رضوان ، اسحاق بن عمران و دیگران رجوع کنید به ابن بیطار (همانجا) و نیز آثار فارسی مانند الابنیة ابومنصور موفّق هروی (ص ٩-١٠)، هدایة المتعلمینِ اخوینی بخاری (جاهای متعدد)، تحفة حکیم مؤمن (ص ٤٢-٤٣) و مخزن الادویة عقیلی علوی شیرازی ؛
بویژه در اثر اخیر (تألیف در ١١٨٣؛
ص ١٠٠-١٠٢)، شرح جامع اقوال و تجارب پیشینیان (بیش از بیست مأخذ) آمده است . در این میان ، شرح مفصّل مستقلی ، یعنی عاری از تأثیر حکمای یونانی و پیروان آنان در دورة اسلامی ، را دربارة جنبه های گوناگون (درختچة ) بادرنگ (کاشت ، پرورش ، پیوند، خواص درمانی ، بعض خرافات ، و جز اینها) در کتاب الفلاحة النَبَطیّة دانشمند آسوری نژاد، ابن وحشیّة (قرون سوّم و چهارم ) می یابیم (ج ١، ص ١٧٨ـ١٨٢) که ، به ادّعای خود (ص ٥)، محتویات آن را در ٢٩١ از مآخذ قدیم «کَسْدانی » (= آسوری ) ترجمه و تلخیص کرده است . مثلاً می گوید که می توان بسیاری از گیاهان را به درختچة اترج پیوند زد و از این پیوندها میوه های عجیبی پدید می آید (ص ١٨٢؛
خود او طریقة پیوند «خیار شنبر» ( = فلوس ) بر اترج ( ص ١٨٠-١٨١ ) و پیوند اترج بر درخت زیتون ( ص ١٣ به بعد ) را شرح داده است ؛
دربارة پیوند پذیری شگفت انگیز درختچة ترنج و امکان پیوند کردن «انواع میوه ها بر ترنج »، رجوع کنید به رشیدالدین فضل الله ، ص ٤٩-٥١).
٢) در ادبیات ایران پیش از اسلام ، اشاراتی به بادرنگ در برخی از کتابهای پهلوی یافته می شود، از جمله در بندهش (ص ٨٨) در شمار میوه هایی که هم درون و هم بیرون آنها خوردنی است ؛
در فرهنگ پهلویک ، در باب ٤ که به دانه ها و میوه ها اختصاص دارد، در شمار سیب و بِه و گلابی و خربوزه و خیار و غیره ؛
در خسرو کواتان و ریدک به عنوان میوة مربّایی (ص ٢٤)؛
و چند بار در زند (= تفسیر پهلوی ) اوستا، بویژه در فصل ٢، بخش ٢٨، آنجا که اهورا مزدا در پیش بینی طوفانی همچون طوفان نوح به جمشید دستور می دهد که تخمهای «خوشمزه ترین و خوشبوترین میوه ها را» هم به پناهگاهی زیرزمینی ببرد و نگاه دارد. شارح پهلوی در توضیح «خوشبوترین میوه ها» گفته است : «چون بِه و بادرنگ » (رجوع کنید به پورداود، ص ٧٣-٧٤؛
داستان جم ، ص ١٥٢).
٣) در حدیثی از پیامبر اکرم ، صلّی اللّه علیه وآله وسلّم ، که با اندکی اختلاف در الفاظ در جوامع حدیث اهل سنت نقل شده ، مؤمن (یا مؤمنی که قرآن بخواند) به «اُتْرُجَّة » تشبیه شده ، که مزه و بوی خوش دارد (مثلاً رجوع کنید به صحیح البخاری ، ج ٦، ص ١٠٧). ابن قیم جوزیّة (٦٩١-٧٥١؛
ص ٣٣٣-٣٣٥)، پس از نقل این حدیث ، برخی از خواص طبی اترج را، به تفکیک پوست و گوشت و حمّاض و دانة آن از ابن سینا و احمد غافقی و ابن ماسویه و دیگران نقل کرده سپس می افزاید که چیزی با این همه فایده ، شایستگی آن را دارد که «خلاصة وجود، یعنی مؤمنی که قرآن می خواند» را بدان تشبیه کنند.
در کتابهای احادیث شیعه ، روایاتی از ائمة اطهار، علیهم السلام ، دربارة اترج و منافع آن نقل شده است (مثلاً رجوع کنید به بَرقی ، ص ٥٥٥-٥٥٦؛
مجلسی ، ١٤٠٣، ج ٦٣، ص ١٩١-١٩٣). موضوع این روایات عمدتاً این است که آیا خوردن اترج پیش از غذا سودمندتر است یا پس از آن ؛
دیگر اینکه خوردن نان خشک به هضم اترج کمک می کند. مجلسی در حلیة المتقین (ص ٥٢) از امام رضا ،علیه السلام ، حدیثی نقل کرده که «حضرت رسول ،صلی اللّه علیه وآله وسلم ، را نگاه کردن به سوی ترنج سبز و سیب سرخ خوش می آمد». سپس می افزاید: «بدان که عرب لیمو و نارنج را همه ترنج می گویند.» عقیلی علوی شیرازی (همانجا) هم حدیث دیگری نقل کرده که «داخل نمی شود شیطان در خانه ای که در آن اترج باشد».
٤) در متون فارسیِ دورة اسلامی ، بویژه در اشعار فارسی ، به نام بادرنگ یا ترنج برمی خوریم . شاید قدیمترین شاعری که بادرنگ را به عنوان یکی از عناصر شاعرانه به کار برده مُنجیکِ تِرمِذی (متوفی ٣٧٠ یا ٣٨٠) باشد، که اسدی (متوفی ٤٦٥) در لغت فُرس (ص ١١٢) بیتی از او، حاوی کلمة بادرنگ ، را شاهد آورده است . شاعران سپسین ترنج /بادرنگ را به طور کلی در سه مورد به کار برده اند: به عنوان میوه ای خوشبو یا خوشمزه ؛
در تشبیه چهرة زرد پژمرده به پوست زرد چروکیدة آن ؛
و در داستان یوسف و زلیخا، آنجا که زنان حاضر در مجلس زلیخا چنان مبهوت زیبایی یوسف شدند که دست از ترنج نشناختند (برای اشارات قدیم به این میوه در ادبیات فارسی رجوع کنید به دهخدا، ذیل « بادرنگ » و« تُرنج »؛
و پورداود، ص ٦٩، ٧٨). در ادبیات عرب نیز، وصفها و تشبیه ها و ستایش بسیاری برای اترج یافت می شود (برای مثال رجوع کنید به ابوریحان بیرونی ، چاپ زریاب ، ص ٢٦ـ٢٧).
گسترش جغرافیایی . رویشگاه نخستین مرکّبات اصلی (نارنج ، بادرنگ و لیمو) خاور دور، جنوب شرقی آسیا و هندِ شرقی بوده و، برخلاف گمان تئوفراستوس ، این مرکبات در روزگاران کهن از هندوستان به ایران زمین رسیده است (بهترین گواهْ اصلِ هندیِ نامهای آنهاست )، چنانکه در قرن چهارم پیش از میلاد در اقالیم پارس و ماد و پارتیا و آشور بومی شده بود. هم از اینجا بود که ، در پی فتوحات اسکندر مقدونی در بین النهرین و ایران ، اطلاعاتی در بارة مرکبات به یونانیان و رومیان رسید و، همچنانکه دیدیم ، حتی یکی از آنها یعنی بادرنگ را تئوفراستوس وصف کرده است . مع ذلک ظاهراً پرورش درخت بادرنگ در اقالیمِ روم و مغرب دریای روم تا مدتها پس از آن عملی نشد. گویا نقش عمده در گسترش و پرورش بادرنگ را در بین النهرین و سپس در فلسطین و مشرقِ دریای روم ، پیش از ظهور عیسی مسیح ،علیه السلام ، یهودیان قدیم ایفا کرده اند که بر اثر مجاورت و معاشرت با مردم پارس و ماد و آشور با این میوة خوشبو آشنا شده بودند و لذا در برگزاری «عید خیمه ها» و در اجرای دستوری دینی (سفرلاویان ، ٢٣:٤٠) بادرنگ (در عبری : اِتْرُگ ) را به عنوان «میوة درختان نیکو» با خود می بردند، و کم کم وجود این میوه برای آن جشن سالیانه ضروری شده بود (واتسن ، ص ٤٤؛
ستوده ، ص ٦-٩؛
جوداییکا ، ذیل "Sukkot" و "Etrog" ).
در دورة اسلامی ، از روی نوشته های برخی از جهانگردان و جغرافی نگاران و مورخان تا اندازه ای می توان از گسترة کشت بادرنگ در جهان اسلام و ایران آگاه شد. پورداود (ص ٦٦، ٧٠-٧١) اشارات برخی از ایشان را به بادرنگ نقل کرده است که به ترتیب تاریخی تقریبی عبارت اند از: اصطخری (متوفی ٣٤٦) در مسالک الممالک در وصف فسا در فارس ؛
ابن حوقل در صورة الارض (تألیف ٣٥٩؟) در وصف گرگان و فسا و جیرفت ؛
مؤلف ناشناختة حدود العالم (تألیف ٣٧٢) در وصف شوش و آمل ؛
مقدسی (متوفی ٣٧٥ یا ٣٨١) در احسن التقاسیم فی معرفة الاقالیم در وصف شهرستان گرگان و فارس (از جمله در «سابور»)؛
ابن بلخی (قرن پنجم ) در فارسنامه در وصف پَسا (= فسا) و صمگان و بشاپور (هرسه در فارس )؛
ناصرخسرو در سفرنامة خود (تألیف ٤٤٤؟) در وصف مصر؛
ابوالفضل بیهقی (متوفی ٤٧٠) در تاریخ بیهقی در بیان واقعه ای در ساری (مازندران )؛
حمداللّه مستوفی در نزهة القلوب (تألیف ٧٤٠) در بارة آمل . به گفتة دینوری (قرن سوّم ؛
ج ١، ص ٤٠، ش ٤٦) «اترج ، که از درختانی است که کاشته می شوند و بَرّی (خودرو، وحشی ) آنها وجود ندارد، در ارض العرب (کشورهای عرب ) بسیار ( بود ) .» رشیدالدین فضل اللّه وجود گونه هایی از ترنج را در مصر، بغداد، بصره ، شوشتر، سنجار، شبانکاره ، رستمداری ( کذا ) ، آمل ، استرآباد و غیره ذکر کرده است (ص ٤٩-٥٠).
گونه های بادرنگ . اعضای پرورشی خانوادة مرکبات استعدادی غیر عادی برای تنوع دارند و آمیزش انواع یا گونه های آنها به طور طبیعی یا با دستکاری آدمی به آسانی صورت می گیرد. احوال آب و هوا و خاک هم در پیدایش گونه های جدید مؤثر است . این دگرگونی پذیری تفاوتهایی کمابیش بزرگ در شکل ظاهر و حجم و وزن و رنگ و بو و مزة میوه هایِ مرکبات پدید آورده و، در نتیجه ، نامهای جدید برگونه های جدید گذاشته شده ، یا در نامهای پیشین ابهاماتی پیش آمده است (واتسن ، ص ٤٢-٤٤). بادرنگ هم از این تنوع طبیعی و محلی مصون نمانده و پریشانی خاصی دربارة نامهای آن در مآخذ و در میان مردم پدید آمده است . یکی از قدیمترین اشارات به گونه های بادرنگ در مآخذ دورة اسلامی در الصیدنة ابوریحان بیرونی (چاپ زریاب ، ص ٢٥ـ٢٦؛
ترجمه فارسی ، ج ١، ص ٣٩-٤٠) است : ترنجِ هند، بسیار ترش ؛
ترنج گرگانی ، دارای پوست صاف و سِفت («املس ملزَّز») و طبرستانی ، دارای پوست دان دان مانند آثار آبله («مُحبَّب مُجدَّر»)، هر دو به یک اندازه ترش ؛
اترجهای بسیار خوشبوی معروف به «پنج انگشت »، دارای پوست چروکیده در «شوشِ اَهواز»؛
اترجهای بزرگ مصری ، با راهراههای سبز مانند پوستِ «بطّیخ » (خربوزه ، هندوانه ). ابن العَوّام اِشبیلی در کتاب الفلاحة خود (تألیف در اواخر قرن ششم یانیمة اول قرن هفتم ) سه گونه بادرنگ را (به نقل دزی ، ذیل «اترج ») ذکر کرده است : قُرطُبی (دارای میوه های درشت و نُک تیز)، قسطی (دارای میوه های درشت و صاف ) و صینی («چینی »)؛
برای دیگر گونه های بادرنگ که اعراب می شناخته اند رجوع کنید به کلمان - موله ، ص ٣٨-٣٩.
چنین می نماید که در ایران نامهای ترنج و بادرنگ و بالنگ بتدریج به گونه های متفاوتی از این میوه اختصاص یافته است . بُسحاق اطعمة شیرازی (متوفی ٨٢٨ یا ٨٣٠) در بیتی (ص ٤٣) به تفاوتی میان «ترنج » و «بالنگ » اشاره می کند. مؤلف برهان قاطع (تألیف ١٠٦٢؛
ذیل « بادرنگ » و « بالنگ ») می گوید که «بالنگ » نوعی از بادرنگ = ترنج بسیار شیرین و نازک است که پوست آن را مربّا می سازند. عقیلی علوی شیرازی (ص ١٠٠) توضیح دقیقتری دربارة تفاوت «ترنج » و «بالنگ » دارد: «اترج ... دو صنف است : یکی صغیر و پوست آن مستوی املس و دو طرف آن باریک و این را به فارسی ترنج می نامند؛
و صنف دویم کبیر و پوست آن غیر مستوی و دو طرف آن چندان باریک نیست بلکه طرف متصل شاخ درخت اندک پهنتر... و این را به فارسی بالنگ نامند. و رنگ پوست هر دو زرد و طلایی است و رایحة آن طیب ، خصوص صغیرآن ...».
در دورة معاصر، برخی از مؤلفان ایرانی و خارجی گونه هایی از بادرنگ را که در گیلان و مازندران می روییده است ذکر کرده اند. گ .و. ملگونف که دوبار، در ١٢٧٤/١٨٥٨ و ١٢٧٦/١٨٦٠، به کناره های جنوبی دریای خزر سفرهایی کرده ، در بیان گیاهان و میوه های مازندران سه گونه بادرنگ را به سه نام محلی مازندرانی ذکر کرده است (ص ١٤٦-١٤٧): « بادْرَنگ یا وارِنْگ ، که از نظر اندازه و عطرش معروف است و برای مربا مصرف می شود ... معمولاً اطاقها را با بادرنگ زینت می دهند و حتی در تُنگ هم آن را پرورش می دهند»؛
« دَبّه ، نوعی بادرنگ بزرگ به رنگ زرد و با پوست زبر»؛
و « بالنگ ، نوعی بادرنگ که مصرف مربا دارد.» ه . ل . رابینو ، رایزن دوم دولت انگلیس در رشت (١٩٠٦-١٩١٢)، بادرنگ و بالنگ را از اقسام لیمو شمرده ولی ترنج را نوعی نارنج ذکر کرده است (ص ٤٧-٤٨): «بادرنگ ... به اندازة خربزه است و پوستی کلفت و سخت و زبر دارد»؛
«بالنگ لیموی درشتی است بسیار بزرگتر از بادرنگ »؛
«ترنج نوعی از نارنج است و فقط با زایده ای که در بالای آن است مشخص می شود.» احمد مرعشی (ص ٨٥) بدون ذکر تفاوت بادرنگ و بالنگ و غیره ، در وصف بادرنگ می گوید: «میوة آن بیضی ، آبله رو، پوست کلفت و سنگین و سخت ترش است ... گاه به سه کیلوگرم می رسد. از آن مربا می سازند. ترشی آن هم مرسوم است . ( در گیلان ) برگ آن را برای خوشبو کردنِ دست ، در دست می گیرند و زنان روستا آن را در چاک گریبان می گذارند.»
جای شگفتی است که مؤلفان قدیم و جدید از «عَرَق اترج » که در ایران تهیه می شود و در پزشکی سنّتی فواید درمانی چندی برای آن برمی شمارند (مثلاً، «ملطّف ، ضد نفخ ، مقوی قلب و دماغ و کلیه و کبد») ذکری نکرده اند.
منابع :
(١) ابن بیطار، الجامع لمفردات الادویة و الاغذیة ، بولاق ١٢٩١؛
(٢) ابن قیم جوزیه ، الطب النبوی ، چاپ عبدالمعطی امین قلعجی ، قاهره ١٤٠٢/١٩٨٢؛
(٣) محمدبن احمد ابوریحان بیرونی ، کتاب الصیدنة فی الطب ، چاپ عباس زریاب ، تهران ١٣٧٠ ش ؛
(٤) همان ، ترجمه فارسی نیمه اوّل قرن هشتم هجری از ابو بکر بن علی بن عثمان کاسانی ، چاپ منوچهر ستوده و ایرج افشار، تهران ١٣٥٨ ش ؛
(٥) ربیع بن احمد اخوینی بخاری ، هدایة المتعلّمین فی الطّب ، چاپ جلال متینی ، مشهد ١٣٤٤ ش ؛
(٦) علی بن احمد اسدی ، لغت فرس ، چاپ محمد دبیر سیاقی ، تهران ١٣٣٦ ش ؛
(٧) محمد بن اسماعیل بخاری ، صحیح البخاری ، چاپ افست بیروت ( بی تا. ) ؛
(٨) احمد بن محمد برقی ، کتاب المحاسن ، چاپ جلال الدین حسینی ، قم ( تاریخ مقدمه ١٣٣١ ش ) ؛
(٩) محمدحسین بن خلف برهان ، برهان قاطع ، چاپ محمد معین ، تهران ١٣٦١ ش ؛
(١٠) احمد بن حلاّ ج بسحاق أطعمه ، دیوان مولانا بسحق حلاّ ج شیرازی ، چاپ میرزا حبیب اصفهانی ، استانبول ١٣٠٣، چاپ افست شیراز ١٣٦٠ ش ؛
(١١) بندهش ، ( گردآوری ) فرنبغ دادگی ، ترجمه مهرداد بهار، تهران ١٣٦٩ ش ؛
(١٢) ابراهیم پورداود، هرمزدنامه ، تهران ١٣٣١ ش ؛
(١٣) محمد مؤمن بن محمد زمان حکیم مؤمن ، تحفه حکیم مؤمن ، تهران ( تاریخ مقدمه ١٤٠٢ ) ؛
(١٤) داستان جم ، متن اوستا و زند، با شرح لغات و ترجمه از محمد مقدم و محمد صادق کیا، تهران ١٣١٤ یزدگردی ؛
(١٥) علی اکبر دهخدا، لغت نامه ، زیرنظر محمد معین ، تهران ١٣٢٥ـ١٣٦١ ش ؛
(١٦) احمد بن داود دینوری ، کتاب النبات ، ج ١، چاپ ب . لیوین ، اوپسالا ١٩٥٣؛
(١٧) یاسنت لویی رابینو، ولایات دار المرز ایران : گیلان ، ترجمه جعفر خمامی زاده ، تهران ١٣٥٧ ش ؛
(١٨) رشید الدین فضل الله ، آثار و احیاء ، چاپ منوچهر ستوده و ایرج افشار، تهران ١٣٦٨ ش ؛
(١٩) منوچهر ستوده ، "سیب مادی ، نه سیب مائی (آبی )"، آینده ، سال ١٠، ش ١ (فروردین ١٣٦٣ ش )؛
(٢٠) محمدحسین بن محمد هادی عقیلی علوی شیرازی ، مخزن الادویه ، کلکته ١٨٤٤، چاپ افست تهران ١٣٧١ ش ؛
(٢١) الفلاحة النبطیة ، ترجمه ابن وحشیه ، ج ١، چاپ توفیق فهد، دمشق ١٩٩٣؛
(٢٢) محمد باقربن محمد تقی منسوب به مجلسی ، بحار الانوار ، بیروت ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(٢٣) همو، حلیة المتقین ، تهران ١٣٦٢ ش ؛
(٢٤) احمدمرعشی ، واژه نامه گویش گیلکی به انضمام اصطلاحات و ضرب المثل های گیلکی ، رشت ١٣٦٣ ش ؛
(٢٥) گ . و.ملگونف ، سفرنامه ملگونف به سواحل جنوبی دریای خزر (١٨٥٨ و ١٨٦٠م ) ، تصحیح ، تکمیل و ترجمه مسعود گلزاری ، تهران ١٣٦٤ ش ؛
(٢٦) موفق بن علی هروی ، الابنیة عن حقایق الادویة ، چاپ احمد بهمنیار، و حسین محبوبی اردکانی ، تهران ١٣٤٦ ش ؛
(٢٧) J. J. Clإment-Mullet, "ـtudes sur les noms arabes de diverses familles de vإgإtaux", JA (Jan . -Feb. ١٨٧٠), ٥-١٥٠;
(٢٨) Pedanius Dioscorides, The Greek herbal of Dioscorides, tr. John Goodyer (١٦٥٥), ed. Robert T. Gunther, Oxford ١٩٣٤;
(٢٩) R. Dozy, Supplإment aux dictionnaires arabes , Beirut ١٩٨١;
(٣٠) Encyclopaedia Judaica, Jerusalem repr. ١٩٧٨-١٩٨٢;
(٣١) Das Farhang i Pahlavik , ed. H. F. Yunker, A repr. Wiesbaden ١٩٥٥;
(٣٢) Sir Monier Monier-Williams, Sanskrit-English dictionary ..., ed. E. Leumann [et al.(, Oxford ١٩٧٩;
(٣٣) Oxford Latin dictionary, ed. P. G. W. Glare, Oxford ١٩٨٣;
(٣٤) The Pahlavi text King Husrav and his boy , ed. & tr. J. M. Unvala, Paris )n. d.];
(٣٥) Theophrastus, Enquiry into plants... , ed. & tr. A. Hort, London ١٩١٦;
(٣٦) Andrew M. Watson, Agricultural innovation in the early Islamic world: The diffusion of crops and farming techniques, ٧٠٠-١١٠٠ , Cambridge ١٩٨٣.
/هوشنگ اعلم /