دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٧٠٧١
خسروى سرخسى، ابوبكر محمدبن على ، خسروى سرخسى، ابوبكر محمدبن على، شاعر قرن چهارم. از تاريخ تولد و زادگاه وى اطلاعى در دست نيست. ظاهرآ قديمترين آگاهى درباره او مطالب باخزرى (متوفى ٤٦٧) در دِمْيَةالقصر (ج ٢، ص٨٣٠)، است. عُتبى (ج ١، ص ٥٢) از ميان شاعران آلسامان، تنها به رودكى* (متوفى ٣٢٩)، دقيقى* (متوفى ح ٣٦٧ـ٣٦٩) و خسروى اشاره كرده و ظاهرآ خسروى را همپايه چنين شاعرانى دانسته و باخرزى (همانجا) خسروى را حكيم خوانده است. فروزانفر (١٣٥٤ش، ص ٣٦)، خسروى و شهيد بلخى (متوفى ٣٢٥) را از بزرگان فارسىسراى اهل فلسفه بهشمار آورده است. بهنوشته عوفى (ج ٢، ص ١٦، ١٨)، خسروى و منطقى (متوفى يكى از سالهاى بين ٣٦٧ تا ٣٨٠) دو شاعر فارسىسرا و از مداحان صاحببن عباد (متوفى ٣٨٥) بودند. ديگر ممدوحان خسروى، ابوالحسن ناصرالدوله سيمجور (متوفى ٣٧٧)، شمسالمعالى قابوسبن وشمگير (حك : ٣٦٦ـ٤٠٣) و كثيربن احمد بودند (عوفى، ج ٢، ص ١٨؛ رادويانى، ص ٦٣). خسروى از صاحببن عباد و شمسالمعالى قابوس مستمرى دريافت مىكرد (باخرزى، ج ٢، ص٨٣٠ـ٨٣١) و چون اين دو با يكديگر دشمنى داشتند، در اين امر رقابت مىكردند (رشيدالدين وطواط، حواشى و توضيحات اقبال آشتيانى، ص ١٤٥).
خسروى به فارسى و عربى شعر مىسرود. اشعار پراكندهاى از او در كتابهاى لغت، تذكرهها و كتابهاى فنون بلاغت، از جمله تذكره لبابالالباب عوفى (ج ٢، ص ١٨ـ١٩)، لغت فرس اسدى طوسى (مثلا ص ٤٤، ٦٧، ٨٣، ٨٤، ١٠٠)، حدايقالسحر رشيدالدين وطواط (ص ٧٦)، المعجم فى معايير اشعارالعجم شمسقيس رازى (ص ١٦٨، ٢٦٩) باقىمانده است (براى فهرست كامل اشعار فارسى او رجوع کنید به ادارهچى گيلانى، ص ٢٢٧ـ ٢٣٤) و در دِمْيَةالقصر باخرزى برخى از اشعار عربى او آمده است (رجوع کنید به مينوى، ج ١، ص ١٦٦).
زمان و محل درگذشت خسروى نيز مشخص نيست. بنابر قصيدهاى كه ابوبكر محمدبن عباس خوارزمى (متوفى ٣٨٣) در رثاى او سروده (رجوع کنید به باخرزى، همانجا)، وى پيش از ٣٨٣ درگذشته است (فروزانفر، ١٣٥٨ش، ص ٣٨).
منابع :
(١)احمد ادارهچىگيلانى، شاعران همعصر رودكى، تهران ١٣٧٠ش؛
(٢) علىبن احمد اسدىطوسى، لغت فرس، چاپ فتحاللّه مجتبائى و على اشرف صادقى، تهران ١٣٦٥ش؛
(٣) علىبن حسن باخرزى، دميةالقصر و عصرة اهلالعصر، چاپ محمد تونجى، ج ٢، دمشق [١٩٧٢/١٣٩٢]؛
(٤) محمدبن عمر رادويانى، ترجمانالبلاغه، چاپ احمد آتش، استانبول ١٩٤٩، چاپ افست تهران ١٣٦٢ش؛
(٥) محمدبن محمد رشيدالدين وطواط، حدايقالسحر فى دقايقالشعر، چاپ عباس اقبال آشتيانى، تهران ١٣٦٢ش؛
(٦) محمدبن قيس شمسقيس، كتابالمعجم فى معايير اشعار العجم، تصحيح محمدبن عبدالوهاب قزوينى، چاپ مدرس رضوى، تهران [١٣٣٨ش]؛
(٧) محمدبن عبدالجبار عتبى، تاريخالعتبى (تاريخاليمينى)، ضمنالفتحالوهبى (شرحاليمينى)، از احمدبن على منينى، قاهره ١٢٨٦؛
(٨) عوفى؛
(٩) بديعالزمان فروزانفر، سخن و سخنوران، تهران ١٣٥٨ش؛
(١٠) همو، مباحثى از تاريخ ادبيات ايران، چاپ عنايتاللّه مجيدى، تهران ١٣٥٤ش؛
(١١) مجتبى مينوى، يادداشتهاى مينوى، به كوشش مهدى قريب و محمدعلى بهبودى، تهران ١٣٧٥ش ـ.
/ منيژه ظفرآبادى و گروه زبان و ادبيات /