جزیرۀ ابن‌عمر (به‌ تركی‌ جزیرة ‌بن‌ عمر یا جِزره‌) ، شهری‌ مرزی‌ بین‌ تركیه‌ و سوریه‌. امروزه‌ این‌ شهر در جنوب‌ ولایت‌ ماردین‌ تركیه‌ واقع‌ است‌. اولین‌ كسی‌ كه‌ آن‌ را آباد كرد حسن‌بن‌ عمربن‌ خطّاب‌ تَغلبی‌ (متوفی‌ ح ٢٥٠) بود (یاقوت‌ حموی‌، ذیل‌ مادّه‌) كه‌ نام‌ جزیره‌ نیز از نام‌ وی‌ گرفته‌ شده‌ است‌ (لسترنج‌ ، ص‌ ٩٣). حمداللّه‌ مستوفی‌ (ص‌ ١٠٣) بنای‌ شهر را به‌ اردشیر بابكان‌ نسبت‌ داده‌ است‌. آرامیها این‌ شهر قدیمی‌ را جزارت‌ كردو [جزیره‌ قوردو ( می‌نامیدند كه‌ این‌ نام‌ در متون‌ مسیحی‌ سده‌های‌ شانزدهم‌ و هفدهم‌/ دهم‌ و یازدهم‌ موجود است‌. آن‌ را با بازَبْدی‌'/ بازبدا قدیمی‌، كه‌ اسكندر كبیر در آنجا از رود دجله‌ گذشت‌، یكی‌ دانسته‌اند و بعدها، به‌ قول‌ آمیانوس‌ مارسلینوس‌ ( ) مورخ‌ یونانی‌ تاریخ‌ روم‌ ]؛ > وقایعنامه‌ < ، كتاب‌ بیستم‌، هفدهم‌، یكم‌)، یكی‌ از نقاط‌ مهم‌ پیشروی‌ رومیها شد.

جزیرۀ‌ ابن‌عمر، در دیار ربیعه‌ * ( ١٥ ٣٧ عرض‌ شمالی‌ و َ٥ ٤٢ طول‌ شرقی‌، در ارتفاع‌ چهارصد متری‌)، در حدود ١٢٥ كیلومتری‌ پایین‌دست‌ رود بهتان‌سو/ بوتان‌، در مغرب‌ كوه‌ جودی‌ * واقع‌ است‌. در این‌ بخش‌ از رود بهتان‌سو، فاصله بین‌ دجله‌ و فرات‌ به‌ بیشترین‌ حد خود می‌رسد. شدت‌ جریان‌ رود دجله‌ با خارج‌ شدن‌ از تنگه‌های‌ توروس‌ * و وارد شدن‌ به‌ قسمت‌ علیای‌ جزیره‌ كه‌ دشت‌ است‌، كاهش‌ می‌یابد. شهر در خمیدگی‌ این‌ رود بنا شده‌ است‌. نهری‌ كه‌ حفر آن‌ را به‌ حسن‌بن‌ عمر نسبت‌ می‌دهند حلقه خم‌ را در تنگی‌ آن‌ به‌ هم‌ پیوند داده‌ است‌. با این‌ عمل‌ محوطه شهر تبدیل‌ به‌ جزیره‌ شده‌ و نام‌ جزیره‌ نیز از همانجا به‌ وجود آمده‌ است‌ ( رجوع کنید به یاقوت‌ حموی‌، همانجا؛ ابن‌بطوطه‌، ج‌ ١، ص‌ ٢٤٥). بر اثر شدت‌ جریان‌ آب‌، نهر جانشین‌ بستر اصلی‌ دجله‌ شده‌ و بستر قدیمی‌ رود كه‌ شهر را دور می‌زده‌، خشك‌ شده‌ است‌. جزیره ابن‌عمر، بندری‌ رودخانه‌ای‌ در موقعیتی‌ جزیره‌ای‌ است‌. دجله‌ از این‌ نقطه‌ به‌ بعد قابل‌ كشتیرانی‌ است‌. سازمان‌ مخصوص‌ حمل‌ و نقل‌ كالا، حمل‌ كالاها را به‌ سوی‌ موصل‌ برعهده‌ داشته‌ است‌. این‌ بندر رودخانه‌ای‌، به‌ بركت‌ آبهای‌ روان‌، كه‌ تاكستانها و باغهای‌ گسترده‌ای‌ به‌ وجود آورده‌ بودند، مركز تجاری‌ مهمی‌ در ناحیه‌ای‌ مستعد بوده‌ است‌ ( رجوع کنید به ابن‌حوقل‌، ص‌ ٢٢٤ـ٢٢٥). از كوههای‌ مجاور آن‌، كه‌ پوشیده‌ از جنگلهای‌ فراوان‌ بلوط‌ بود و مقدار زیادی‌ گردو و فندق‌ و مازو در آنها تولید می‌شد، عسل‌ و موم‌ صادر می‌شده‌ است‌. جاده‌ای‌ رومی‌ به‌ نام‌ درب‌ عتیق‌، كه‌ مشخص‌كننده مرز میان‌ مناطق‌ عرب‌نشین‌ و كردنشین‌ است‌، جزیره ابن‌عمر را به‌ نَصیبِین‌ و سپس‌ به‌ ماردین‌ متصل‌ می‌كند.

بناهای‌ تاریخی‌ شهر بیان‌ كننده گذشته درخشان‌ آن‌ است‌. این‌ شهر در ١٣٠٧/١٨٩٠ حدود ٥٦٠ ، ٩ تن‌ (مشتمل‌ بر مسلمانان‌ و پیروان‌ فرقه‌های‌ مسیحی‌) جمعیت‌ داشت‌ و كردها در آنجا ساكن‌ بودند. در اوایل‌ قرن‌ چهاردهم‌/ بیستم‌ از جمعیت‌ آن‌ كاسته‌ شد و در ١٣١٩ ش‌/١٩٤٠ به‌ ٥٧٥ ، ٥ تن‌ رسید ( د.ا.د.ترك‌ ، ذیل‌ مادّه‌). جمعیت‌ آن‌ در ١٣٣٩ ش‌/١٩٦٠ بالغ‌ بر ٤٧٣ ، ٦تن‌ بود [ و در ١٣٨٤ ش‌/ ٢٠٠٥ جمعیت‌ آن‌ به‌ ٣٤٤ ، ٦٣ تن‌ رسید (>فرهنگ‌ جغرافیائی‌ جهان‌ <، ذیل‌ "Cizre" ) (. شهر در قرن‌ چهارم‌ دیوار داشت‌ (ابن‌حوقل‌، ص‌ ٢٢٤) ) و به‌ گفته ابن‌بطوطه‌ (همانجا) دیوار از سنگ‌ ساخته‌ شده‌ بود ]. این‌ حصار مجدداً با مرمرسیاه‌ بازسازی‌ شده‌ و قسمت‌ كوچكی‌ از آن‌ تا روزگار ما باقی‌ مانده‌ كه‌ از شمال‌، قصر امیران‌ كرد بر آن‌ مسلط‌ است‌. شهر در قرن‌ ششم‌ دارای‌ یك‌ بیمارستان‌، دوازده‌ حمام‌ كه‌ هشت‌ باب‌ آن‌ تا آخر قرن‌ سیزدهم‌ وجود داشته‌، سی‌ سَبیل‌ (سقاخانه‌) و نوزده‌ مسجد بوده‌ است‌. در قرن‌ ششم‌ وجود چهار مدرسه شافعی‌، حاكی‌ از جایگاه‌ علمی‌ و مذهبی‌ شهر بوده‌ و دو خانقاه‌ در خارج‌ از محوطه شهر نیز پذیرای‌ صوفیان‌ بوده‌ است‌.

امیر بدرالدینِ لؤلؤ * در قرن‌ هفتم‌ در كنار مسجد بزرگ‌ قدیمی‌، مسجد جدیدی‌ ساخت‌. طبق‌ گفته كوئینه‌، در قرن‌ سیزدهم‌ از این‌ مركز تجاری‌ فعال‌ پنج‌ باب‌ خان‌ (كاروانسرا)، یك‌ بازار سرپوشیده‌ با سقف‌ گنبدی‌، ١٠٦ دكان‌ و ده‌ قهوه‌خانه‌ باقی‌ مانده‌ بود. كلیساهای‌ قدیمی‌ این‌ شهر نشانه اهمیت‌ مسیحیت‌ در آنجاست‌.

امروزه‌، اندكی‌ در پایین‌دست‌ جزیرۀ ابن‌عمر، ویرانه‌های‌ پلی‌ دیده‌ می‌شود كه‌ فقط‌ یك‌ طاق‌ ٢٨ متری‌ آن‌ هنوز برپاست‌. روی‌ جرزهای‌ این‌ پل‌، مثل‌ پل‌ حِصن‌ كیفا * كه‌ یكی‌ از آثار عصر اَرتُقیان‌ است‌، تصاویری‌ از نشانه‌های‌ بروج‌ فلكی‌ حك‌ شده‌ است‌. در بالادست‌، بر روی‌ باتمان‌سو ( رجوع کنید به بطمان‌ *)، پلی‌ وجود دارد كه‌ آن‌ را امیرتیمورتاش‌ (متوفی‌ ٧٢٨)، از امیران‌ ماردین‌، ساخته‌ است‌.

جزیرۀ ابن‌عمر مدتی‌ طولانی‌ تحت‌ نظارت‌ امیران‌ كرد بود و در قرون‌ وسطا اهمیت‌ داشت‌. شهر در قرن‌ چهارم‌ وابسته‌ به‌ موصل‌ بود ( رجوع کنید به ابن‌حوقل‌، ص‌٢٢٤ـ٢٢٥). در ٤٩٥ شمس‌الدوله‌ جِكِرمِش‌، مملوك‌ قدیمی‌ ملكشاه‌، بر آن‌ حكومت‌ می‌كرد (ابن‌اثیر، ص‌ ١٦ و پانویس‌ ١٠)، سپس‌ به‌ دست‌ مروانیان‌ افتاد. در قرن‌ ششم‌، این‌ جزیره‌ متعلق‌ به‌ زنگیان‌ بود ( رجوع کنید به همان‌، ص‌ ٣٦). آنان‌ در ٥٤١ عزالدین‌ ابوبكردُبیسی‌ را بر آنجا منصوب‌ كرده‌ بودند. سپس‌، ناحیه‌ را كه‌ در اشغال‌ كردهای‌ بَشْنَوی‌ بود، قطب‌الدین‌ مودودبن‌ زنگی‌ [پس‌ از مرگ‌ دبیسی‌ ] در ٥٥٢ تصرف‌ كرد ( رجوع کنید به همان‌، ص‌ ٧٣، ١١٢ـ١١٣).

در قرن‌ ششم‌ و هفتم‌، خاندان‌ بنواثیر بر شوكت‌ و عزت‌ جزیره ‌ابن‌عمر افزودند. از این‌ خاندان‌، علما و نویسندگان‌ بسیاری‌ [ از جمله‌ عزالدین‌، مجدالدین‌ و ضیاءالدین‌، سه‌ برادر كه‌ همگی‌ به‌ ابن‌اثیر * معروف‌ بودند ] برخاستند ( رجوع کنید به یاقوت‌ حموی‌، همانجا؛ ابن‌اثیر، مقدمه طلیمات‌، ص‌ ٧، ١٣).

در قرن‌ دهم‌، میان‌ دولتهای‌ صفوی‌ و عثمانی‌ بر سر حاكمیت‌ شهر رقابت‌ بود. در همین‌ زمان‌، كردها، با جلب‌ حمایت‌ عثمانیها، به‌ همراه‌ بنی‌حمید به‌ استقلال‌ نسبی‌ دست‌ یافتند. پس‌ از ٩٤١، در زمان‌ فرمانروایی‌ سیداحمد، شهر در تیول‌ موصل‌ بود. در ٩٧٣ خاندانهای‌ مسیحی‌ كه‌ از اربیل‌ گریخته‌ بودند به‌ آنجا پناهنده‌ شدند. از قرن‌ یازدهم‌ به‌ بعد شهر عملاً خودمختاری‌ خود را بازیافت‌ ولی‌ در ١٢٤٨ عثمانیها ناحیه‌ را اشغال‌ كردند و در ١٢٥١ جزیره ابن‌ عمر را پس‌ گرفتند. از آن‌ زمان‌ به‌ بعد شهر رونق‌ پیشین‌ را از دست‌ داد و كرسی‌ قدیمی‌ شاهزاده‌نشین‌ كرد، تبدیل‌ به‌ حاكم‌نشین‌ قضای‌ ترك‌ شد.

منابع‌:
(١) [ ابن‌اثیر، التاریخ‌ الباهر فی‌ الدولة الاتابكیة، چاپ‌ عبدالقادر احمد طلیمات‌، قاهره‌ ? ١٣٨٢/ ١٩٦٣؛
(٢) ابن‌بطوطه‌، رحلة ابن‌بطوطة‌، چاپ‌ محمد عبدالمنعم‌ عریان‌، بیروت‌ ١٤٠٧/١٩٨٧؛
(٣) ابن‌حوقل‌؛
(٤) حمداللّه‌ مستوفی‌، نزهة ‌القلوب‌ ]؛
(٥) علی‌بن‌ ابی‌بكر هروی‌، كتاب‌ الاشارات‌ الی‌ معرفة الزیارات‌ ، ص‌ ١٥٢؛
(٦) یاقوت‌ حموی‌؛

(٧) Ammianus Marcellinus, Rerum gestarum libri ;
(٨) G. Bell, Amurath to Amurath ,٢٩٦;
(٩) Cl. Cahen, "La Djazira au milieu du treizie me siecle d'apres Izz ad-din ibn Chaddad", REI ٨ (١٩٣٤), ١١٣;
(١٠) M. Canard, H'amdanides , ١١٠-١١١;
(١١) V. Cuinet, Turquie d'Asie , vol.٢, ٥١١-٥١٤;
(١٢) Dillemann, "Haute Mesopotamie orientale et pays adjacents", Bibliotheca Arabico - Hispana , LXXII (١٩٦٢), index;
(١٣) M. Dunand, De l'Amanusau Sinai , ١٩٥٣, ٨٩-٩١ (with photographs);
(١٤) R. Dussaud, Topographie historique de la Syrie , ١٩٢٧, ٤٩٩, ٥٠١, ٥٢٢;
(١٥) S. M. Fiey, Assyrie chretienne , ١٩٦٥, index;
(١٦) IA , s.v. "Cezire-i Ibn omer" (by M. Hartmann);
(١٧) R. Lescot, Enquete sur les Yezidis , ١٩٣٨, ١١٠, ١١٢;
(١٨) Guy Le Strange, The lands of the Eastern Caliphate , London ١٩٦٦;
(١٩) S. H. Longrigg, Four centuries of modern Iraq , Oxford ١٩٢٥, ٢٦, ٣٧, ٤١, ٩٨;
(٢٠) B. Nikitine, Les Kurdes et le Kurdistan , ١٩٥٦, ٥, ٢٨, ٦٧, ٨٦, ١٦١;
(٢١) TA , s.v. "Cezire-i Ibn omer";
[ World gazetteer ,٢٥ Dec. ٢٠٠٤.( Online ) . Available: http:// www.world-gazetteer.com/wg. php?x..., Apr. ٢٠٠٥].

/ ن‌. الیسیف‌ ( د. اسلام‌ ) /

تصاویر این مدخل:
مسجد جامع جزیره ابن عمر منبع: http://www.roxanephoto.com/...cizre-grande-mosquee.htm